Lietuviškų terminų vaizdingumo klausimu

PROBLEMY LEKSYKI I TERMINOLOGII LITEWSKIEJ ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) KAZIMIERAS GAIVENIS O OBRAZOWOŚCI TERMINÓW LITEWSKICH 1. Uwagi wstępne 1. 1. Najbardziej charakterystycznymi cechami języka naukowego są abstrakcyjność, logiczność, obiektywność, precyzja itd. Ekspresywność i obrazowość nie należą do najważniejszych ogólnych cech języka naukowego. Dlatego uważano, że konotacja emocjonalno-ekspresywna w ogóle nie jest właściwa językowi naukowemu i terminologii. Jednak już dawno zaczęto wysuwać myśl, że język naukowy nie jest całkowicie neutralny stylistycznie, że występują w nim swoiste cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej (Кохкхна, 1971, 32; Кajrмсikoa, 1974, 83—88; Сепресну, 1976, 46 —109). W języku naukowym prawie nie znajdziemy wyrazistych słów, które w słownikach ogólnych oznacza się specjalnymi kwalifikatorami stylistycznymi, np.: fam. (familiarne), iron. (ironiczne), żart. (żartobliwe- ), pieszcz. (pieszczotliwe), pejor. (pogardliwe- ), pogard. (wyraz pogardliwy), wulg. (wulgaryzm) itp. A zatem językowi naukowemu nie są właściwe ani wyraźne melioratywy, ani pejoratywy. Używa się w nim również bardzo niewielu frazeologizmów, a przenośne znaczenia wyrazów są stosunkowo mało zróżnicowane. W innych stylach funkcjonalnych wyraźnie nacechowane słowa w języku naukowym są często używane zupełnie inaczej. Na przykład wykrzykniki w tekstach języka naukowego albo w ogóle nie są używane, albo w niektórych jego gatunkach i podsystemach pełnią jedynie specjalną funkcję nominatywną (np. opis głosów ptaków w naukowej literaturze ornitologicznej). Konotację emocjonalno-ekspresywną uważano także za wadę języka naukowego (Ilauduxros, 1968, 26; Jlantesa, 1968, 136—139 i in.). Z drugiej strony byli i nadal są językoznawcy, którzy energicznie bronią emocjonalno-ekspresywnej konotacji języka naukowego, twierdząc, że jest ona potrzebna dla jego oddziaływania, że naukowiec nie może być jedynie stwierdzającym fakty, lecz musi być także ich oceniającym (Cenxennu, 1976, 29 i in.). Wymóg ten szczególnie podkreśla się, mówiąc o specyfice języka nauk społecznych. Nie zgadzając się ze skrajnymi poglądami w tej kwestii, sądzilibyśmy, że rację miał M. Senkevičius, twierdząc, iż elementy emocjonalności i ekspresywności nie są wewnętrzną ani konieczną cechą języka naukowego (Cenxenua, 1976, 32). Jest to jedynie dopuszczalne i tolerowane w pewnych granicach. Konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku naukowym zależy także od indywidualności autora (naukowca): naukowcy tej samej specjalności i o jednakowych kwalifikacjach bynajmniej nie piszą jednakowo — jeden bardziej obrazowo i szerzej, drugi — bardziej sucho i zwięźle. A zatem można twierdzić, że wyrazistość języka naukowego determinują zarówno czynniki obiektywne, jak i subiektywne. ir Omawiając rolę konotacji emocjonalno-ekspresywnej w języku naukowym, należy jeszcze podkreślić, że wiąże się ona z modalnością języka naukowego, a w najszerszym znaczeniu — su z antropocentryzmem. 26 1.2. Treść leksykalnego znaczenia słowa składa się z dwóch części — intensjonału (jądra znaczenia leksykalnego) i implikacjonału (peryferii cech semantycznych) (Huxuran, 1983, 24). Ponadto we współczesnej semantyce lingwistycznej znaczenia leksykalne zwykle dzieli się na semy — najmniejsze jednostki znaczeniowe. Zbiór semów nie jest prostą, lecz uporządkowaną kumulacją. Niektórzy badacze twierdzą, że istnieje hierarchia semów: w jej górnej części znajdują się najbardziej abstrakcyjne i ogólne (kategorialne) semy, a na dole — najbardziej konkretne (I'ymasmutoc, 1985, 19 i in.). Konotację emocjonalno-ekspresywną jedni badacze wiążą z implikacjonałem znaczenia leksykalnego albo w ogóle nie zaliczają jej do znaczenia leksykalnego, uznając ją za swoistą nadbudowę znaczenia leksykalnego, inni zaś nie tylko oddzielają emocjonalność od ekspresywności, lecz także dzielą tę ostatnią na rodzaje (ekspresywność inherentna i adherentna). Nie zagłębiając się w subtelności struktury znaczenia leksykalnego i różnice poglądów w tej kwestii, w niniejszym artykule omówimy jedynie zagadnienia związane z terminologią, przyjmując pogląd, że znaczenie terminologiczne wchodzi w skład leksykalnego znaczenia wyrazu jako zbiór specjalnych semów. Tak więc w niniejszym artykule omówimy głównie tylko jedną kwestię — leksykalną (terminologiczną) realizację konotacji emocjonalno-ekspresywnej i jej najważniejsze cechy w litewskim języku naukowym. 2. Realizacja konotacji emocjonalno-ekspresywnej w terminologii 2.1. Rozpowszechniony jest pogląd, że leksykę języka naukowego tworzą 3 warstwy: leksyka języka literackiego, leksyka ogólnonaukowa i terminologia. Ta ostatnia również nie jest jednorodna. Można wyróżnić terminologię ogólnonaukową, międzydyscyplinarną i szczegółowonaukową. Ponadto terminologię uzupełniają jeszcze nomenklatura i profesjonalizmy. W języku naukowym w ogóle przeważają rzeczowniki i konstrukcje rzeczownikowe. Spośród środków stylistycznych, zdaniem M. Senkiewicza, w języku naukowym nie stosuje się personifikacji, hiperbol, alegorii, natomiast dość często stosuje się porównania i synekdochy (Cenkenuu, 1976, 56). E. Kałmykowa twierdziła, że w języku naukowym metafory stosuje się w bardzo swoisty sposób. Dwoistość metafory semantycznej (nazwać rzecz i scharakteryzować ją) ma być obca stylowi naukowemu. Występują tu jedynie komunikatywna, informacyjna i nominatywna funkcje metafory (Kanmeixosa, 1974, 83). Myśl E. Kałmykowej jest tylko częściowo słuszna: w niektórych podsystemach języka naukowego dystynktywna funkcja terminów przesłania funkcję nominatywną. W związku z tym metafora zyskuje również wyraziste cechy ekspresji (o tym będzie mowa później, przy omawianiu terminów systematyki). Wraz z leksyką ogólnoużywaną i ogólnonaukową wyrazista metafora bardzo rzadko przenika do języka naukowego. Znacznie częściej w języku naukowym konotacja emocjonalno-ekspresywna wiąże się z różnymi porównaniami, ponieważ analogia — jeden z najważniejszych sposobów myślenia naukowego. S. Nikitina dzieli metafory języka naukowego na kilka grup: 1) oparte na tradycyjnym przeniesieniu znaczeń według cech zewnętrznych lub funkcji (nie wszyscy językoznawcy uważają takie przeniesienia znaczeń za metafory); 2) metafory nominatywne i predykatywne; 3) epifory i diafory (Hukutuua, 1987, 37). Jej zdaniem w języku naukowym najczęściej stosuje się metafory nominatywne. Metafory te są pierwotne: obiekty naukowe nie mają innych nazw. 27 Tym metafory naukowe różnią się od metafor poetyckich. Prawdopodobnie nie mają racji ci badacze (M. Senkevičius i in.), ir którzy twierdzą, że ekspresywność połączenia wyrazowego blednie, gdy zostaje ono ar terminologizowane lub długo stosowane w terminologii. ba Iš rzeczywiście takie terminy, jak: czoła baranów (geomorfologia), siodło (geomorfologia, matematyka), kocie oko (mineralogia), czapka (meteorologia- ), dżdżownica (technika), miotła czarownicy (botanika), łezki zająca (systematyka roślin), ślimak (anatomia zwierząt i ludzi) itd., zachowują ekspresywność (mają), ponieważ jedne jų (np. siodło, czapka, dżdżownica, ślimak) nabywają konotację emocjonalno-ekspresywną wraz z terminologizacją, inne su o (np. miotła czarownicy, łezki zająca) nie tracą jej wskutek terminologizacji, ponieważ zmienia się jedynie znaczenie leksykalne, nabywając semów terminologicznych. jų To prawda, że w przypadku terminów używanych przez długi czas ir ich motywacja, czyli forma wewnętrzna, na ogół blednie, jednak ekspresywność, naszym zdaniem, w wielu przypadkach pozostaje. Ogólnonaukowe ir słownictwo języka literackiego często staje się obrazowe wtedy, gdy jest używane w nietypowych znaczeniach, gdy słowa właściwe jednemu stylowi przenosi się do innego stylu. į Piszący często wyczuwają stylistyczną makaroniczność takich słów i starają się wyróżnić je ir cudzysłowem, np. : „szczepione” polimery, „reanimacja” staromiejskich dzielnic, krowy „twarz” ir itp. Takie ożywianie języka naukoweiš go jest w istocie związane ne su z dążeniem do obrazowości, o su językową niekompetencją piszących, nieznalezieniem potrzebnego neutralniejszego i ir dokładniejszego słowa. Specjalistom czasami trudno jest zrezygnować w języku naukowym z ir żargonizmów i profesjonalizmów, które również często są swoiście obrazowe i wyraziste. ir 2.2. Prof. J. Pikčilingis zauważył, że synonimy słowotwórcze różnią się ir emocjonalnością i ekspresywnością. Na przykład przyrostek -ybė wyraża właściwość rzeczy określaną odpowiednim przymiotnikiem silniej niż przyrostek -umas, o odpowiednie derywaty z końcówką są, jego zdaniem, bardziej už poetyckie niż oba wspomniane derywaty (Pikčilingis, 1975, 31). Przymiotniki z przyrostkiem -inis są, zdaniem už Kniūkšty, bardziej P. suche i racjonalne niż dopełniacze rzeczownikir ów (Kniūkšta, 1971, 14). S. Keinys zauważył, że w terminologii przedmioty nazywane derywatami zdrobniałymi są zazwyczaj mniejsze od przedmiotów tego samego rodzaju, už oznaczanych rzeczownikami podstawowymi (Keinys, 1975, 46). Na przykład terminologizowane słowa gaubtas ir gaubtelis, graižas graiželis, ir juosta juostelė, lakštas lakštelis, ir plokštė plokštelė ir ir ir t. t. Jest rzeczą oczywistą, że zdrobnienia w tych parach są nacechowane emocjonalnie i ir ekspresywnie. Nie można więc twierdzić, że w terminologii w ogóle nie uwzględnia się konotacji słowotwórczych. Be Ponadto z terminologicznego punktu widzenia ważne jest, ir aby derywat będący zapożyczeniar em nie był śmieszny, wulgarny ani myląco ar skojarzeniowy. W historii terminologii ir języka naukowego można znaleźć wiele przykładów, gdy neologizmy nie przyjęły się głównie dlatego, że miały wyraźną konotację emocjonalno-ekspresywną. Terminy językoznawcze asmenavimas, riestinis (znak akcentu) niegdy łatwo zwyciężyły neologizmy lankstymas, stoglytis, prawdopodobnie dlatego, że te ostatnie były zbyt obrazowe. Z tej samej przyczyny J. stworzone przez Pabrėžę złożone terminy morfologii roślin rėpliojanti šaknis, apuokuotas lapas, kryžnešė ir karūna itp. zostały zastąpione terminami bardziej neutralnymi palaipinė šaknis, pūkuotasis lapas, kryžminis ir vainikėlis itp. Ogólnie na początku kształtir 28 owania się terminologii naszego języka naukowego (XIX—pocz. XX w.) używano znacznie więcej nazw obrazowych. W terminologii obecnie zazwyczaj nie unika się obrazowości tam, gdzie funkcja rozróżniająca (dystynktywna) terminów jest ważniejsza od funkcji nazywającej (nominatywnej). Na przykład terminy ekspresywne często tworzy się w terminologii systematyki, ponieważ tutaj, chcąc odróżnić jeden gatunek roślin lub zwierząt od innego, często sięga się po obrazowe porównanie, np.: pirštuotoji viksva (Carex digitata), pasagnosiai šikšnosparniai (Rhinolophidae), skiauterinis papartis (Dryopteris cristata), ausytasis gluosnis (Salix aurita), šalmuotoji gegužraibė (Orchis militaris) itp. Terminy te najczęściej (mniej więcej w 3/4 przypadków) nie są oryginalne, lecz zostały przetłumaczone z języka łacińskiego lub rosyjskiego. Nieuniknioność obrazowości terminów systematyki ujawnia się również wtedy, gdy za cechę wyróżniającą przyjmuje się wrażenie badacza, jakie wywołuje w nim nazywana roślina lub zwierzę, albo subiektywnie oceniane właściwości jakiejś rośliny lub zwierzęcia, np.: goździk pyszny (Dianthus superbus L.), lipa gracka (Tilia x euchlora), wieczornica smutna (Hesperis tristis L.), wełnianka smukła (Sriophorum gracile), życica odurzająca (Lolium temulentum), owies szorstki (Avena strigosa) itd. Takie terminy, rzecz jasna, są obrazowe, a ich obrazowość jest celowo tworzona w języku naukowym. W innych przypadkach obrazowość zostaje przeniesiona do języka naukowego z języka ludowego (w procesie terminologizacji ekspresywnych nazw ludowych), np.: rojnik (Sempervivum L.), krucza nóżka (Coronopus), smardz (Morchella), piestrzenica (Helvella), jaskółcze ziele (Gerum), łezki zajęcze (Briza media) itd. W terminologii techniki, astronomii, chemii, medycyny i innych dziedzin terminy obrazowe są najczęściej międzynarodowymi kalkami, np.: ogon jaskółki (por. ros. ласточкин хвост, ang. swallow tale), zajęcza warga (por. ros. заячья губа, łac. labium leporinum), punkt rosy (por. ros. точка росы, ang. dew point, niem. Taupunkt) i in. 2.3. Język nauk społecznych ma swoiste cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej. Nie znajdziemy w nim obrazowych terminów typu bahuwrihi, utworzonych na podstawie synekdochy, które, jak widzieliśmy, są bardzo charakterystyczne dla terminologii systematyki. Rzadkością są w nim również międzynarodowe kalki frazeologiczne. Jednak terminom filozofii, polityki i literaturoznawstwa często właściwe są swoiste semy ideologiczne, związane nie z formą pojęcia, lecz z emocjonalno-ekspresywną konotacją ich treści. Obrazowość tekstu naukowego może być również okazjonalna. 2.4. W języku naukowym obrazowość może być dwojaka: fragmentaryczna i syntetyczna. Dotychczas mówiliśmy głównie o obrazowości fragmentarycznej (jednego słowa lub połączenia wyrazowego). Obrazowość syntetyczna pojawia się wtedy, gdy badacz, bardzo szczegółowo opisując badany obiekt, jak gdyby konstruuje jego uogólniony obraz. Taki sposób opisu jest szczególnie charakterystyczny dla przewodników służących poznawaniu zwierząt lub roślin. Na przykład tak tworzony jest obraz topoli włochatej (Populus trichocarpa) w „Przewodniku po ozdobnych drzewach i krzewach Litwy” P. Snarskisa i V. Galinisa (Wilno, 1974): „Drzewa o kwiatach pręcikowych, a o kwiatach słupkowych występują bardzo rzadko. Pręcików 40—60. Zalążnia, torebka i okwiat gęsto owłosione. Torebka otwiera się 3 klapami. Pędy jednoroczne ciemnolub zielonkawobrązowe, żebrowane. Liście jajowate, rombowatojajowate, 29 podłużne lub ogólnie rombowate, szerokolancetowate albo podłużnotrójkątne, 7—14 cm długości ir 4—9 cm szerokości, o nasadzie zaokrąglonej, prosto ściętej, nieznacznie sercowatej lub klinowatej, stopniowo zwężające się ku wierzchołkowi, drobno ząbkowane, przynajmniej młode o brzegach orzęsionych, sztywne, skórzaste, z ciemnozieloną lub zieloną, błyszczącą górną stroną i białą lub szarawobiałą, czasem o brązowawym odcieniu, dolną stroną, młode owłosione, starsze nagie, często z czerwonawymi nerwami. Ogonki liściowe długości 2—6 cm, przynajmniej młode owłosione, często czerwone. Pąki do 1,2 cm długości, lepkie, pachnące. Pachnące są również młode liście, zwłaszcza ich główny nerw. Kora młodego pnia odpada cienkimi płatkami. Korona szeroka itd.” (s. 53—54). Ten opis jest tworzony według określonego schematu, zgodnie z zasadami charakterystyki morfologii roślin. Przypadki syntetycznej obrazowości występują również w dziełach z zakresu literaturoznawstwa i historii sztuki. 3. Wnioski 3.1. Konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku naukowym jest niewyraźna i rzadka. Łączy się ona z modalnością języka naukowego, a w najszerszym znaczeniu — z antropocentryzmem. Obrazowość nie jest niezbędną cechą języka naukowego, lecz jedynie cechą dopuszczalną i tolerowaną w określonych granicach. Jej rola jest zróżnicowana nie tylko w języku poszczególnych dziedzin nauki, lecz także w różnych jego gatunkach. Obrazowość języka naukowego może być dwojaka: fragmentaryczna i syntetyczna. 3.2. Konotacja emocjonalno-ekspresywna wiąże się z charakterem leksykalnego znaczenia wyrazu. Semantem obrazowości wyrazy lub ich połączenia uzyskują w języku ludowym albo w terminologii. Terminologizacja nie eliminuje konotacji emocjonalno-ekspresywnej, lecz nadmierna lub niewłaściwie ukierunkowana obrazowość wyrazu może być przeszkodą w jego terminologizacji. 3.3. Cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej mogą mieć wszystkie trzy warstwy leksyki języka naukowego — leksyka literacka, leksyka ogólnonaukowa i terminologia — oraz wszystkie trzy grupy terminologii — terminologia ogólnonaukowa, międzydyscyplinarna i szczegółowa terminologia naukowa. Stylistyczny wyraz konotacji emocjonalno-ekspresywnej w języku naukowym wiąże się przede wszystkim z różnymi porównaniami. Terminy nabierają cech emocjonalnych i ekspresywnych szczególnie wtedy, gdy aktualizuje się ich funkcję odróżniającą (dystynktywną- ). LITERATURA Keinys S. Derywacja litewskich terminów za pomocą sufiksów || Terminologia litewska. V., 1975. Kniūkšta P. Czy przyrostek -inis jest poetycki. || Nasz język, 1971. Nr 2.,S. 14. Pikčilingis J. Stylistyka języka litewskiego. Wilno, 1975. T. 2. I’yvaasuuioc A. Porównawcza semantyka języka litewskiego i rosyjskiego, Wilno, Kaameiko1985. sa E. M. O metaforyce w stylu naukowym //Filologiczne nauki. 1974, Ne 2. Koxuna M. K. W kwestii ekspresywności w mowie naukowej //Badania nad stylistyką. Perm, 1971. Wyd. 3. 30 Jlanresa O. A. Wewnątrzstylowa ewolucja współczesnej rosyjskiej mowy naukowej //Rozwój funkcjonalnych stylów współczesnego języka rosyjskiego. M., 1968. Huxaran M. B. Leksykograficzne znaczenie słowa. M., 1983. Huknaruna C. E. Analiza semantyczna języka nauki. M., 1987. CenreBuu M. Il. Stylistyka mowy naukowej i redagowanie literackie prac naukowych. M., 1976. K. TAUBAHUC O wtórności litewskich terminów Rezyme Ekspresywno-metaforyczna kondensacja — mało zauważalna cecha języka nauki. Jest ona związana z jego modalnością, a ogólnie — z sensem, z antropocentryzmem. Ekspresywność, obrazowość i w ogóle stylistyczne ukształtowanie — nie są wewnętrzną, istotną, lecz tylko zewnętrzną, dopuszczalną cechą języka nauki. Jej rola nie jest jednakowa nie tylko w poszczególnych dziedzinach, lecz także w odrębnych gatunkach naukowych. Obrazowość języka nauki przejawia się JIBYX BHHOB: (hparmeHTapHas (OTJIEJIGHOTO CJIOBA HJIH CJIOBOCO4eTAHHS) H CHHTeTHYeckas (GojIee w konkretnych jednostkach tekstowych, np. w nazwach i in. ). DMONHOHAaJILHO-5KCIDDEeCCHBHAa1 KOHHOTAIHSA CB532aHa C JIEKCHUCECKHM 3Hau4ucHHeM CJIOBA, CeMy 0Opa3HOCTH CJIOBA HJIH CJIOBOCO4ETAHHSA IIOJIYAIOT B HADOJIHOM $i3bIKE HJIH B TEDMHHOJIOrad, TepMUHOIOrH3aUMs He HEHTpAIM3yeT H HE CTHPAeT DSMOKKHOHAaJILHO-SKCIDECCHBHYIO KOHHOTALMIO. OjiHaKO CИMВOЛИЧHOCTЬ OБPA3HЫX ИЛИ ЛИЧHO OPИEHTИPOBAHHЫX OБPAЗHOCTЬ CЛOBA MOЖET БЫTЬ ПOMEXOЙ B EГO TEPMИHOЛOГИЗAЦИИ. Bce ocHOBHBIE TpYyrinbi TEDMHHOJIEKCHKH —OOIIEHayYHas, MEXHay4Hasi H KOHKPETHO-- Hay4Has TEDMHHOJIOTHA —OOjJIajiaItOT cnenu(UYECKAMH YepTaMH 3MOLMOHAILHO-IKCIPECCHBHOM KOHHOTAHHH. TepMuHBI OБPAЗHЫMИ CTAHOBЯTCЯ OCOБEHHO TOrДA, KOrДA AKTVAЛИЗИPYETCЯ HX ИMПЛИЦИTHAЯ ФYHKЦИЯ, HAP., B CИCTEMATИKE РACTEHHЙ И ЖИBOTHЫX (Cp. paukséiakojé viksva — Carex ornithopoda —ocoxa aanuamas, Salmuotoji gegžraibė —Orchis militaris —ampwiunux mnemoHoCcHhoti KTP.)