Lietuviškų terminų vaizdingumo klausimu

LIETUVIŲ LEKSIKOS IR TERMINOLOGIJOS PROBLEMOS LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXIX (1991) KAZIMIERAS GAIVENIS O KWESTII OBRAZOWOŚCI TERMINÓW LITEWSKICH 1. Uwagi wstępne 1. 1. Najbardziej charakterystycznymi cechami języka naukowego są abstrakcyjność, logiczność, obiektywność, precyzja itp. Ekspresywność i obrazowość nie należą do najważniejszych ogólnych właściwości języka naukowego. Dlatego sądzono, że konotacja emocjonalno-ekspresywna jest całkowicie obca językowi naukowemu i terminologii. Jednak już dawno zaczęto wysuwać pogląd, że język naukowy nie jest całkowicie neutralny stylistycznie, że występują w nim swoiste cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej (Кожина, 1971, 32; Калмыкова, 1974, 83—88; Сенкевич, 1976, 46—109). W języku naukowym prawie nie spotyka się wyrazów nacechowanych ekspresywnie, które w słownikach ogólnych oznaczane są specjalnymi kwalifikatorami stylistycznymi, np.: fam. (potoczny), iron. (ironiczny), żart. (żartobliwy), pieszcz. (pieszczotliwy), pogard. (pogardliwy), lekc. (lekceważący), wulg. (wulgaryzm) itp. A zatem językowi naukowemu obce są zarówno wyraźne melioratywy, jak i pejoratywy. Używa się w nim również bardzo niewielu frazeologizmów, a przenośne znaczenia wyrazów są stosunkowo mało zróżnicowane. W innych stylach funkcjonalnych wyrazy o wyraźnej konotacji są w języku naukowym często używane zupełnie inaczej. Na przykład wyrazy dźwiękonaśladowcze w tekstach naukowych albo w ogóle nie są używane, albo w niektórych gatunkach i podsystemach pełnią wyłącznie specjalną funkcję nazywającą (nominatywną) (np. opisy głosów ptaków w naukowej literaturze ornitologicznej). Emocinė-ekspresinė konotacija laikyta ir mokslo kalbos yda (Панфилов, 1968, 26; Лаптева, 1968, 136—139 ir kt.). Antra vertus, buvo ir tebėra kalbininkų, kurie mokslo kalbos emocinę-ekspresinę konotaciją energingai gina, tvirtindami, kad ji reikalinga mokslo kalbos paveikumui, kad mokslininkas negali būti vien tik faktų konstatuotojas, bet turi būti ir jų vertintojas (Сенкевич, 1976, 29 ir kt.). Šis reikalavimas ypač pabrėžiamas kalbant apie visuomenės mokslų kalbos specifiką. Nepritardami kraštutinėms nuomonėms šiuo klausimu, manytume, kad teisus M. Senkevičius, teigęs, kad emocingumo ir ekspresyvumo elementai nėra vidinė ir būtina mokslo kalbos ypatybė (Сенкевич, 1976, 32). Šis dalykas tik leistinas ir toleruotinas tam tikrose ribose. Konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku naukowym zależy także od indywidualności autora (naukowca): naukowcy tej samej specjalności i o jednakowych kwalifikacjach piszą bardzo różnie — jeden bardziej obrazowo i rozwlekle, drugi — bardziej sucho i zwięźle. Można zatem stwierdzić, że na ekspresywność języka naukowego wpływają zarówno czynniki obiektywne, jak i subiektywne. Omawiając rolę konotacji emocjonalno-ekspresywnej w języku naukowym, należy jeszcze podkreślić, że wiąże się ona z modalnością języka naukowego, a w najszerszym sensie — z antropocentryzmem. 26 1.2. Treść znaczenia leksykalnego wyrazu składa się z dwóch części — intensji (jądra znaczenia leksykalnego) i implikacji (peryferii cech semantycznych) (Никитин, 1983, 24). Ponadto w semantyce lingwistycznej znaczenia leksykalne zwykło się obecnie ujmować jako semy — najmniejsze jednostki znaczeniowe. Zbiór sem nie jest prostą, lecz uporządkowaną całością. Niektórzy badacze twierdzą, że istnieje hierarchia sem: w jej górnej części znajdują się semy najbardziej abstrakcyjne i ogólne (kategorialne), a w dolnej — najbardziej konkretne (Гудавичюс, 1985, 19 i in.). Niektórzy badacze wiążą konotację emocjonalno-ekspresywną z implikacją znaczenia leksykalnego albo wręcz całkowicie wyłączają ją ze znaczenia leksykalnego, uznając ją za pewną nadwarstwę znaczenia leksykalnego, inni zaś nie tylko oddzielają emocjonalność od ekspresywności, lecz także dzielą tę ostatnią na rodzaje (ekspresywność inherentna i adherentna). Nie wnikając w subtelności struktury znaczenia leksykalnego i różnice poglądów w tej kwestii, w niniejszym artykule omówimy jedynie zagadnienia związane z terminologią, przyjmując, że znaczenie terminologiczne wchodzi w skład znaczenia leksykalnego wyrazu jako zbiór sem specjalnych. A zatem w niniejszym artykule omówimy przede wszystkim tylko jedno zagadnienie — leksykalną (terminologiczną) ekspresję konotacji emocjonalno-ekspresywnej i jej najważniejsze cechy w litewskim języku naukowym. 2. Ekspresja konotacji emocjonalno-ekspresywnej w terminologii 2.1. Rozpowszechniony jest pogląd, że leksyka języka naukowego składa się z 3 warstw: leksyki języka literackiego, leksyki ogólnonaukowej i terminologii. Ta ostatnia również nie jest jednorodna. Można wyróżnić terminologię ogólnonaukową, interdyscyplinarną i specjalistyczną. Ponadto terminologię uzupełniają jeszcze nomenklatura i profesjonalizmy. W języku naukowym przeważają ogólnie rzecz biorąc rzeczowniki i konstrukcje nominalne. Zdaniem M. Senkiewicza, wśród środków stylistycznych język naukowy nie wykorzystuje personifikacji, hiperboli ani alegorii, ale dość często stosuje porównania i synekdochy (Сенкевич, 1976, 56). E. Kalmykova twierdziła, że metafory są używane w języku naukowym w bardzo swoisty sposób. Podwójność metafory semantycznej (nazywanie przedmiotu i jego charakteryzowanie) ma być obca stylowi naukowemu. Występują tu jedynie komunikatywna, informacyjna i nominatywna funkcja metafory (Калмыкова, 1974, 83). Pogląd E. Kalmykovej jest słuszny tylko częściowo: w niektórych podsystemach języka naukowego dystynktywna funkcja terminów przysłania funkcję nominatywną. Wskutek tego metafora nabiera wyrazistych cech ekspresji (będzie o tym mowa dalej, przy omawianiu terminów systematyki). Metafora wyrażona za pomocą słownictwa potocznego i leksyki ogólnonaukowej bardzo rzadko trafia do języka naukowego. Znacznie częściej konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku naukowym wiąże się z różnego rodzaju porównaniami, ponieważ analogia jest jednym z najważniejszych sposobów myślenia naukowego. S. Nikitina dzieli metafory języka naukowego na kilka grup: 1) oparte na przenoszeniu znaczeń tradycyjnych według cech zewnętrznych lub funkcji (nie wszyscy językoznawcy uznają takie przeniesienia znaczeń za metafory); 2) metafory nominatywne i predykatywne; 3) epifory i diafory (Никитина, 1987, 37). Jej zdaniem w języku naukowym najczęściej używa się metafor nominatywnych. Metafory te są pierwsz 27 Naukowe obiekty nie mają innych nazw. Tym metafory naukowe różnią się od metafor poezji. Prawdopodobnie nie mają racji ci badacze (M. Senkevičius i in.), którzy twierdzą, że ekspresywność wyrazu lub połączenia wyrazowego blednie, gdy zostaje ono zterminologizowane lub jest długo używane w terminologii. W rzeczywistości takie terminy jak: czoła baranie (geomorfologia), siodło (geomorfologia, matematyka), kocie oko (mineralogia), czapka (meteorologia), dżdżownica (technika), miotła czarownicy (botanika), łezki zająca (systematyka roślin), ślimak (anatomia zwierząt i ludzi) itp. zachowują (mają) ekspresywność, ponieważ niektóre z nich (np. siodło, czapka, dżdżownica, ślimak) nabywają konotację emocjonalno-ekspresywną wraz z terminologizacją, a inne (np. miotła czarownicy, łezki zająca) nie tracą jej wskutek terminologizacji, gdyż zmienia się tylko ich znaczenie leksykalne, zyskując semy terminologiczne. Co prawda, motywacja oraz ogólna forma wewnętrzna długo używanych terminów blednie, ale ekspresywność, naszym zdaniem, w wielu przypadkach pozostaje. Język literacki i ogólne słownictwo naukowe często nabierają obrazowości, gdy używa się ich w nietypowych znaczeniach, gdy wyrazy jednego stylu przenosi się do innego stylu. Piszący często wyczuwają stylistyczną makaroniczność takich wyrazów i starają się wyróżnić je cudzysłowem, np.: polimery „szczepione”, „reanimacja” starych miast, „twarz” krowy itp. Ożywianie języka naukowego w ten sposób wiąże się w istocie nie z dążeniem do obrazowości, lecz z niekompetencją językową piszących, którzy nie znajdują potrzebnego, bardziej neutralnego i precyzyjnego wyrazu. Specjalistom trudno czasem zrezygnować w języku naukowym także z żargonizmów i profesjonalizmów, które również często są swoiście obrazowe i wyraziste. 2.2. Prof. J. Pikčilingis zauważył, że synonimy terminologiczne różnią się nacechowaniem emocjonalnym i ekspresywnością. Na przykład przyrostek -ybė wyraża cechę przedmiotu mocniej niż przyrostek -umas, który w odpowiednim przymiotniku wyraża tę cechę, zaś odpowiednie derywaty fleksyjne mają być bardziej poetyckie niż oba wspomniane derywaty (Pikčilingis, 1975, 31). Przymiotniki z przyrostkiem -inis są, zdaniem P. Kniūkštasa, bardziej suche i racjonalne niż dopełniacze rzeczowników (Kniūkšta, 1971, 14). S. Keinys zauważył, że w terminologii przedmioty nazywane za pomocą derywatów deminutywnych są zazwyczaj mniejsze od przedmiotów tego samego rodzaju oznaczanych przez rzeczowniki podstawowe (Keinys, 1975, 46). Na przykład zterminologizowane wyrazy gaubtas i gaubtelis, graižas i graiželis, juosta i juostelė, lakštas i lakštelis, plokštė i plokštelė itd. Jest oczywiste, że zdrobnienia z tych par są nacechowane emocjonalnie i ekspresywnie. Nie można więc twierdzić, że w terminologii zupełnie pomija się konotacje użytkowe. Ponadto z punktu widzenia terminologii ważne jest również, aby derywat lub zapożyczenie nie było śmieszne, wulgarne ani myląco asocjacyjne. W historii języka naukowego i terminologii można znaleźć wiele przykładów neologizmów, które się nie przyjęły, głównie dlatego, że miały wyraźną konotację emocjonalno-ekspresywną. Terminy językoznawcze asmenavimas, riestinis (znak akcentu) niegdyś łatwo wyparły neologizmy lankstymas, stoglytis, zapewne dlatego, że te ostatnie były nazbyt obrazowe. Z tego samego powodu złożone terminy morfologii roślin utworzone przez J. Pabrėžę, takie jak rėpliojanti šaknis, apuokuotas lapas, kryžinė karūna itp., zastąpiono terminami bardziej neutralnymi: palaipinė šaknis, pūkuotasis lapas, kryžminis vainikėlis itp. Ogólnie rzecz biorąc, nasz język naukowy i 28 na początku kształtowania się terminologii (XIX–początek XX w.) używano znacznie więcej nazw obrazowych. Obecnie w terminologii na ogół nie unika się obrazowości tam, gdzie funkcja dystynktywna terminów jest ważniejsza od ich funkcji nominatywnej. Na przykład terminy ekspresywne są często tworzone w terminologii systematycznej, ponieważ aby odróżnić jeden gatunek roślin lub zwierząt od drugiego, często posługuje się obrazowym porównaniem, np.: palczasta turzyca (Carex digitata), podkowcowate (Rhinolophidae), paproć grzebieniasta (Dryopteris cristata), wierzba uszata (Salix aurita), storczyk hełmiasty (Orchis militaris) itp. Takie terminy najczęściej (w około 3/4 przypadków) nie są oryginalne, lecz zostały przetłumaczone z łaciny lub rosyjskiego. Obrazowości terminów systematycznych nie da się uniknąć także wtedy, gdy za cechę dystynktywną uznaje się wrażenie wywoływane u badacza przez nazywaną roślinę lub zwierzę albo gdy subiektywnie ocenia się jakieś cechy rośliny lub zwierzęcia, np.: goździk okazały (Dianthus superbus L.), lipa wdzięczna (Tilia x euchlora), wieczornik smutny (Hesperis tristis L.), wełnianka smukła (Sriophorum gracile), życica odurzająca (Lolium temulentum), owies szorstki (Avena strigosa) itp. Takie terminy są oczywiście obrazowe, a ich obrazowość jest celowo tworzona w języku naukowym. W innych przypadkach obrazowość zostaje przeniesiona do języka naukowego z języka ludowego (przez terminologizację ekspresywnych nazw ludowych), np.: rojnik (Sempervivum L.), krucza nóżka (Coronopus), smardz (Morchella), piestrzenica (Helvella), bodziszek (Gerum), łezki zająca (Briza media) itp. W terminologii techniki, astronomii, chemii, medycyny i innych dziedzin terminy obrazowe są najczęściej międzynarodowymi kalkami, np.: jaskółczy ogon (por. ros. ласточкин хвост, ang. swallow tale), zajęcza warga (por. ros. заячья губа, łac. labium leporinum), punkt rosy (por. ros. точка росы, ang. dew point, niem. Taupunkt) itd. 2.3. Język nauk społecznych ma swoiste cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej. Nie znajdziemy w nim obrazowych terminów typu bahuvrihi, utworzonych na zasadzie synekdochy, które, jak widzieliśmy, są bardzo charakterystyczne dla terminologii systematycznej. Rzadkością są w nim także międzynarodowe kalki frazeologiczne. Terminy filozoficzne, polityczne i literaturoznawcze często jednak cechują swoiste semy ideologiczne, związane nie z formą pojęcia, lecz z emocjonalno-ekspresywną konotacją jego treści. Obrazowość tekstu naukowego może być również okazjonalna. 2.4. Obrazowość w języku naukowym może być dwojaka: fragmentaryczna i syntetyczna. Dotychczas mówiliśmy przede wszystkim o obrazowości fragmentarycznej (pojedynczego wyrazu lub połączenia wyrazowego). Obrazowość syntetyczna powstaje wtedy, gdy badacz, bardzo szczegółowo opisując badany obiekt, niejako konstruuje jego uogólniony obraz. Taki sposób opisu jest szczególnie charakterystyczny dla przewodników poświęconych poznawaniu zwierząt lub roślin. Oto na przykład, jak przedstawiono obraz topoli włochatej (Populus trichocarpa) w publikacji P. Snarskisa i V. Galinisa „Przewodnik do poznawania ozdobnych drzew i krzewów Litwy” (V., 1974): „Drzewa z kwiatami pręcikowymi, a z kwiatami słupkowymi występują bardzo rzadko. Pręcików 40–60. Zalążnia, torebka i okwiat są gęsto owłosione. Torebka otwiera się trzema klapami. Młode pędy są ciemne lub zielonkawobrązowe, bruzdowane. Liście jajowate, rombi- 29 jajowate, podłużnie lub ogólnie romboidalne, szeroko lancetowate lub podłużnie trójkątne, długości 7–14 cm i szerokości 4–9 cm, o nasadzie zaokrąglonej, prosto ściętej, nieznacznie sercowatej lub klinowatej, stopniowo zaostrzające się ku wierzchołkowi, drobno ząbkowane, przynajmniej u młodych osobników o brzegach orzęsionych, sztywne, skórzaste, z ciemnozieloną lub zieloną, błyszczącą górną stroną i białą lub szarobiałą, czasem z brązowym odcieniem, dolną stroną; młode owłosione, starsze nagie, często z czerwonawymi nerwami. Ogonki liściowe długości 2–6 cm, przynajmniej u młodych osobników owłosione, często czerwone. Pąki długości do 1,2 cm, lepkie, pachnące. Pachną także młode liście, zwłaszcza ich nerw główny. Kora młodego pnia łuszczy się cienkimi płatami. Korona szeroka itd.” (s. 53–54). Opis ten jest tworzony według określonego schematu, zgodnie z zasadami charakterystyki morfologii roślin. Przypadki syntetycznej obrazowości występują również w dziełach z zakresu nauki o literaturze i historii sztuki. 3. Wnioski 3.1. Konotacja emocjonalno-ekspresywna w języku nauki jest słabo zaznaczona i rzadka. Wiąże się z modalnością języka nauki, a w najszerszym sensie — z antropocentryzmem. Obrazowość nie jest niezbędną cechą języka nauki, lecz jest dopuszczalna i tolerowana w określonych granicach. Jej rola jest zróżnicowana nie tylko w językach poszczególnych dziedzin nauki, lecz także w ich odmiennych gatunkach. Obrazowość języka nauki może być dwojaka: fragmentaryczna i syntetyczna. 3.2. Konotacja emocjonalno-ekspresywna wiąże się z charakterem leksykalnego znaczenia wyrazu. Semę obrazowości wyrazy lub ich połączenia uzyskują w języku ludowym lub w terminologii. Terminologizacja nie usuwa konotacji emocjonalno-ekspresywnej, jednak nadmierna lub błędnie ukierunkowana obrazowość wyrazu może utrudniać jego terminologizację. 3.3. Cechy konotacji emocjonalno-ekspresywnej mogą występować we wszystkich trzech warstwach leksyki języka nauki — w leksyce literackiej, ogólnonaukowej i terminologii — oraz we wszystkich trzech grupach terminologii — ogólnonaukowej, interdyscyplinarnej i właściwej dla poszczególnych nauk. Stylistyczny wyraz konotacji emocjonalno-ekspresywnej w języku nauki wiąże się przede wszystkim z różnymi porównaniami. Terminy nabierają cech emocjonalnych i ekspresywnych zwłaszcza wtedy, gdy aktualizowana jest ich funkcja różnicująca (dystynktywna). LITERATŪRA Keinys S. Priesaginė lietuviškų terminų daryba // Lietuvių terminologija. V., 1975. Kniūkšta P. Ar poetiška priesaga -inis. // Mūsų kalba, 1971. Nr. 2. P. 14. Pikčilingis J. Lietuvių kalbos stilistika. V., 1975. T. 2. Гудавичюс А. Сопоставительная семасиология литовского и русского языков. Вильнюс, 1985. Калмыкова Е. И. О динамике метафоры в научном стиле // Филологические науки. 1974. № 2. Кожина М. К. К проблеме экспрессивности в научной речи // Исследования по стилистике. Пермь, 1971. Вып. 3. 30 Лаптева О. А. Внутристилевая эволюция современной русской научной прозы // Развитие функциональных стилей современного русского языка. М., 1968. Никитин М. В. Лексическое значение слова. М., 1983. Никитина С. Е. Семантический анализ языка науки. М., 1987. Сенкевич М. П. Стилистика научной речи и литературное редактирование научных произведений. М., 1976. К. ГАЙВЯНИС К ВОПРОСУ ОБ ОБРАЗНОСТИ ЛИТОВСКИХ ТЕРМИНОВ Резюме Эмоционально-экспрессивная коннотация — малозаметная особенность языка науки. Она связана с его модальностью, а в общем смысле — с антропоцентризмом. Экспрессивность, образность и вообще стилистическая окрашенность — не внутренняя, существенная, а только внешняя, допустимая особенность языка науки. Ее роль не одинакова не только в отдельных отраслях, но и в отдельных научных жанрах. Образность языка науки бывает двух видов: фрагментарная (отдельного слова или словосочетания) и синтетическая (более крупных текстовых единиц, напр., абзаца и т. д.). Эмоционально-экспрессивная коннотация связана с лексическим значением слова. Сему образности слова или словосочетания получают в народном языке или в терминологии. Терминологизация не нейтрализует и не стирает эмоционально-экспрессивную коннотацию. Однако слишком большая или ложно ориентирующая образность слова может быть помехой в его терминологизации. Все основные группы терминолексики — общенаучная, межнаучная и конкретно-научная терминология — обладают специфическими чертами эмоционально-экспрессивной коннотации. Термины образными становятся особенно тогда, когда актуализируется их дистинктивная функция, напр., в систематике растений и животных (ср. paukščiažolė viksva — Carex ornithopoda — осока лапчатая, šalmuotoji gegužraibė — Orchis militaris — ятрышник шлемоносный и др.) 36