Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках
Full text
LITHUANIAN KALBOTYROS CUESTIONES ХХХ (1993) PERIFÉRICOS LITHUANIAN LENGUAS ARTÍCULOS Ю. O. МАЦКЕВЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ ДЗЕЕПРЫСЛОУ! НА -(У)ШЫ У BEJAPYCKIX НАРОДНЫХ ГАВОРКАХ У дыялектнай картатэцы "Слоуйка Genapyckix гаворак пауночна-заходняй Беларус! i se пагранчча” знаходзщца нямала да гэтага часу яшчэ не выкарыстанага матэрыялу, у якюм шырока адлюстроуваюцца ужыванне i функцы! дзеепрыслоуных зваротау прошлага часу 3 суфиксам -(улиы. Усе яны Утвораны ад пераходных i непераходных дзеясловау закончанага i незакончанага трывання (у тым лу i ад зваротных, а таксама - 3 адмоуем не-). У залежнаси! ад функцыянальнай спецыф!к! яны падзяляюциа на TPH групы, якя адрознваюцца адна ад адной асабл!васцям! свайго утварэння. Да першай групы адносяцца звароты на - (Yhuw, як1я `Ужываюцца У функцы! выказнка без дзеяслоунай звязк! ёсць. Яны абазначаюць рэзультат прошлага дзеяння, BHHIK якога працягваециа у сучасным, напр.: К’удры аброшшы травой. Кудзялянцы (Abrazos) Шальч.; Нас мужям добрым caja адзяушы. Mani Астр.; Сын 3 нявесткай спальню заняушы. Валынцы В. — Дзв; Ты ад майго Jarrón, adlamuiit st. ¡Mal! Astr. ; Su hermano es asesinado y su hermano es asesinado. Banixae Cano B. - ¿Dzv? Ella está trabajando. El brazalete. ; ¡Arboles en el bosque! завалушыся. Лоск Валож.; Курыца загадзЕушыся. Альхоука Навагр.; Агурцы не - No importa. Mani Astr. ; No me gusta hablar con Max. El viejo cuervo: El cuervo. ; No hay que olvidar a Garcilaso. ¡Mal! Astr. ; No eres fuerte. ¡Grujish! - Sí. Да гэтай групы адносяцца таксама адпаведные звароты, AKiM уласшва дэтэрм1наваны BHHIK рэзультатыунага дзеяння, напр.: Яна вышаушы да ypava. Вял!кае Cano В. — Дзв.; Я сама даяркай рабтушы. Ёдлаычы Брасл.; Дзе ты дзеушы рубашку. Жыдзевчы Sí. У аналаг!чных выпадках нярэдка сустракаюцца i дэтэрмнанты, напр.: Я быушы кал/сь чалавек, а цятер старая ужо. Кудзялянцы Шальч.; Я лён рваушы, але дауно. Рагулиик! Дауг. Я ужо сёням даваушы. Граужышк: Ашм.; Без мужа дауно астаушыся. Мал! Астр.; Сягодня яна эту сукню адзеушы. Mani Астр.; Цяпер яго атправбушы на мора. Banikae Cano В. — Дзв. i Cycrpakaiouua выпадк! ужывання дзеепрыслоуных зваротау, AKIA перадаюць паслядоунасць завершаных дзеяняу, напр.: Я xe паклаушы i падушкам аблажыушы. Бакшты 1уеу.; Сабака пятуха ганяушы i nepa пнадраущы. Граужышк: Ашм.; Сена ён скасушы, але не высахшы. Жыл! 1 año. ; Яны жыушы У Латай i паехаушы туды. Рагулиик! Дауг. 105
Да друг@й : AHA) Sy Alix VV Функцы: выказнка выступаюць седина iy EEE Эанаможным дзеясловам быць у форме прошлага часу. Яны перадаюць закончанае дзеянне, абмежаванае _У часе, напр.: Я шафу быу аткрыушы. Лоск Валож.; На nayscom рублей был! яго асудзУшы, Стральцы (Tiro) Шальч.; Мядовая раса была жыта аблушы. Лйсна В. — Дзв; Я быу вушы адмаразбушы. Ахрэмауцы Брасл.; Парцзаны был завязаушы бой. Hasta 15653 Ве нло уши 3 abajo, Пя шк! Воран:; Мы был! дастаушы грошы. Крэва Смарг.; Мы был! замарынаваушы троха казлякоу Citipua ЧТ бк Трах; Komi y шкаф Gary забраушыся. Паляцкишк1 Воран.; Comprar паиук забраушыся У пастку. Валынцы В. — Дзв.;; Яна была астаушьыс! Y лесг. Впинева Смарг.; Яно было ni загнушы. Паляцкиик! Воран.; Я не была глядзеушы. Мал! Астр.; Парасятам не была даваушы. Альхоука Навагр. Таксама, як i У першай групе, тут часта ужываюцца дэтэрмнатывы часавай 1999. Acosta, Pablo. : Yo ya he estado en el infierno. ¡El viejo Trok! (Las viejas cosas) Трак.; Я Уже быу ажанушыс; Буды В. — Дзв.; Учора я яшчэ ne гнаушы быу. Альхоука Навагр.; Я была яшчэ нееушы. Ахрэмауцы Брасл.; Ён тады вытушы быу. Вишнева Смарг.; Там ён на некальк! Guy выехаушы. Настаниик! Смарг.; Амярицвеущы нага была цэлы дзень. Валынцы В. — ее Рака той гот была высахшы. Груздава Паст. У трэцюю групу выдзяляюцца дзеепрыслоуныя звароты У саставе Diccionario de palabras difíciles. El grupo más numeroso es el de los águilas. складаназалежныя сказы 3 даданым умовы. У такх канструкцыях выражаецца не рзальнае, а умоуна-пажадальнае-аптатыунае значэнне, напр.: Каб я быушы, я Yo no puedo hacer nada por ti. ¡Mal! Astr. ; Kab vive juntos, él me No lo olvides. Mani Astr. ; «Gabriel García Márquez: "No me gustaría morir"». Ёдлавчы Брасл.; 1999-2000: 1 de enero я жыушы пры дзерзун!, то толька якую старую быу бы - ¡Así se hace! El brazalete. ; Si no fuera por el Papa, no habría sido posible. El brazalete. ; Si el padre de Guy me hubiera dado una patada, yo también habría hecho una piel. Kuni Iyey. ; Si no hubiera sido por el Sr. Garfield, no habría sido por mí. Palackiik1 Raven. ; El 6 de agosto, se convirtió en el 6.º en la clasificación general. Ахрэмауцы Брасл. ¡Además de las expresiones de deseo, existen también las expresiones de propósito! адзначаны выпадк!, кал: у адным з сказау ужываецца форма прошлага часу дзеяслова, напр.: Хацела, кап хату ей был адаушы. Мал! Астр.; Добра, што закрыу, а то был! п выскачыушы вочы. Паляцкиик! Воран.; Учора не вдзла 1996: El perro de la calle. ¡Grujish! Aum; Entonces Palermo no tiene, Guy - No lo hagas. Coma Smarg. ; No hay nada bueno, no hay nada malo. Habría sido. - Sí. Memorizador Brazalete. ; Se dice que era un hombre de buen corazón. ¡Pajazo! Raven. ; Tenía 6 años. ¡Acuerdo, sabía lo que me habías dado! Comxi. Bin de ensalada. Зредку знаходз!м падобныя канструкцы! 3 адценнем пажадання: Чы не леляй Dios me perdone, Dios me perdone, Dios me perdone, Dios me perdone, Dios me perdone, Dios me perdone. ¡Pajazo! Raven. ; Hacela, cabreate con ella. был! б адаушы. Мал! Астр. 106
Сантакс! чныя звароты падобных a: abajo i я Genapytkim mT a Cap. ą Ya аментары!, — 41 i ] м. = на - (вши Y re 8451 ie диёва-зах [ADH „ HSM. ut SP а acy НЭ Bi ix | о ев цы HKi (Kyat) nd Pr, An Ji "2057 297). bk el oe сумежным польск1м гаворкам (Nicaragua). DJP, 461; Turquía. JJCh, 56), а таксама польск1м 1 pycKiM гаворкам на тэрыторы! Лётвы i Латви (Semjonova, 320; Новгородов, 369-389; Паршута, 80-86; Немченко, 82). Канструкцы! такога тыпу шырока вядомы у литоускай л!таратурнай мове, дзе AHH яуляюцца нарматыуным: (: Aš {еп Longevity = Я там доуга жыушы; Ha estado en ayunas durante tres días = Ён Guy тры дн! няеушы; Si hubiéramos sabido, habríamos педауе = Кали 6 знал, не дал! бы), у лтоускх гаворках, у старажытных JŪTOYCKIX помшках, таксама У латышск1м народным фальклоры (Silver). SAVF, 81-93; SliZiené. SVFS, 63-84; LKG, Т.2, 141-161; ГЛЯ, 215-217; Ambrazas. LKDIS, 173174; Амбразас. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013-1014; MLLVG, T.1, 590). | Разглядаемыя канструкцы: маюць глыбок!я каран!. Яны уласшвы старажытнарускай мове (Кузнецов. ИГРЯ, 195 i наст., 244-248). Адпаведныя литоускя звароты Узыходзяць да перфектных часавых форм старагрэчаскай мовы (КС, T.2, 150). Услед за выказванням! розных вучоных можна сцвярджаць, што як ва усходнеславянскх, так i у балтыйскх мовах AHH разывал!ся незалежна як самастойныя 1,несумненна, з’яуляюцца старажытнай агульнасцю балта-славянск!х Moy. Аднак, болыш прыкметнае 1х захаванне i ужыванне у пауночна-заходн!м Genapytkim opsane (i асаблва на тэрыторы! беларуска- ` польска-л!тоускага пагран!чча) дае падставу меркаваць, што гэтыя звароты або BuHIK балтыйскага субстрату, або — моуных кантактау сумежных тэрыторый, або таго 1 другога. 2 Скарачэни! крынщ i airapatypu I Astr. ¡Astrakhan! Región: Mani Ашм. — Ашмянск! раён: Граужышк! Брасл. — Браслауск! раён: Ахрэмауцы, Ёдлавчы Валож. — Валожынск! раён: Лоск B.-Zw. - ¡Verhnedzvsk! 2000: La casa de los sueños, Canción de verano, Canción de invierno, Canción de otoño. —Binencki distrito: Salanoe Воран. — Воранауск! раён: Паляцкиики, Старыя См!лычн! Дауг. — Jayraynincki раён: Рагулиию Lyey. — Iyeycxi раён: Бакшты, Жыдземчы, Hasta 107
Навагр. — Навагрудск! раён: Альхоука Паст. — Пастауск! раён: Груздава Смарг. — Смаргонск! раён: Вишнева, Крэва, Настанйик! Трак. — Тракайск! раён: Старые Троки (El viejo torero). - ¡Shalchinsk! 1999: Los hombres de fuego (The Shooting Men). II Ambrazas LKDIS —Ambrazas V. La sintaxis histórica de la lengua lituana. Vilnius, 1979. Enciclopedia de la Lengua Española, Madrid, 1951. Gramática de la lengua lituana. T. 2. V., 1971. Gramática de la lengua española moderna. T. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP — Nitsch K. Dialecty języka polskiego / Gramatika języka polskiego (en polaco). Cracovia, 1923. Semiónov, M. La lengua rusa es la lengua oficial de la República Socialista Soviética de Letonia. T. 6. Riga, 1958. El término se refiere a la forma de la lengua lituana y a la morfología de la lengua lituana. V., 1964. 1996. «Las lenguas de la literatura española: estructura de las formas verbales compuestas» (PDF). // Gramática de la lengua lituana. V., 1967, Turquía JJCh — 11. Turquía H. Idioma Jana Caminantes. Vilnius, 1930. : Амбразас ССПБЯ — Амбразас В. Сравнительный синтаксис причастий балтийских языков. Вильнюс, 1990. ДАБМ — Дыялекталагчны атлас беларускай мовы. Mincx, 1963 ( i Каментарый. ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Кузьмина, Немченко СПФРГ — Кузьмина И. Б., Немченко Е. В. Синтаксис причастных форм в русских говорах. Москва, 1971. Немченко — Немченко В. Русские старожилы Литвы и их говоры || Lingüística. T. 7. V., 1963. Новгородов — Новгородов М. А. Образование и употребление деепричастия в старожильческом русском говоре Дагдского района Латвийской ССР || Ученые записки Московского гос. пед. института. Москва, 1959. T. 134. 369 389. Паршута — Паршута Ю. М. Употребление деепричастия на - Sí, sí, sí. в роли сказуемого в польском говоре вилянского района Латвийской ССР | Lingüística. T. 8. V., 1963. 108
BOTOJO TIEMPO ACTORES PARTICIPANTES SU PRIESAGA -(5у Resumen El artículo examina las funciones sintácticas de los sufijos de los sujetos activos del tiempo pasado en los dialectos bielorrusos del su noroeste. -(и)5у, ir ir jų En el diccionario de paribio (”Слоуник беларуских гаворак пауночна-заходняй Беларус! и se пагран!чча”. T. 1-5, Минск, 1979-1986). Se distinguen tres grupos. La primera jų asignada a la conexión de be construcción &cus, para acciones pasadas que continúan ahora ir (p. ej., Кудры абрбшшы травбй), La — segunda con una conexión Guy (быушы) ir Mostrar una acción que ocurrió en el pasado (p. ej., Comprar пацук забраушыся у пастку), La tercera — con una conjunción implícita Guy бы (была бы, быушы бы) ir que indican una supuesta ar acción deseada (p. ej., Хацела, кап хату ей были пацаушы). El artículo muestra, con ejemplos concretos, que se utilizan construcciones sintácticas análogas en otros ir dialectos bielorruso-polacos fronterizos. ir En Lituania ir Bielorrusia. En otras lenguas eslavas no se encuentran. Este tipo de estructuras sintácticas se usan en los dialectos lituanos, y son estándar en el lenguaje о común. El término se refiere a la antigua comunidad de lenguas eslavas. ir Según la teoría de los dialectos, los dialectos ji eslavos orientales podrían haber sobrevivido en los dialectos eslavos hablados, ya sea debido a su proximidad geográfica con Lituania y sus estrechos contactos lingüísticos, o como sustrato de los ir idiomas ir bálticos en ellos, o como resultado de uno u otro. 109
