Дзеепрыслоўі на «-(ў)шы» ў беларускіх народных гаворках

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXX (1993) PERIFERINĖS LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS Ю. Ф. МАЦКЕВИЧ, Е. И. ГРЫНАВЕЦКЕНЕ GERUNDIOS EN –(У)ШЫ EN LOS DIALECTOS POPULARES BIELORRUSOS En el fichero dialectal del «Diccionario de los dialectos bielorrusos del noroeste de Bielorrusia y su zona fronteriza» se conserva una cantidad considerable de material que aún no se ha utilizado y que refleja ampliamente el uso y las funciones de las construcciones de gerundio en pasado con el sufijo -(ў)шы. Todas se forman a partir de verbos transitivos e intransitivos, perfectivos e imperfectivos (incluidos los reflexivos y también los negados con не-). Según sus particularidades funcionales, se dividen en tres grupos que se distinguen entre sí por las características de su formación. Al primer grupo pertenecen las construcciones con -(ў)шы que se emplean en función de predicado sin el verbo copulativo ёсць. Denotan el resultado de una acción pasada, cuyo efecto perdura en el presente; por ejemplo: Кудры аброшыў травой. Kudelionys (Kudelionys), Schalč.; Нас муж'мі добрымі Бог адзяліўшы. Mali, Astr.; Сын з нявесткай спальню заняўшы. Valyntsy, V.-Dzw.; Ты ал майго вазона адламушы ліст. Mali, Astr.; Брата ўбі, а братова адступіўшы. Vialikae Siala, V.-Dzw.; Яна запрацаваўшыся. Akhremavtsy, Brasc.; Дрэва ў балюці заваліўшыся. Losk, Valož.; Курыца загалізіўшыся. Alchouka, Navahr.; Агурын не абышоўшы. Mali, Astr.; Я так не гаварыўшы. Staryja Smilhi, Vorac.; Зарэчча ў агарод яшчэ не дайшоўшы. Mali, Astr.; Сена яшчэ не высахшы. Hraužyški, Ashm. A este grupo pertenecen también las construcciones subordinadas, caracterizadas por un resultado determinado de la acción resultativa; por ejemplo: Яна выйшаўшы да ўрача. Vialikae Siala, V.-Dzw.; Я сама даяркай рабіўшы. Eldavichy, Brasc.; Дзе ты дзеўшы рубашку. Žydevičy, Iujeŭ. En casos análogos también aparecen con frecuencia determinantes; por ejemplo: Я быўшы калісь чалавек, а цяпер старая ўдова. Kudelionys, Schalč.; Я лён веяўшы, але даўно. Rahuliški, Dauh.; Я ўжо сівым давёўшы. Hraužyški, Ashm.; Без мужа даўно астаўшыся. Mali, Astr.; Сюды яна гэтую сукню адзеўшы. Mali, Astr.; Цяпер яго апранаўшы на мора. Vialikae Siala, V.-Dzw. Se encuentran casos de uso de construcciones de gerundio que expresan una secuencia de acciones completadas; por ejemplo: Я не паклаўшы і падушкамі аблажыўшы. Bašty, Iujeŭ.; Сабака пятуха гаўкнуўшы і пер'я надраўшы. Hraužyški, Ashm.; Сена ён скосіўшы, але не высахшы. Žyli, Iujeŭ.; Яны жыўшы ў Латвіі і паехаўшы туды. Rahuliški, Dauh. 105 Al segundo grupo pertenecen construcciones verbales en las que el marcador condicional а aparece como el verbo «ser» en pasado. Expresan una acción completada, limitada en el tiempo; por ejemplo: Я шабу быў атрадчыкам. Losk, Valož.; На пяцьсот рублёў былі яго асудзілі. Staryja (Sauliai), Schalč.; Малая раса была жыта абліўшы. Lisna, V.-Dzw.; Я быў вучым адмарозіўшы. Akhremavtsy, Brasc.; Парцізаны былі залезаўшы бой. Žyli, Iujeŭ.; Мы былі дастаўшы грошы. Kreva, Sm.; Мы былі замарынаваўшы троха казлякоў. Slavnia, Trakai, Trak.; Кот у шафу быў забраўшыся. Palackiški, Vorona.; Быў паук забраўшыся ў пастку. Valšyn, V.-Dzw.; Яна была астаўшыся ў лесі. Višneva, Sm.; Яно было ні загаіўшы. Palackiški, Vorona.; Я не была глядзеўшы. Mali, Astr.; Парасятам не была давучы. Alchouka, Navahr. Al igual que en el primer grupo, aquí se emplean con frecuencia construcciones verbales que forman parte de una determinación; por ejemplo: Я ужо была замармаўшы. Staryja Trakai (Senieji Trakai), Trak.; Я ужо быў ажаніўся. Budy, V.-Dzw.; Учора я яшчэ не знайшоў быў. Alchouka, Navahr.; Я была лячыўшы. Akhremavtsy, Brasc.; Ён малы выпіўшы быў. Višneva, Sm.; Там ён на неколькі быў выехаўшы. Nistanishki, Sm.; Амальцвёрды нага была цэлы дзень. Valšyn, V.-Dzw.; Рана той год было высахшы. Hruzdava, Past. En el tercer grupo se distinguen las construcciones de gerundio que aparecen en oraciones subordinadas. Entre ellas, el grupo más numeroso lo forman las oraciones subordinadas condicionales. En estas construcciones se expresa un valor no real, sino condicional-desiderativo-optativo; por ejemplo: Каб я быўшы, я яго не дапусціўшы, каб жаніўся. Mali, Astr.; Каб жаніўся разом, ён не забіўшы быў бы. Mali, Astr.; І быў бы ездзіўшы цэлы, каб не захварэўшы. Eldavichy, Brasc.; Калі я жыўшы тры дзеры, то толька якую старую быў бы ўзняўшы. Akhremavtsy, Brasc.; Калі не даўшы апірацыю рабіць, быў бы жыўшы. Akhremavtsy, Brasc.; Калі тата быў бы мне даўшы, то і я вырабіўшы бы шкуру. Žyli, Iujeŭ.; Каб ён быў бы не браўшы, то не быў бы паляўшы. Palackiški, Vorona.; Каб мне была Верка спісаўшы, я была б у кандуктары ўзняўшы. Akhremavtsy, Brasc. Además de los usos de las construcciones de gerundio, tanto en la oración principal como en la subordinada se registran casos en los que en una de las oraciones aparece la forma verbal de pasado; por ejemplo: Хацела, каб хату ёй былі адаўшы. Mali, Astr.; Добра, што закрыў, а то былі б выскачылі вочы. Palackiški, Vorona.; Учора не відзела бліноў, была б сабаку адаўшы. Hraužyški, Ashm.; Тады паперкі не меў, быў бы запісаўшы. Soly, Sm.; Каб добра жыўшы, не гаварыў бы так. Eldavichy, Brasc.; Каб сказаў, была б хустачку даўшы. Palackiški, Vorona.; А я была б дагаварыўшыся, каб знала, што мне далі соткі. Salanove, Vil. Ocasionalmente encontramos construcciones parecidas con matiz desiderativo: Чы не летай было б, каб мне Божанка забраўшы. Palackiški, Vorona.; Хацела, каб хату ёй былі б адаўшы. Mali, Astr. 106 Las construcciones sintácticas de formas similares suelen ser conocidas también en los dialectos bielorrusos vecinos (ДАБМ. Карта № 205; Каментарыі, 741 і наст.). Las construcciones en -/вши con función de predicado en los dialectos rusos del noroeste han sido estudiadas de manera exhaustiva en el conocido trabajo de I. B. Kuzmina y E. V. Nemchenko (Кузьмина, Немченко. СПФР, 116–223, 295–297). Las construcciones examinadas también se conocen en los dialectos polacos vecinos (Nitsch. DJP, 461; Turska. JJCh,56), así como en los dialectos polacos y rusos del territorio de Lituania y Letonia (Semjonova,320; Новгородов, 369–389; Паршута, 80–86; Немченко, 82). Las construcciones de este tipo son ampliamente conocidas en la lengua literaria lituana, donde se consideran normativas (Aš ten ilgai gyvenęs = Yo viví allí mucho tiempo; Jis buvo tris dienas nevalgęs = Él estuvo tres días sin comer; Jei būtume žinoję, būtume nedavę = Si lo hubiéramos sabido, no lo habríamos dado), en los dialectos lituanos, en los antiguos textos lituanos y también en el folclore popular letón (Sliziēne. SAVF, 81–93; Sliziēne. SVFS, 63–84; LKG, T.2, 141–161; ГЛЯ, 215–217; Ambrazas. LKDĮS, 173–174; Амбразац. ССПБЯ, 186; Endzelins. LVG, 1013–1014; MLLVG, T.1, 590). Las construcciones examinadas tienen raíces profundas. Son propias de la lengua (Кузнецов. ИГРЯ, 195 і наст., 244–248). Las construcciones lituanas correspondientes se remontan a las formas temporales perfectas del griego antiguo (LKG, T.2, 150). Siguiendo las afirmaciones de diversos investigadores, puede sostenerse que, tanto en las lenguas eslavas orientales como en las bálticas, se desarrollaron independientemente como construcciones autónomas y, sin duda, constituyen una antigua característica común de las lenguas bálticas y eslavas. Sin embargo, su conservación y uso más notables en el área noroccidental bielorrusa (y especialmente en el territorio de la frontera entre Bielorrusia, Polonia y Lituania) permiten suponer que estas construcciones son resultado de un sustrato báltico, de los contactos lingüísticos entre territorios vecinos o de ambos factores. Abreviaturas de las fuentes y la bibliografía I Астр. – distrito de Astravets: Mali Ашм. – distrito de Ashmiany: Hraŭžyški Брас. – distrito de Braslaŭ: Achrėmaŭcy, Jedlavičy Валож. – distrito de Valozhyn: Losk В.-Дзв. – distrito de Verkhniadzvinsk: Budź, Valyncy, Vialikaje Sialo, Lisna Віл. – distrito de Vileyka: Salacoje Воран. – distrito de Voranava: Paliaciški, Staryja Smilhiny Даўг. – distrito de Daugavpils: Raguliški Іўеў. – distrito de Iŭje: Bašty, Žydzevičy, Žyli 107 Nava — distrito de Navahrudak: Aljóuka Past. — distrito de Pastavy: Hruzdaŭa Smarg. — distrito de Smarhon: Višneva, Kreva, Nistenishki Trak. — distrito de Trakai: Viejos Trakai (Senieji Trakai) Šalč. — distrito de Šalčininkai (Šalčininkų): Kudzelionys (Kudelionys), Šauliai (Šauliai) II Ambrazas LKDIS — Ambrazas V. Lietuvių kalbos dalyvių istorinė sintaksė. Vilnius, 1979. Endzelins LVG — Endzelīns J. Latviešu valodas gramatika. Rīgā, 1951. LKG — Gramática de la lengua lituana. T. 2. V., 1971. MLLVG — Gramática de la lengua literaria letona moderna. T. 1. Riga, 1959. Nitsch DJP — Nitsch K. Dialectos de la lengua polaca // Gramática de la lengua polaca. Cracovia, 1923. Semjonova — Semjonova M. Sobre una particularidad de los dialectos rusos de Latgale // Escritos del Instituto de Lengua y Literatura de la Academia de Ciencias de la RSS de Letonia. T. 6. Riga, 1958. Sližienė SAVF — Sližienė N. Sobre las formas compuestas de pretérito de los tiempos y modos verbales en la lengua literaria lituana // Estructura morfológica de la lengua lituana y su desarrollo. V., 1964. Sližienė SVFS — Sližienė N. Estructura de las formas verbales compuestas de la lengua literaria lituana // Estructura gramatical de la lengua lituana. V., 1967. Turska JJCh — Turska H. Język Jana Chodźki. Wilno, 1930. Ambrazas SSPYA — Ambrazas V. Sintaxis comparada de los participios de las lenguas bálticas. Vilna, 1990. DABM — Atlas dialectológico de la lengua bielorrusa. Minsk, 1963 (y Comentarios). ГЛЯ — Грамматика литовского языка. Вильнюс, 1985. Кузнецов П. С. Историческая грамматика русского языка. Москва, 1953. Kuzmina, Nemchenko SPFRG — Kuzmina I. B., Nemchenko E. V. Sintaxis de las formas participiales en los dialectos rusos. Moscú, 1971. Nemchenko — Nemchenko V. Los antiguos pobladores rusos de Lituania y sus dialectos // Kalbotyra. T. 7. V., 1963. Novgorodov — Novgorodov M. A. Formación y uso del gerundio en el dialecto ruso de los antiguos pobladores del distrito de Dagda, RSS de Letonia // Anales científicos del Instituto Pedagógico Estatal de Moscú. Moscú, 1959. T. 134, 369-389. Paršuta — Paršuta Yu. M. El uso del gerundio en -szy, -wszy como predicado en el habla polaca de la región de Vilna de la RSS de Letonia // Kalbotyra. T. 8. V., 1963. 108 PARTICIPIOS ACTIVOS DEL TIEMPO PASADO CON EL SUFIJO -(ųšy EN LOS DIALECTOS BIELORRUSOS Resumen El artículo examina las funciones sintácticas de los participios activos del tiempo pasado con el sufijo -(ų)šy, usados en los dialectos noroccidentales del bielorruso y registrados en el diccionario de los dialectos bielorrusos y de su zona fronteriza («Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі и яе пагранічча». Т. 1-5, Минск, 1979-1986). Se distinguen tres grupos. Al primer grupo pertenecen las construcciones sin la cópula ёсьць, que denotan una acción pasada que continúa en el presente (por ejemplo, Ку́дры абро́шшы траво́й); al segundo, las que llevan la cópula быў (быўшы) y muestran una acción que tuvo lugar en el pasado (por ejemplo, быў пацук забраўшыся ў пастку); al tercero, las que llevan la cópula del modo condicional быў бы (была бы, быўшы бы) y expresan una acción hipotética o deseada (por ejemplo, Хацела, каб хату ёй былі пацаўшы). El artículo muestra con ejemplos concretos que construcciones sintácticas análogas se usan también en algunos otros dialectos fronterizos bielorrusos y polacos de Lituania y Bielorrusia. En otras partes, ya no se han registrado en las lenguas eslavas. Las construcciones sintácticas de este tipo siguen usándose activamente en los dialectos lituanos, y en la lengua estándar son normativas. Las conclusiones del artículo confirman la idea de que se trata de un antiguo rasgo común de las lenguas bálticas y eslavas. También se sostiene que esta característica pudo haberse conservado en los dialectos eslavos mencionados por su proximidad geográfica a Lituania y sus estrechos contactos lingüísticos, como sustrato báltico en ellos, o como resultado de ambos factores. 109