Gramatikos norminimas „Gimtojoje kalboje“ (1958–1968 m.)

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA, XXXI (1994) ZAGADNIENIA NORMALIZACJI JĘZYKA RITA MILIŪNAITĖ NORMALIZACJA GRAMATYKI „GIMTOJOJE KALBOJE* (1958—1968 r.) Jeszcze w przedwojennej Litwie założone Towarzystwo Języka Litewskiego (dalej — LKD) jego ir gazeta „Gimtoji kalba“ r., dalej (1933—1941 — GK) znacznie posunęła naprzód į prace normalizacyjne języka, które po J. po śmierci Jablonski- (1930 sa r.) nieco osłabły. W ciągu niemal dziesięciolecia kolektywnie omawiano teoretyczne kwestie ir normalizacji języka, przyjęto program, troszczono į się o wdrażanie norm do użycia. Jednak 1941 m, ta praca została przerwana, ponieważ znaczna część najaktywniejszych językoznawców pod koniec wojny została zmuszona do opuszczenia ojczyzny. 1950 m. W USA ponownie odtworzono LKD, od o 1958 m. wznowiono ir wydawany przez całą dekadę miesięcznik „Gimtoji kalba”?. Iš na początku najważniejsi współpracownicy, tacy jak ir na Litwie, byli P. Skardžius, A. Salys, P. Jonikas ir L. Dambriūnas (na Litwie podpisujący się jako Dambrauskas- ). Przez prawie dwa i pół roku pracował jako redaktor P. Jonikas, wspomagany przez innych o językoznawców, od 1961 m. wydawnictwo zaczął redagować sam Dambriūnas; publikował artykuły S. Barzdukas, V. Rastenis, K. Grinda, ir kilku innych litewskich emigrantów — ne wyłącznie językoznawcy. Tym razem warto przyjrzeć się, jak Amerykanie GK kontynuowali pomyślnie rozpoczętą na Litwie pracę nad porządkowaniem języka ogólnego, zwracając į szczególną uwagę na normalizację gramatyki. Przez długi czas zrozumiałe przyczyny uniemożliwiały temu czasopismu dotarcie do świadomości į ówczesnych normatywistów naszego języka, tym bardziej więc interesujące jest prześledzenie, w jakim kierunku porządkowano język ogólny za granicą. Jeden iš GK współpracowników A. Dundulis w 1966 m. samym czasopiśmie krytycznie ocenił ówczesny stan prac normalizacyjnych nad językiem: w tej kwestii rzekomo „do tej pory prawie nic nowego nie powiedziano. Na Litwie wszystko, miejscami niemal dosłownie, powtarza się za tym, co w artykułach Jonikasa zostało napisane prawie przed 20 rokiem“ [66 I 2. Jak było Na Litwie, dopóki 1961 m. zaczęła ukazywać się „Kultura języka”, mniej więcej o wiemy, czy GK ar Ameryka rzeczywiście nie powiedziair ła już nic nowego? GK starała się zachować strukturę poprzednico zki, treść i tematyka, choć również ukierunkowane na vo praktykę językową, znacznie się zmieniły, ponieważ należało uwzględnić potrzeby Litwinów, į którzy znaleźli się w obcojęzycznym otoczeniu. Zjawiskom gramatycznym ! Szerzej o historii wydawaGK nia i tematyir ce tego wydawnictwa zob. Miliūnaitė R. Amerykańska litewska „Gimtoji kalba” (1958—1968) // Gimtoji kalba, nr 1991. 4. P. 6—11. 4 Gimtoji kalba. K., USA 1933—1941; — 1958—1968. W dalszej ir części w nawiasach pierwsza cyfra oznacza rok GK wydania, druga numer zeszytu, — trzecia stronę. — 141 w publikacji przeznaczano stosunkowo dużo miejsca — ir W „Klausimų kraitelėje”, ir w wielu artykułach. Szczególnie troszczył się o to Dambriūnas, sam będąc syntaktykiem. Iš 186 zebranych zaleceń dotyczących użycia zjawisk gramatycznych 119 (t. y. o 64 95) należy właśnie do niego, o 10 % — S. Barzdukui, o 7 9% — P. Skardžiui ir po kilka procent — B. Babrauskui, P. Jonikui i ir innym. Przed omówieniem, na czym opierało się GK normowanie gramatyki, warto wyjaśnić ogólny stosunek współpracowników wydawnictwa do į zjawisk językowych i jų ich porządkowania. W odróżnieniu od Litwy GK, gdzie pracowano kolektywnie i opracowywano programy normowania języka, w Ameryce GK praca ta przeszła w zasadzie w iš ręce į jednego człowieka — L. Dambriūnasa, — a charakter ir całego wydawnictwa zależał głównie od poglądów samego sė redaktora. Pozostali współpracownicy pisali niemal wyłącznie na tematy praktyczne i ir nie przedstawiali w tej gazecie szerszych rozważań teoretycznych. Jeszcze na Litwie Dambriūnas, 1934—1937 m. bardzo aktywnie współpracując przy redagowaniu), GK (o 1936—1937 m. ir ją opublikował rozważania teoretyczne dotyczące pracy normalizacyjnej nad językiem. Wszystkie fakty językowe pod względem języka ogólnego podzielił na į trzy grupy, uznał t. y. istnienie ne jedynie wyraźnych norm i błędów, ale także zjawisk ir pośrednich [36 III 34]. Rozumiejąc, że język ogólny nie oddalił się jeszcze zbytnio od gwar, jednocześnie nie zamknął drogi pojawianiu się w nim różnorodnych innowacji, podkreślił, że ir „samo gołe argumentowanie, że ludzie tak nie mówią, dziś już nie przekonuje [...]“ [34 III—IV 38]. Twierdzenie, że przy normalizowaniu języka į ważne jest uwzględnianie tendencji jego rozwoju [36 III później 34], stanie się jednym z najważnieiš jszych w jo poglądach. Zatem Na Litwie Dambriūnas swoim stanowiskiem nie wyróżniał się zbytnio spośród innych iš współpracownGK ików, w o Ameryce zaś, jak pokazuje analiza opublikowanych w czasopiśmie jo rozważań teoretycznych oraz oceny zjawisk gramatycznych, zaczął skłaniać się ku skrajnościom. į W jednym z artykułów powiedział o sobie: „Redaktor tej gazety w kwestiach języka ogólnego jest nieco bardziej liberalny niż inni nasi językoznawcy. Niektóre rzeczy usprawiedliwia, które inni uważają za błąd” [67 II 21]. Jeszcze Na Litwie GK rozważano kryteria ir normowania języka ogólnego [38 IX 143—144], jednak Dambriūnas 1961 m. już znacznie się od tego oddalił. jų Pod tym względem chyba najważniejszy artykuł jo teoretyczny GK — „Co jest poprawne” [61 III—IV 33—35]. Odpowiedź į na pytanie zawarte w tytule jest krótka: ga „poprawne jest to, co zostało utworzone zgodnie z zasadami”. O Szerzej wyjaśnia się, na jakich zasadach ustala się same zasady języka ogólnego: „kieruje się, można powiedzieć, zasadą demokratyczną- ”, Istota tej zasady polega na uwzględnianiu — rozpowszechnieį nia i czystości użycia: ir „w języku ogólnym poprawne jest to, co jest rodzime i co jest szeroko ir używane”. Ir szerokość użycia, ir geynumg Dambriūnas uważa je za pojęcia względne. Warunga „to, co rodzime” nie jest absolutne, ponieważ istnieją wyjątki. Także fakt językowy, ir jeśli jest dostatecznie szeroko używany, jeśli nie jest znany wąsko tylko jednemu dialektowi czy jednej gwarze, nadaje się do uzasadnienia zasady ar języka ogólnego, ale z drugiej strony szerokie użycie wszyscy jednakowo rozumieją. ne Mimo to, zdaniem Dambriūnas, dążąc do precyzji, twierdzi, że rozpowszechnienie użycia zawsze można sprawdzić: „Jeżeli okazałoby się, że jakiegoś wyrażenia używa na przykład 142 zaledwie jedna ar czwarta lub jeszcze mniejsza liczba wszystkich Litwinów, wówczas jį należy uznać je za niezbyt rozpowszechnione i niezalecane w języku ogólnym, jeżeli zamiast niego istnieje wyrażenie o wiele szerzej znane i używane“ [61 III—IV 34]. Dziś trudno sobie wyobrazić, jak można by praktycznie „zawsze sprawdzać” rozpowszechnienie użycia — po prostu nie zgromadzono jeszcze wystarczającego zasobu danych (pod tym względem nieco lepsza jest sytuacja leksyki), użycie nie zostało zbadane na tyle dobrze, aby można było operować konkretnymi liczbami. Zresztą z samych zaleceń Dambriūnasa widać, dokąd można zabłądzić, stosując tę zasadę w praktyce językowej, gdy opiera šį się ona na błędnych założeniach i jedynie przybliżonych danych (na przykład uzasadnianie przysłówków utworzonych od przymiotników na -inis). Ponadto Dambriūnas nie wspomina, że badając fakty językowe statystycznie, trzeba uwzględniać specyfikę różnych poziomów języka: nie podejmując zbyt wielkiego ryzyka błędu, statystycznie być może można opracować pewne warianty akcentuacji i na tej podstawie ustalić lub skorygować normę języka ogólnego, lecz o wiele trudniej zastosować to, powiedzmy, do zjawisk składniowych. Mimo to, rozumiejąc, dokąd mogłoby prowadzić ślepe opieranie się na rozpowszechnieniu użycia, Dambriūnas ogranicza to kryterium innym — kryterium czystości. Jego zdaniem, jeśli kilka zjawisk językowych jest rodzimych i używanych równie szeroko, oba są dopuszczalne w języku ogólnym, a więc uznaje się współistnienie wariantów (na przykład długich i krótkich form przypadków oraz osób). Nie jest to jednak stan stały. Patrząc na język jak na proces, Dambriūnas dostrzega w nim dwa czynniki — statyczny i dynamiczny. Pierwszy stanowi podstawę normalizowania języka, a drugi umożliwia jego zmienność. Najważniejsze jest ustalenie, w jakim kierunku język się zmienia. Możliwe, że jakieś. zjawisko zaczyna być używane coraz rzadziej i nie ma sensu ożywiać go specjalnymi środkami (na przykład dualu lub supinum); a jeśli jakieś zjawisko było używane w wąskim zakresie, lecz stało się częstsze, nie należy zabraniać jego utrwalenia się. W przeciwnym razie postępowano by wbrew naturalnemu rozwojowi języka. W artykule „Postęp w języku litewskim” [61 I 1—3; 62 II 20—22] Dambriūnas ukazuje procesy zachodzące na różnych poziomach języka i dochodzi do wniosku, że „w języku naturalnie dąży się do większej prostoty, łatwości, jasności i piękna. Środkami do tego są odrzucanie zbędnych form, skracanie długich, wyrównywanie paralelizmów, wprowadzanie nowych derywatów, konstrukcji lub znaczeń” [62 II 22]. A zatem postęp języka utożsamia się z upraszczaniem i zgodnie z tym stanowiskiem zaczyna się oceniać różne zjawiska językowe. Znaczny wpływ na poglądy Dambriūnasa musiała wywrzeć teoria postępu języka duńskiego językoznawcy O. Jespersena, według której wszystkie zmiany językowe są rzekomo postępowe, ponieważ ułatwiają porozumiewanie się. Dambriūnas w artykule „W jakim kierunku przebiega ewolucja języka?” [61 II 18—21] sam nie ukrywa, że opiera się na Jespersenie i przyjmuje ideę postępu języka. Rozumiejąc zaś fakt i kierunek rozwoju języka, można rzekomo lepiej orientować się przy rozstrzyganiu praktycznych problemów języka ogólnego. Dambriūnas, idąc za Jespersenem, uważa upraszczanie form językowych bez zastrzeżeń za oznakę doskonalenia się języka. Jako przykład podaje język angielski i porównuje go z językiem litewskim. Język angielski — analityczny — w słowach, jego zdaniem, gromadzący mniej cech kategorii gramatycznych, dlatego używający większej liczby innych środków do wyrażania relacji między wyrazami w zdaniu, co zapewnia mu elastyczność i łatwość: „zamiast naszych dwunastu końcówek narzędnika 143 język angielski radzi sobie ir jednym przyimkiem, jedną końcówką” su t. y. su [61 II 21]. Jako przykład tego, że język angielski jest už bardziej elastyczny niż litewski, ir Dambriūnas podaje wyrażenie of the by exploitation man man. Po litewsku (już w czasach sowieckich) tłumaczono to według rosyjskiej konstrukcji: wyzysk człowieka przez człowieka, o później zawstydzono się i ir poprawiono, ale niezręcznie: wyzysk człowieka przez innego człowieka. Tutaj Dambriūnas próbuje pokazać, „jak trudno czasem przetłumaczyć przyimek”, be ale z dzisiejszej perspektywy wydaje się zupełnie niepotrzebne narzekanie na nieelastyczność języka litewskiego i podążanie za językiem angielskim czy rosyjskim; w tym ir przypadku wystarczy ar powiedzieć po prostu wyzysk człowieka. Ogólnie rzecz biorąc, dziś takie poglądy można by łatwo skrytykować już choćby przypominając chrestomatyczne twierdzenie, że każdy język jest na swój sposób doskonały. Zatem Formuła Dambriūnasa, wskazująca, co jest poprawne, opisuje ne obiekt O statyczny, zmienny; be czystości szerokości ir użycia, ji uzupełniona elementem dynamicznym: „poprawne jest to, co rodzime, co jest stosunkowo szeroko używane, co odpowiada kierunkowi ir rozwoju języka” [61 III—IV 34]. Jeżeli porównamy te kryteria su z przyjętymi 1938 m. na Litwie, zobaczymy, że Dambriūnas cofa się tutaj znacznie. Po pierwsze, wówczas poprawność, czystość, charakterystyczność (nazwana przez Dambriūnasa odpowiedniością rozwoju ir języka), celowość i estetyczność zostały wskazane jako samodzielne o kryteria; przy normalizowaniu języka należało podobno į uwzględniać jų cały kompleks [38 IX 144—145]. Dambriūnas czyni poprawność zasadą ogólną, którą į sprowadza do kryteriów czystości, rozpowszechir nienia i rozwoju języka. W ten sposób nie pozostaje jedno z iš najważniejszych 1938 m. P. wskazanych przez Jonikasa — kryteriów celowości, nie uwzględnia się już zróżnicowania į stylistycznego norm. Najważniejsze — w ogóle nie wspomina — się już o konieczności utrzymywania norm w możliwie stabilnym stanie. Ustanowiona wówczas na Litwie zasada stałości wymagała, „aby rzeczy, które zadomowiły się w języku, nie były z niego usuwane bez wyraźnie uzasadnionych przyczyn”, i skłaniała do oceniania każdego zjawiska, zwłaszcza nowo powstałego, iš ostrożnie i rozważnie. W be schemacie Dambriūnasa nie ma przeciwwagi [38 IX 144], ir dla tendencji rozwojowych języka w postaci tradycji normatywizacyjnej, którą dotychczasowi nasi ir językoznawcy mniej lub bardziej podkreślali i podtrzymywali. — ar ir Dambriūnas wiąże — rozwój języka, zarówno doskonaleni- — e, jak i regres, z su użytkownikami języka su jų oraz poziomem kultury, który zależy od środowiska, w którym się żyje [63 II 1—3]. Język rozwija się ne nagle, „między starym a ir nowym toczy się dość długa rywalizacja, aż wreszcie nowość zwycięża”, a postęp pobudzają nie tylko o pisarze i językoznawne cy, lecz ogólnie wszyscy użytkownicy języka, cały ir naród. Uznając cały naród za twórcę języka i stosując kryterium rozpowszechnienia do użycia „wszystkich Litwinów”, Dambriūnas pod tym względem teoretycznie nie odszedł od sformułowanGK ego na Litwie stanowiska dotyczącego kryterium użycia języka ogólnego (mówiąc terminami naszych czasów — — źródła norm), jednak w praktyce przyznawał mu większe znaczenie niż jego byli współpracownicy. Wówczas kolektywnie GK uzgodniono, że za źródło norm języka ogólnego należy uznać współczesne powszechne użycie języka litewskiego itd. ], lecz, jak się wydaje, nie wyjaśniono do końca, czym jest owa uzualność. [36 IV 50; 37 IX 120 ir ne 144 Dambriūnas, będąc już w Ameryce, wyraża opinię, że „zwykle przyjmuje się tylko to, co aprobuje większość®, ką dlatego kryterium języka ir ogólnego (t. y. źródłem norm) jest uzualność większości [62 II 22]. Istniejące w języku wyjątki początkowo jedynie iš zaprzeczają regułom, lecz gdy owych wyjątków zaczyna używać wielu, stają się one zwyczajne i również zyskują prawo bytu, tak samo jak fakty objęte regułami; ir ir 1966 m. Dambriūnas pisze: „język tworzą wszyscy, którzy się ją nim posługują, a ir więc pisarze beletryści, poeci, filozofowie, naukowcy poszczególnych dziedzin, ir językoznawcy i zwykli oracze”, po [66 I 12], o po paru latach precyzuje šį swoje twierdzenie: „Jednak użytkownik użytkownikowi nierówny. Nie można na przykład porównywać wielkiego su pisarza ze zwykłym użytkownikiem języka“ [68 I—II 1]. Mimo to takie doprecyzowir anie lepiej wyjaśnia ne ką koncepcję użycia większości mų źródła, lecz — pozostawia niebezpieczeństwo ir nieuzasadnionych sądów. ; W kilku zaleceniach Dambriūnas podnosi jeszcze jeden ważny problem: w jakim stopniu współczesne użycie języka ogólnego można opierać na przykładach z dawnych pism? Ogólnie rzecz biorąc, język dawnych pism w teorii normalizacji uznawany jest za ważne źródło norm, ale Dambriūnas ne całkiem be zasadnie twierdzi, że „Przykłady ar językowe Mažvydasa i podobnych autorytetów mówią jedynie, że dawniej tak używano języka”, ale bynajmniej nie oznaczają, że dziś tak należy go używać ir [65 III—IV nes 35], „kryterium poprawności języka ogólnego jest jego współczesne, historyczne o ne użycie“ [60 II 36]. Jednak w konkretnym przypadku, kierując się bezpośrednio takim stanowiskiem, Dambriūnas nie uwzględnia tradycji użycia. Na przykład uznaje w frazie modlitewnej jak w niebie, tak na ziemi użyty dopełniacz za przyimek, który jego zdaniem jest tylko ir nowszą formą miejscownika su jo ne už (na ziemi), lecz szeroko ir rozpowszechniony we współczesnym użyciu nie może być ir uznany za żadne słowianizowanie. Mimo wszystko tym razem najprawdopodobniej rację miał P. Skardžius, który napisał po do artykułu Dambriūnasa (gdy ten nie był jeszcze redaktorem) dopisek redakcji. Wyjaśnia w nim, że miejscownik jest rzeczywiście starszy, ale także dziś dość ir szeroko rozpowszechniony: „Tradycja częściowo ir potwierdza iš współczesne użycie”, dlatego właśnie miejscownik bardziej nadaje się do wyboru jako norma języka ogólnego, zwłaszcza w języku kościelnym [60 II 37]. O stosunku ludowego ir języka ogólnego Dambriūnas wspomina niewiele i niekonkretir nie: „współczesne użycie niekoniecznie musi być popierane przykładami gwarowymi, przynajmnar iej ne wszelkimi przykładair ne mi we wszystkich przypadkach. Język ogólny może mieć własne dziedziny, czasami całkowicie odpowiadajne ące przykładom gwarowym“ [64 III 9]. W zaleceniach do gwar odwołuje się zaledwie kilka razy: poprawiając miejscownik w wyrażeniu vaikščiojo drabužiuose na narzędnik drabužiais [65 III—IV 43—44], uzasadniając konstrukcję z imiesłowem su padalyviu w zdaniu podrzędnym okolicznikowym celu [66 III—IV 44—48] ir omawiając użycie miejscowników rzeczowników abstrakcyjnych [65 III—IV, 47—350], wyjaśniając również tendencje do skracania form morfologicznych. *k kok Różnica między poglądami teoretycznymi Dambriūnasa a poglądami innych normatywistów językowych nie mogła nie wywrzeć wpływu na praktykę językową, zwłaszcza gdy iš GK redakcje wycofały się P. Jonikas ir P. Skardžius. GK badanie zaleceń pokazuje, że znaczna część gramatyki 10. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, XXXI 145 ocena zjawisk w porównaniu su z wcześniejszą, ukształtowaną jeszcze na Litwie, znacznie się zmieniła. Poniżej zostaną omówione ważniejsze zalecenia ir dotyczące morfologii i składni, w iš których widoczne jest nietradycyjne uzasadnienie ir jo oceny zjawisk językowych. Omawiając procesy zachodzące na różnych poziomach języka, w morfologii jako najważniejszą oznakę postępu Dambriūnas wskazał zmniejszenie liczby form językowych. W języku ogólnym nie należy już używać ir supinum i liczby podwójnej, ponieważ są ir one przestarzałe i jedynie „obciążyłyby pamięć”, a ponadto zastępują je inne formy, więc nadmiar ten jest rzekomo niepotrzebny. jų O stylistycznej wartości tych form, na przykład o ich przydatności do stosowania w języku potocznym i ar w literaturze pięknej (to było podkreślane Litwy GK), Dambriūnas nie wspomina. Rzadko już używane formy rfedirbie, tedarai, ponieważ zastępuje je prostsza forma tedirba, tedaro (niech robi). Tym razem pozostaje niejasne, jakimi kryteriami kierując się Dambriūnas rozróżnia, która forma jest bardziej złożona, a która prostsza. Podobnie zaznacza się zmniejszanie liczby deklinacji rzeczowników, gdy nieliczne 4. ir Rzeczowniki 5. deklinacji przyjmują końcówki innych deklinacji. Kolejną nowością morfologii ma być pojawienie się form nieodmiennych (znów, jak się zdaje, orientuje się na į rzekomo bardziej zaawansowany model języka angielskiego): wygodniej ich używać (dešimt zamiast dešimtis, dvidešimt zamiast dvi dešimtys itp.). ir Inaczej niż było przyjęte, Dambriūnas patrzy na konkurencję długich i į krótkich ir form wyrazów (eit|/eiti; geriem žmonėm || geriems žmonėms). Twierdząc, że „rozwój języka przebiega w kierunku skracania i wydłużania o ne form” [64 I 15], stara się przy każdej okazji popierać formy krótkie, ir wskazując, że jest to ogólna tendencja ir języka ludowego [62 I 3]. Be oprócz tego głównego — motywu postępu — języka przedstawiir ono kilka innych. Formy krótkie są wygodniejsze (szczególnto ie odpowiednie w języku gazetowyir m), sprawiają, że język brzmi dźwięczniej, ponieważ odpada zbyt częsty dźwięk języka litewskiego s [62 I 3]. Z drugiej strony Dambriūnas nie neguje ir poprawności form długich; ogólnie rzecz biorąc, używanie tych form jest kwestią smaku [67 III 36]. Największa część zaleceń dotyczy różnych zjawisk składniowych. Za bezsporne, elementarne błędy składniowe Dambriūnas uważa spójnik „kad” z bezokolicznikiem w zdaniu podrzędnym su okolicznikowym celu, użycie imiesłowu nieodmiennego zamiast półimiesłowu, orzecznik w narzędniku tam, gdzie czasami potrzebny jest mianownik, oraz kilka innych ir [67 II 21]. O wielu od dawna poprawianych błędów próbuje on poddać rewizji, wyjaśniając to głównie tendencjami rozwojowymi języka. W obszernym artykule „Niektóre przypadki użycia przypadków”, rozłożonym na kilka zeszytów, szczegółowo me opisuje się konkurujące GK formy przypadków (na przykład orzecznik w / narzędniku i mianowniku, celownik / celu, biernik przydawki ir itp.), o wyciągane wnioski ne zawsze są zgodne z su ukształtowanym do tego czasu tradycyjnym poglądem na į użycie tego rodzaju form gramatycznych. Ważne jest to, że Dambriūnas próbuje ująć cały system przypadków, szukać związków między członami tego systemu, o ne a nie analizować użycia każdego przypadku osobno, w izolacji. Zauważa on, że obok podstawowych znaczeń przypadki mają znaczenia poboczne, ir które nie są dostatecznie jasne ani określone, dlatego zakresy użycia poszczególnych przypadków nie tyle stykają się, ile przeplatają. 146 ne ir W ten sposób zachodzi swoista rywalizacja przypadków, a wraz ze zmianami języka zakres użycia jednych przypadków rozszerza się, intų — zwęża się [64 I 1]. Iš zaleceniami, w których omawiane są pośrednie przypadki użycia przypadków, widać, że Dambriūnas nierzadko wyczuwa subtelne odcienie znaczeniowe ir i stara się į uwzględniać je przy ocenie poszczególnych zjawisk. ar Na przykład szczegółowo wyjaśnia się różnicę w użyciu tak zwanego biernika pobytu i celownika ir czasu. Dambriūnas nie zgadza się z su poprawionym przez Jablonskisa celownikiem w zdaniu: Išvažiavo kelioms dienoms atostogų. Jablonskis w podobnych przypadkach wszędzie zalecał biernik, łącząc go z czasownikami ruchu lub działania mającymi przedrostek? jį su Dambriūnas twierdzi, że w takich zdaniach „dziś już powszechnie utrwalił się celownik” [...] [62 II 21], o biernik oznaczający długość trwania czynności, ir czasownik dokonany w tym samym zdaniu „kłóci się” [64 IV 11—12]. Ponieważ biernik czasu ma dwa różne znaczenia: oznacza czas, w t. y. którym 1) ktoś działa lub coś się dzieje, ar ir 2) czas przeznaczony, przewidziany do spędzenia. Drugie znaczenie jest bardzo podobne do znaczenia celownika czasu, dlatego celownika chętniej używa się zamiast tego į biernika, aby z powodu wieloznaczności biernika nie powstawały ir dwuznaczności. Dla wyjaśnienia Dambriūnas podaje zdanie Jablonskiego Pojedziemy do mamy na godzinkę wskazuje, ir że biernik można tu rozumieć dwojako: jako określenie biesiadowania albo jako tak zwaną długość, oznaczającą długość trwania czynności. W pierwszym przypadku, jeśli chce się wskazać czas przeznaczony na spędzenie go, pobyt, zamiast biernika należy użyć celownika. Czasami abstrakcyjna reguła gramatyczna pasuje do każdego konkretnego przypadku. Dambriūnas, omawiając ne użycie dopełniacza przy czasownikach przeczących, wskazuje, że prawidłowość su ta zawsze realizuje się w praktyce; czasami lepiej ne pasuje biernik, zależy to od konstrukcji zdania, od miejsca przypadka w zdaniu i innych okoliczności ir ir [64 I 7—8]. Na przykład, nie ma potrzeby „używać dopełniacza przy bezokoliczniku, gdy inny dopełniacz już występuje przy czasowniku przeczącym”: nie ma potrzeby wypowiadać wojny; nie mamy prawa potępiać itp. jį ir Dambriūnas dochodzi do wniosku, że w konstrukcsu jach przeczących można używać obu przypadkó- — ir w: ir dopełniaco za i biernika; iš wybierając jeden z nich, należy kierować się „indywidualnym wyczuciem języka”. We współczesnej praktyce językowej zdarza się, że z powodu rzekomej wadliwości formy poświęca się subtelne różnice znaczeniowe i odcienie, jednak po bliższym przyjrzeniu się widać, że reguł gramatycznych nie można stosować do konkretnych przypadków bezkrytycznie, krępując ir naturalną istotę języka. Mimo to, poszukując różnic znaczeniowych, Dambriūnas nie unika normowania su rozmijającego się z kryterium ir poprawności językowej i tradycją normatywną. Szczegółowo omawiając użycie miejscowników rzeczowników abstrakcyjnych, część takich miejscowników, poprawianych jeszcze przez Jablonskisa, skłania się usprawiedliwić. Zdaniem Dambriūnasa warianty savaitės laikotarpyje i per savaitę mają ir rzekomo różne znaczenia, dlatego oba są dopuszczalne w języku ogólnym. to Pierwszy miałby oznaczać, że praca zostanie wykonana, przy czym niekoniecznie przez pracę przez cały tydzień, wyrao * Piročkinas A. Jono Poprawki językowe Jablonskisa. K., 1986. P. 175—178. 1)* 147 kis w ciągu tygodnia właśnie „implikuje pracę całego tygodnia” [65 III—IV 47—50]. Podobnie rozumując, za dopuszczalne uznaje się również miejscowniki savaitės eigoje, bėgyje, jednak dziś uznajemy tylko normę ustanowioną przez Jablonskisa. Od czasów Jablonskisa za błąd zgodnie uznawano również konstrukcję kad z bezokolicznikiem w zdaniu podrzędnym okolicznikowym celu i aż do dziś surowo się ją poprawia. Początkowo tę konstrukcję za niepoprawną uważał również Dambriūnas (wśród innych błędów wskazał także kad turéjus gerų kunigų, [...] [60 II 40], lecz w 1966 r. już jej nie poprawiał i próbował dowieść jej dopuszczalności. Najpierw konstrukcja ta została przedstawiona jako możliwy zamiennik innego błędu — używania bezokolicznika z kad w zdaniu podrzędnym celu — ponieważ zastąpienie bezokolicznika trybem przypuszczającym, zwłaszcza w zdaniach bezosobowych, nie zawsze jest możliwe. W zdaniu Tačiau tų priemonių neužtenka, kad pakelti ekonominę gerovę Dambriūnas zastępuje bezokolicznik imiesłowem przysłówkowym (kad pakėlus) i dodaje: „z powodu tego ostatniego wyrażenia (kad z imiesłowem przysłówkowym) niektórzy językoznawcy się krzywią, ale moim zdaniem — niepotrzebnie” [66 I 6—7]. W zeszycie III—IV GK z tego samego roku Dambriūnas szerzej omawia tę konstrukcję i dochodzi do wniosku, że nie ma w niej nic nagannego. Przeanalizowawszy wszystkie rodzaje zdań podrzędnych (dopełnieniowe, podmiotowe, sposobu, przyczynowe i inne), stwierdza, że wszędzie tutaj zwyczajowo używa się imiesłowu przysłówkowego, a zatem nie ma „ani gramatycznych, ani logicznych podstaw- ”, by robić wyjątek również dla zdań podrzędnych celu [66 III—IV 44—48]. A zatem sztucznie próbuje się stworzyć schemat i wyjaśniać zjawiska za pomocą rozumowania logicznego. Interesujące jest to, że taki pogląd Dambriūnasa przyjęli również inni korespondenci GK. W tym samym zeszycie V. Rastenis, poprawiając język prasy litewskiej w USA, uważa omawianą konstrukcję, podobnie jak konstrukcję z trybem przypuszczającym, za poprawną, lecz stylistycznie wadliwą — „ciężkawą”: w zdaniu Kad nuraminus vokiečius, Kennedy sugalvojo [...] zamiast zdania podrzędnego proponuje celownik celu z bezokolicznikiem (vokiečiams nuraminti [...]) [66 III—IV 55]. Jako nową cechę składni Dambriūnas wskazuje upowszechnianie się przypadków z przyimkami zamiast dawnych przypadków czystych [62 II 20] i uważa to za postęp języka: dziś mówimy iš pykčio, a nie pykčiu paraudo, ant žirgo, a nie žirge sėdėjo, žengimas į dangų, a nie dangaus žengimas itd. P. Skardžius również uznaje, że proces ten zachodzi w języku litewskim, lecz zaznacza, że „przekształcanie się dawnych przypadków w grupy wyrazów przyimkowych nie jest jeszcze procesem zakończonym” [60 V 50]. Jeszcze przed rozważaniami Dambriūnasa, na początku wydania GK, kilku autorów, przeciwnie, skarżyło się na nadmiar przyimków, który pojawił się w języku litewskich emigrantów pod wpływem języka angielskiego: ateik ant laiko [60 1126], to nėra į šitą knygą (= šitoje knygoje) [60 11 43]. Jednak Dambriūnas nie zwraca na to uwagi i, bezkrytycznie chwytając się idei postępu języka, patrzy na konstrukcję przyimkową znacznie przychylniej niż na odpowiadający jej wariant przypadkowy. Dlatego w języku ogólnym zaleca używać wspomnianego już wyrażenia ant žemės, a nie žemėje, a także tikėti į ką, a nie samego biernika [65 III—-IV 33—38]. uczy Z przytoczonych przykładów wynika, że w teoretycznych rozważaniach Dambriūnasa i zaleceniach językowych dość wyraźnie przeciwstawiają się tradycje normatywne i logiczne podejście do zjawisk językowych. Uważając logikę za podstawę wszystkich nauk [68 I-II 30], również procesy zachodzące w języku skłonny był oceniać z tych 148 pozycji, nierzadko negując dotychczas utrwalone zwyczajowe fakty językowe albo usprawiedliwiając powszechnie uznair Ne błędy językowe. Oto że ir Dambriūnas pozytywnie į ocenia przysłówki iš utworzone od przymiotników mających przyrostek -inis (išoriniai, vidiniai). Opierając się na swojej formule poprawności, dowodzi on akceptowalności takich przysłówków, podaje w ir wątpliwość stanowisko Jablonskiego, który, polegając na żywej mowie ludowej, miał unikać takich przysłówków; tym samym nie zostaje tu przerwana ir jų tradycja poprawiania. W tym miejscu warto przypomnieć twierdzenie naszych językoznawców A. Girdenisa ir A. Rosinasa- ', że „normy języka ogólnego są matematyczne nie dowodliwymi prawdami naukowymi, o wartościami; ir mogą się mocno utrzymywać tylko wtedy, gdy wspólnota językowa szanuje tradycje oraz autorytet ir najwybitniejszych kodyfikatorów języka i dzieł normatywnych “4. Jednym ze iš sposobów logicznego wyjaśniania zjawisk językowych są tak zwane analogie językowe. Ir przy kodyfikowir aniu języka, į wprowadzając normy do użycia; często pomagają powiązać fakty językowe, postrzegać język jako system. W zaleceniach językowych Dambriūnasa analogie są szczególnie chętnie wykorzystywane. Na przykład w wyrażeniu gyveno primityviausių žmonių gyvenimu, zastępując narzędnik biernikiem (gyveno gyvenimą), opiera się on na analogicznych wyrażeniach kovą kovoti, miegą miegoti, dainą dainuoti i in. [66 1 7]. Inna rzecz, że analogii poszukuje się nie zawsze trafnie. Wyrazistym przykładem jest próba wyjaśniania zjawisk składniowych prawami leksyki i frazeologii. Dambriūnas wskazuje, że można używać niektórych obcych wyrażeń na tej samej zasadzie, na której rzekomo używa się obcych słów, i usprawiedliwia zapożyczony miejscownik: turi patirtį auklėjime [65 IT1— IV 48]. Nie uwzględnia się tego, że słowo jest swoistą autonomiczną jednostką języka i nawet będąc obce, nie narusza systemu językowego w takim stopniu jak wyrażenie utworzone według obcych praw łączenia wyrazów. Dlatego w języku zazwyczaj dopuszcza się funkcjonowanie większej lub mniejszej liczby obcych słów (zapożyczeń), natomiast obcości gramatyczne najczęściej ocenia się negatywnie. mok Jak ocenić wkład amerykańskiego GK (w istocie — jego redaktora L. Dambriūnasa) w teorię i praktykę į normalizacji gramatyki ir ? Ponieważ W Lietuvoje ta była niemal GK całkowicie niedostępna, wpływu idei Dambriūnasa na prace normalizacyjne w dziedzinie języka, jak się zdaje, w ogóle nie było. Z drugiej strony nierozważne byłoby twierdzić, że w Lietuvoje i w Ameryce prace te przebiegały równoległymi, nieprzecinającymi się liniami. W Ameryce, na ile było to możliwe, śledzono życie lingwistyczne Litwy, opatrywano adnotacjami i recenzowano nowe prace z zakresu językoznawstwa, nie unikano też krytyki. Jednak ta więź była w większości jednostronna, odpowiedź samej be iš Litwy. Pozostaje więc zastanowić się, jak moglibyśmy obecnie skorzystać GK z doświadczeń w zakresie kształtowania języka, jakich bezdroży powinniśmy wystrzegać się, patrząc w przyszłość. Jak już wspomniano, Dambriūnas miał skłonność do oceniania zjawisk językowych na podstawie ścisłych praw logiki, mając przed oczami cel rozwoju języka — uproszczenie; w formule poprawności nie pozostało już miejsca — dla tradycji ir jo normowania ani stabilności norm- * Girdenis A., Rosinas A. Jeszcze kilka myśli na temat kodyfikacji języka ogólnego // „Kultūros barai”, 1983, nr 4, s. 67. 149