Tarptautinių terminologijos principų taikymas mūsų terminijai

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXI (1994) JĘZYKA NORMALIZACJI ZAGADNIENIA KAZIMIERAS GAIVENIS MIĘDZYNARODOWYCH TERMINOLOGII ZASAD STOSOWANIE NASZEJ TERMINOLOGII Nomenklatura jest trudną i zawiłą ir dziedziną, dlatego tylko nieliczni decydują się dążyć do jej doskonałości. W. Arnold Lewis Międzynarodowe porządkowanie terminologii obejmuje opracowywan- — ie kodeksów terminologicznych, norm i rejestrów nomenklatury — różnych dokumentów. Dokumenty te zazwyczaj są rozpatrywane i zatwierdzane na kongresach ir międzynarodowych. W skali międzynarodowej ujednolicono nomenklaturę anatomiczną, botaniczną, chemiczną, geologiczną i zoologiczną, nazwy odmian roślin uprawnych oraz terminy elektrotechniczne. Na przykład 1950 m. V na międzynarodowym kongresie anatomów powołano Międzynarodowy Komitet Nomenklatury Anatomicznej (International Anatomical Nomenclature Committee), który zatwierdził następujące zasady porządkowania terminologii: 1. Każdy organ ciała powinien być określany jednym terminem (wyjątki są bardzo rzadkie). 2. W oficjalnym wykazie wszystkie terminy powinny być podane po łacinie. Każdy kraj ma swobodę tworzenia odpowiedników terminów łacińskich w języku ojczystym. 3. Terminy anatomiczne powinny być, w miarę możliwości, krótsze i prostsze. ir 4. Terminy powinny być łatwe do zapamiętania; pożądana jest również ich instruktywnjų ość i opisowy charakter. 5. Narządy ciała, które są blisko powiązane topograficznie, należy w miarę możliwości oznaczać podobnymi nazwami (arteria femoralis, vena femoralis, nervus femoralis itd.). 6. Różne przymiotniki powinny być używane kontrastowo (major —minor, superior —inferior, superficialis —profundus). 7. W oficjalnym mianownictwie anatomii opisowej i mikroskopowej nie należy używać eponimów (nazw własnych). W międzynarodowych kodeksach nomenklatury botanicznej i zoologicznej określa się rangi jednostek systematycznych, ogólną strukturę podstawowych nazw, normuje stosowanie synonimów, homonimów itd. 1 Nomina Anatomica. Międzynarodowa anatomiczna. HOMeHKJIaTypa. M., 1970. Cyt. według Keinys S. Terminologijos abėcėlė. V., 1980. S. 88. 11 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) zrzesza krajowe organizacje normalizacyjne. Projekty norm międzynarodowych przyjęte przez komitety techniczne są zatwierdzane przez Radę ISO. Normalizuje się nie tylko terminy poszczególnych dziedzin, lecz także zasady i metody terminologii. Wszystkie te prace międzynarodowe w pewnym stopniu wiążą się również z naszą terminologią. I tak w 1977 r. Kowieński Instytut Medyczny (obecnie — Kowieńska Akademia Medyczna) wydał publikację „Międzynarodowa nomenklatura embriologiczna”, a w 1989 r. ukazała się książeczka A. Praškevičiusa, R. Kazakevičiusa i L. Lukaševičiusa „Międzynarodowy system jednostek w medycynie”. Przy opracowywaniu wielotomowych akademickich dzieł naukowych (np. „Fauny Litwy”, „Flory Litwy”) oraz litewskich podręczników dla szkół wyższych (np. „Anatomii człowieka” S. Pavilonisa, R. Stropausa, K. Tamašauskasa i A. Urbonasa, „Anatomii zwierząt gospodarskich” A. Pabijanskasa i in.) terminologia litewska jest dostosowywana do wymagań międzynarodowych kodeksów i norm terminologicznych. Mimo tych wszystkich prac nasza terminologia pod wieloma względami jest nadal prowincjonalna i należycie nieuporządkowana. Z drugiej strony nie wszystkie międzynarodowe normy i kodeksy terminologiczne również reprezentują wysoki poziom naukowy. Na przykład, opracowując litewską wersję normy ISO „Zasady i metody terminologii” (704—487), zauważyliśmy, że niektóre jej twierdzenia nie odpowiadają współczesnym koncepcjom językoznawczym (np. wyjaśnienie pojęć synonimów i quasi-synonimów, mieszanie zasad synchronii i diachronii przy wskazywaniu i opisywaniu sposobów tworzenia terminów itp.). To samo można powiedzieć o pracach wydanych na Litwie. I tak w zbiorze „Międzynarodowej nomenklatury embriologicznej” znajduje się niemało nieprawidłowych terminów, np.: farpruja (metoestrus), dviruja (dioestrus), priešruja (prooestrus), okres porodowy (puerperium), ciąża wielozarodkowa (polyembrionica gestatio), mięśnie jednosegmentowe (musculi monosegmentales), trójblaszkowy woreczek żółtkowy (trilaminaris saccus vitellinus) i in. Jakie trudności pojawiają się przy stosowaniu międzynarodowych zasad terminologii do naszej terminologii? ; Pierwsza rzecz — o działalności i pracach międzynarodowych organizacji terminologicznych (np. INFOTERM-u, Międzynarodowego Instytutu Badań Terminologicznych itp.) wiemy niewiele i nie utrzymujemy z nimi bezpośrednich kontaktów. W litewskich bibliotekach naukowych nie znajdziemy nawet wydawanych przez nie dzieł. Druga rzecz — nasi specjaliści z dziedziny nauki i produkcji przyzwyczaili się poszukiwać wzorców terminologii, a nie jej uniwersaliów. Dlatego wraz ze spadkiem prestiżu języka rosyjskiego zwraca się uwagę ku językowi angielskiemu, a wpływ anglicyzmów staje się coraz wyraźniejszy. To również jest niepożądane. W niektórych dziedzinach nauki (np. systematyce roślin i zwierząt, medycynie itp.) za międzynarodowy wzorzec częściowo można uznać jedynie język łaciński. Jednak i on nie powinien być ślepo kopiowany. W międzynarodowych kodeksach terminologicznych często wskazuje się, że terminy należy tłumaczyć na języki narodowe. Tymczasem nasi specjaliści często rozumieją tłumaczenie terminów zbyt dosłownie, jedynie jako tłumaczenie adekwatne gramatycznie. Na przykład rosyjski termin xommaexmylowue Oemasu po litewsku tłumaczy się adekwatnie gramatycznie (imiesłów czynny imiesłowem czynnym) — komplektuojančios detalės, należałoby — przetłumaczyć nieadekwatnie o imiesłowem biernym, tj. — komplektuojamosios detalės. Wskutek złego tłumaczenia powstają 12 PN M M a M O takie połączenia wyrazowe, które w naszym języku w ogóle nie mogą istnieć. Najgorsze jest to, że niektóre nazwy zostają utrwalone nie tylko w terminologii, lecz także w nomenklaturze przedsiębiorstw i utrzymują się przez dziesięciolecia, np.: zakład mechaniczny remontowy (albo: zakład remontowo-mechaniczny). Jej rosyjska nazwa —pemoxmno-mexanuueckuiū 3a600. Litewska nazwa powinna brzmieć: przedsiębiorstwo naprawy mechanicznej. Trzecia kwestia: — interlingwistyczny kierunek terminologii jest sprzeczny z naszymi tradycjami porządkowania terminologii. Na przykład międzynarodowa organizacja ujednolicania neologizmów terminologicznych w Warszawie IOUTN (International Organization for Unification of Terminological Neologisms) swoje zalecenia dotyczące porządkowania terminów technicznych opiera na takich zasadach*? : 1. Nowym odkryciom, wynalazkom lub nowo powstającym pojęciom nadawać takie nazwy, które można byłoby przejmować do innych języków bez mų zmian lub po ką niewielkich zmianach. 2. W języku naukowo-- ir technicznym używać nowych słów, jeżeli jest to możliwe, w oryginalnej formie lub tylko nieznacznie zmienionych (na przykład przez dodanie przedrostka lub przyrostka), zachowując jednak rdzeń słowa oryginalnego. 3. Zgodnie z tradycją ugruntowaną w niektórych dziedzinach ir naukowo-technicznych jako podstawę tworzenia terminów celowo stosować języki grecki i łaciński (podobnie jak w kosmonautyce stosuje się języki rosyjski i angielski). ir 4. Tego, co powiedziano, nie należy stosować do już używanej terminologii. Jeżeli jej braki mogą zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi, należałoby ar ujednolicić stosowane terminy. ir 5. Jeżeli nie można przejąć oryginalnej formy nowego terminu, zaleca się w słownikach naukowo-technicznych ir podawać równolegle nazwę oryginalną. W ir ostatnich dziesięcioleciach szczególnie niebezpieczne dla naszego języka naukowego i ir terminologii stały się następujące tendencje: trudny do regulowania 1) napływ terminów międzynarodowych oraz zalew kalk z ir 2) języka iš rosyjskiego. Specjaliści zaczęli unikać litewskich neologizmów. TerminologizaS. cja, która w teorii terminologii Šalkauskisa była najważniejszym sposobem tworzenia nowych terminów, stała się nieproduktywna. Ją Wypieranie zapożyczania terminów ir przez tworzenie hybrydowych neologizmów. W takiej sytuacji naszej terminologii interlingwistyczne zasady terminologii wydają się trudne do zastosowania. Po czwarte, międzynarodo- — we kodeksy terminologiczne, chociaż pozostawiają ir językom narodowym dużą swobodę, to jednak zbyt daleko odsuwają terminologię i ir nomenklaturę od języka ogólnego, od języka potocznego. ir ir Z tego powodu to w naszej terminologii czasami nie przestrzega się nawet ważnych ir wymogów kodeksów terminologicznych (np. nie przestrzega się binarnej zasady nazewnictwa gatunków w systematyce ir roślin i zwierząt itp.). ir Nasi fizycy używają jednych SI nazw pochodnych jednostek o układu, a — lekarze innych. Na przykład w „Słowniku terminów fizycznych” (W, 1979) podawane są nazwy: lumenosekunda (wielkość energii świetlnej), metr sześcienny na sekundę (wielkość wydajności o objętościowej), we wspomnianej książeczce „Międzynarodowy układ jednostek w medycy- * Szerzej zob. CroGepckuit 3. Hayunas H TexHHx4eckKa1 TEDMHHOJIOTHA // Vi3Becrua AH CCCP. Cepust mar. nm si3pika. M., 1974. T. 33(5). C. 448 — 453; Neoterm. Warszawa, 1987. Nr. 7—8.S.6—10. 13 je“ —lumen na sekundę, metr sześcienny na sekundę i tym podobne. System nazw jednostek pochodnych stosowany przez lekarzy jest bliższy językowi ogólnemu i potocznemu, natomiast terminologia stosowana przez fizyków —bardzo ściśle znormalizowana. Piąta kwestia —niektóre zalecenia międzynarodowych kodeksów są sprzeczne. Na przykład w międzynarodowym kodeksie nomenklatury anatomicznej zabrania się używania terminów eponimicznych (utworzonych od nazwisk naukowców, odkrywców i wynalazców), w międzynarodowym kodeksie nomenklatury zoologicznej —ogranicza się je w odniesieniu do niektórych taksonów, natomiast w terminologii technicznej —dopuszcza się je bez żadnych ograniczeń. Terminów eponimicznych jest wiele we wszystkich dziedzinach nauki. Szczególnie dużo używa się ich w terminologii medycznej, technicznej, fizycznej i matematycznej. Terminy te różnią się od innych przede wszystkim tym, że są niedostatecznie umotywowane. Ich pozytywną cechą —jest możliwość upamiętnienia ludzi zasłużonych dla nauki. W naszej terminologii terminy tego typu są dwojakie: 1) jednowyrazowe, np.: dżul, kelwin, kiur, om, rentgen, wolt, oraz 2) złożone, np. Prawo Archimedesa, prędkość Dopplera, współrzędne kartezjańskie, choroba Addisona, zespół Ebsteina itd. W terminologii rosyjskiej nadal popularne są także terminy odimienne typu „przymiotnik + rzeczownik”, np.: proces Markowa, pomoc Zajmora, pręt Esmacha, przestrzeń Dugłasa i in. Takich terminów litewskich „unikalibyśmy, uznalibyśmy je za niestandardowe. Ogólnie rzecz biorąc, ocena terminów odimiennych jest bardzo kontrowersyjna, a zasady ich użycia nie zostały ustalone. W niektórych słownikach terminów litewskich (np. w „Słowniku terminów medycznych” itd.) niemal wszystkie terminy odimienne zastąpiono innymi terminami. | Międzynarodowe zalecenia dotyczące ujednolicania terminów i międzynarodowe kodeksy terminologiczne w niewielkim stopniu uwzględniają 2 ważne kwestie: 1) naturę języków (to, co pasuje językom analitycznym, niekoniecznie może pasować językom syntetycznym itd.) oraz 2) stopień rozwoju języków i liczbę osób posługujących się danym językiem (języki, mające nierówno rozwinięte style funkcjonalne i systemy terminologiczne, nie mogą być równorzędnymi partnerami). Szósta kwestia — terminologia i nomenklatura litewska mają stosunkowo stare tradycje porządkowania, a większy wpływ wywierała na nie i nadal wywiera terminologia i nomenklatura wielkich języków sąsiednich (rosyjskiego, niemieckiego itd.) niż międzynarodowe kodeksy normalizacji terminów, zbiory zasad czy standardy. Dobrze pokazuje to historia porządkowania litewskiej nomenklatury chemicznej, zawierającej stosunkowo wiele elementów międzynarodowych i bodaj najbardziej oddalonej od języka ludzi, oraz jej obecny stan. Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej została założona w 1921 r. Po wielu posiedzeniach w 1940 r. opublikowano zbiór zasad tworzenia nomenklatury chemicznej. W ciągu tych dwóch dziesięcioleci intensywnie porządkowano również litewską terminologię chemiczną: ukazały się oryginalne litewskie podręczniki i monografie chemiczne, np. F. Butkevičiusa „Elementarinis kokybinis analizas“ (1929), V. Ruokio „Analizinė chemija“ (1922), „Organinė chemija“ (1923), V. Čepinskio „Fizinė chemija“ (1928—1930) i in., prof. F. Butkevičius na zjeździe nauczycieli litewskich w 1928 r. przedstawił projekt litewskiej nomenklatury chemicznej. Z powodu wojennego zamętu międzynarodowy zbiór zasad nomenklatury chemicznej nie został wówczas rozpatrzony i był mało komu znany. Dopiero w 1947 r. postanowiono zrewidować te zasady. Po długich rozważaniach zostały one zasadniczo przeredagowane i w 1953 r. opublikowane w językach angielskim i francuskim. Doprecyzowano je w 1955 r. w Szwajcarii, w 1956 r. w Anglii i w 14 1957 r. we Francji. W 1970 r. ukazało się wydanie tych zasad, opublikowane w czasopiśmie „IUPAC Information Bulletin: Appendices on Tentative Nomenclature, Symbols, Units and Standards“ (1970, September, N 8). W Związku Radzieckim zasady te jako odrębna książka ukazały się dopiero 1979 m. — «HomMexnxjiarypHbre npapuna HIOTIAK mo xuMun». Tymczasem litewski K. Daukšo „Chemijos žodynas“ ukazał się 1960 m. W tym słowniku, jak wskazano w jo przedmowie, „liczebniki ir wskazujące ilości grup atomów (di, dvi, tri) nieodmienne przedrostki ir (azo, nitro, orto, tio ir t. itp.) dołączone do wyrazu podstawowego, np.: dichlorek, dwuwartościowy, tribromek, azobenzen, związek nitrowy, ortokwas, tiosiarczan. Niektóre przedrostki oznaczające rodzaj zgodnie z tradycją oddzielono łącznikiem, np.: alfa-żelazo, promienie beta. Do obcych nazw dołączono litewskie końcówki, np.: fenilas, toluolas. W nazwach alkoholi i ir fenoli starano się dołączyć końcówkę -olis, dla o węglowodorów -ol, np.: fenol, naftol, benzol, toluol. Nazwy ir iš związków organicznych utworzone z grup elektrolitów pisze się oddzielnie, mianowicie: siarczan amonu, chlorek metylu, octan etylu. Į Nazwa grupy atomów wprowadzonej do ar cząsteczki związku jest dołączona do wyrazu głównego, z pominięciem samogłoski, np.: brometylen, diacetylobenzol, etoksyanilina. Podobne składniki soli podwójnych łączy się łącznikiem, np.: ałun potasowo-glinowy. Składniki kompleksów łączy się łącznikami, np.: heksachloroplatynian potasu. Nazwy niektórych kwasów ir kompleksowych i sulfonowych pisze się dwojako, mianowicie: kwas heksacyjanożelazawy lub kwas heksacyjano-żelazowy, kwas sulfonowy toluolu lub sulfotoluol (2) [...] Nazwy kwasów podaje się przeważnie w formie dopełniacza, np.: kwas azotowy, kwas szczawiowy, kwas masłowy, ponieważ nazwy te są krótsze už «azotową, szczawiową, masłową»“ (s. 3—4). Później K. Daukšas o doprecyzowaniu nomenklatury chemicznej również pisał podobnie: „W celach informacyjnych w nomenklaturze wyróżnia się końcówkę „+olis“ od „-olas“, „-alas“. Końcówka „-olis“ wskazuje na alkoholową funkcję związku (fenol), ,,-olas* nie dostarcza — określonej informacji, a jedynie wskazuje pokrewieństwo z su węglowodorami (benzen, toluen), „-alas“ wskazuje na — mieszaninę (roztwór, barwnik, smar, nafta). Dokładnie tak samo końcówka „-id“ wskazuje na ujemną polaryzację pierwiastka (tlenek, wodorek, siarczek, chlorek), „-il“ na — dodatnią polaryzację ar grupy pierwiastka (nitryl, acetyl, kupryl), „-at“ wskazuje na ujemną polaryzację grupy (siarczan, węglan). Za pomocą połączeń wyrazowych można również zwiększać informację. Na przykład kompleksowo przyłączona grupa ar atomów oraz cząsteczka zapisywane są su de „o“ (diaminosrebro, heksachloroplatynian), o niekompleksowo przyłączone podstawniki zapisywane są be „o“ (chlorobenzen)“®. Ši Terminologia nie została jeszcze dostosowana do zasad IUPAC. Po rozpoczęciu stosowania tej nomenklatury językoznawcdu om nie 1) spodobały się następujące rzeczy: pisownia łącznika w niektórych wspomnianych ir 2) połączeniach wyrazowych oraz długie, wieloczłonowe nazwy. A. Valeckienė pisała o tej nomenklaturze chemicznej: „Czasami połączenia dopełniaczowe zapisuje się z su łącznikiem, np.: dichloro-aurany, fluoro-aluminiany, fluoro-borany, fluoro-germaniany, ale gliniany strontu, Daukšas * K. O tworzeniu terminów chemicznych // Zeszyt Sekcji Języka Litewskiego. 1969, Zesz. 10. P. 11. 15 fluorowodór (bez łącznika). Tutaj łącznik jest niepotrzebny“*. W odniesieniu do terminów wielokorzeniowych zauważyła, że „często człony tego rodzaju łączy się w jedno słowo, zamiast którego lepiej byłoby używać połączenia tego drugiego rodzaju, np.: acetyloksyaceton (= acetylu oksyaceton), benzolazonaf tylamina (= benzolu azonaf tyloamina), heksametyloaceton (= heksametylu aceton), dimetyloaminazobenzol (= dimetylu amino- (lub aminowy) azobenzol), kwas triaminobenzoinowy (= kwas triamino-benzoesowy), kwas metyloaminoksybenzoesowy (= kwas metyloamino-oks ybenzoesowy) i in.” Wielu językoznawców szczególnie irytowała zapisywana jednym słowem nazwa aminokwasy. Niejednokrotnie proponowano jej poprawienie. Chemicy jednak się z tym nie zgadzali. Ogłaszając program uściślenia terminologii chemii organicznej, pisali: „Gdy nazwa grupy atomów wyrażana jest międzynarodowymi nieodmiennymi słowami (nitro-, nitrozo-, azo-, sulfo-, tio-, tia-, hydroksy-, metoksy-, aceto-, butyro-, amido-, akryloi in.), zapisuje się je jako przedrostki, łącząc je ze słowem, które te przedrostki uzupełniają. W ten sposób tworzy się słowa nitrometan, tiofenol, hydroksybenzaldehyd, acetonitryl (nie aceto nitryl), aksylonitryl (nie aksylo nitryl). Jeśli słowo główne zaczyna się samogłoską, opuszcza się literę o, która stała się łącznikiem (mówi się acetanil, aksylamid). Słowo amina może mieć dwa znaczenia: w pierwszym przypadku amina oznacza związek z grupami NH, lub NHR (cały związek), a w drugim — nieodmienny przedrostek aminowskazuje tylko samą grupę NH. Dlatego należy mówić tlenki amin (np. chlorowodorek metylaminy), w drugim przypadku trzeba łączyć wyrazy (np. aminofenole, aminokwasy itp.)“*. Zgodnie z zasadami międzynarodowymi należy jeszcze znacznie doprecyzować naszą nomenklaturę chemiczną. Według opracowanego projektu" nazwy eterów R'—0O—R? tworzy się z nazwy rodnika R*O oraz nazwy węglowodoru odpowiadającego rodnikowi R2, np.: izopropoksypropan, etoksyeten. Aminy pierwszorzędowe oraz aminy drugorzędowe i trzeciorzędowe o strukturze symetrycznej nazywa się, dodając do nazwy rodnika końcówkę -amina, np.: etyloamina, trietyloamina. Nazwy acyklicznych aldehydów i ketonów tworzy się, dodając do nazwy węglowodoru mającego taką samą liczbę atomów węgla odpowiednie końcówki -al lub -on, np.: heksanal, 2-butanon itd. Reguły międzynarodowej nomenklatury (IUPAC) całkowicie nie odrzucają również nazw zwyczajowych, chociaż niektórzy nie chcą ich wprowadzać do naszego języka naukowego. Ogólnie rzecz biorąc, reguły międzynarodowej nomenklatury (IUPAC) były dotychczas niepopularne i mało znane. Dlatego przed litewskimi chemikami staje obecnie zadanie umiędzynarodowienia nomenklatury. Zgodnie z nomenklaturą międzynarodową pierwszeństwo należy przyznawać formom rzeczowników w dopełniaczu, a nie przymiotnikom z przyrostkiem -inis, -ė, np.: kwas mlekowy, kwas nikotynowy, a nawet kwas deoksyrybonukleinowy itd. Dopełniacz lepiej nadaje się do określania zależności lub pochodzenia, natomiast przymiotniki z przyrostkiem -inis, -ė w tych znaczeniach są najczęściej kalkami z języka rosyjskiego. 4 Valeckienė A. Kitų kalbų kilmės sudurtiniai žodžiai //Kalbos kultūra. 1968. Sas. 15. P. 21. § Tamże. P. 23. € Degutis J., Daukšas V., Mačionis Z. i in. Program doskonalenia terminologii chemii organicznej //Mokslas ir technika. 1989. Nr. 10. P, 30. ? Autor —E. Butkus. Projekt został rozpatrzony 12 lutego 1991 r. na wspólnym posiedzeniu chemików i językoznawców terminologów, 16 ADOPTION OF MIĘDZYNARODOWA TERMINOLOGIA ZASADY TO THE LITEWSKA TERMINOLOGIA Streszczenie Niniejszy artykuł dotyczy problemów przyjmoof wania of litewskich terminów w to międzynarodowych kodeksach of terminologii anatomicznej, botanicznej i zoologicznej. It bada również standaryzację nomenklatury chemicznej of zgodnie z międzynarodowin ymi wymaganiami of IUPAC. Wskazano pewne trudności in związane z to próbami modernizacji to terminologii i zachowania jej litewskiego charakteru. 2. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego, XXXI