Paminklas tėvų kalbai

redaktorom. W książce zamieszczono również fotokopię artykułu P. Berenta „Pirmas latviešu valodas macibas sastaditajs”, opublikowanego w 1930 roku w czasopiśmie „Izglitibas ministrijas ménesraksts”. W istocie jest to do tej pory najobszerniejsza biografia J. G. Rehehusena, choć nie wiadomo, gdzie i kiedy się urodził, gdzie się kształcił ani kiedy zmarł. Wiadomo, że około 1628 roku został w Kurlandii wyświęcony na duchownego ewangelicko-luterańskiego. Przypuszcza się, że za pośrednictwem żony mógł być krewnym łotewskiego leksykografa Johana Langija. Artykuł ten został również przetłumaczony na język angielski. Wraz z tłumaczeniem angielskim w książce opublikowano także faksymile niemieckiego artykułu A. Bylenšteina z wydania gramatyki J. G. Rehehusena z 1901 roku. A zatem książka tak starannie przygotowana przez australijskiego językoznawcę jest niejako swoistą encyklopedią pierwszej gramatyki łotewskiej, w której w jednym miejscu zgromadzono materiały dotychczas rozproszone w różnych publikacjach, przedstawiono wyczerpującą analizę tekstu gramatyki, a tłumaczenia na język angielski znacznie ułatwią korzystanie z tych materiałów szerszym kręgom badaczy zainteresowanych kulturą łotewską i historią jej językoznawstwa. Na podobnej zasadzie opracowana jest również druga książka T. G. Fennella ”Seventeenth Century Latvian Grammatical Fragments- ”. W książce tej opublikowano dwa ważne dokumenty z XVII wieku związane z gramatyką języka łotewskiego — tak zwany "Einhorno sinopsis” (”Declinationum Letticarum ex D. Einhornij contra Rehehusium tractatu Synopsis brevis”) oraz ”fragmenty Biuchnera“. Obok tekstu faksymilowego, przekładu angielskiego i obszernych komentarzy zamieszczono tu również wydania ”Einhorno sinopsisu” A. Bylenšteina, A. Augstkalnisa i J. Zēvera. "Fragmenty Biuchnera" opublikowano głównie na podstawie wydania L. Arbuzova ("17.g.s. latviešu gramatika bij. Kurzemes hercogu biblioteka Peterpili”. —Filologu biedribas raksti, 1925, 5, p. 106—125). Wraz z przekładami angielskimi opublikowano tu również fragmenty artykułu A. Augstkalnisa "Veclatviešu rakstu apskats” (Rakstu krajums, 1930, 20, p. 109—110), artykułu J. Zēvera "Veci latviešu valodas piemenekli rokrakstos” (Izglitibas ministrijas menešraksts, 1937, 5, p. 619—621) oraz artykuł K. Dravinisa "Latviešu gramatikas materiali Martina Bichnera albuma" (In honorem Endzelini, Chicago, 1960, p. 107—113). Trzecia książka poświęcona jest gramatyce Georga Dresela (Dreszell), wydanej w 1685 roku w Rydze, ” Gantz kurtze Anleitung zur Lettischen Sprache". Opublikowano faksymilowy tekst gramatyki, przekład angielski, bardzo obszerne (p.147—421) komentarze oraz indeks słów łotewskich. Bardzo miło, że w Australii znajdują się środki (The Australian Research Grants Committee) na wydawanie takich dzieł, ale oczywiście najważniejsze jest to, że pracuje tam człowiek zdolny do tworzenia takich dzieł; przygotować. Algirdas Sabaliauskas — POMNIK JĘZYKOWI OJCÓW Nieoczekiwane koleje losu. Czasami to, co już, zdawałoby się, na zawsze utracone, znów niespodziewanie ożywa i na chwilę rozbłyska całym swoim blaskiem, aby powstać do nowego życia w naszych sercach i pamięci. 189 Dialekty opustoszałego Kraju Kłajpedzkiego, niezdążone należycie opisać, niemal nietknięte badaniami naukowymi, już zupełnie dogasały. Pozostały tylko zniekształcone przez germanizację ich ślady oraz dający się policzyć na palcach ludzie znający język tego regionu. Ziemia Litwinów, w której przez wiele stuleci obok siebie żyli dawni Kuronowie, Żmudzini i zachodni Auksztoci (a może także inne zachodniobałtyckie plemiona), zdawała się już nie doczekać ani swojego Kleina, ani Ruigysa, ani Schleicherа z Kuršaitisem, ani Gerulisa ze Stangiem, ani innych wybitnych językoznawców, tak pięknie uwieczniających południową część Małej Litwy, która doczekała się jeszcze boleśniejszego losu. I nagle to, co już wydawało się niemożliwe do odzyskania na Litwie, zaczyna wracać z zagranicy.- .. W 1990 r. w Chicago ukazały się „Trzy studia językoznawcze” Jonasa Užpurvysa? („Drei sprachwissenschaftliche Studien”), wydane z wielkim trudem przez wydawców i sponsorów Funduszu Małej Litwy. Stopniowo, jeden po drugim, egzemplarze „Studiów” zaczęły docierać na Litwę. Tutaj dzieło to wzbudziło ogromne zainteresowanie, a jego autora z mało znanego filologa emigracyjnego uczyniło znaczącym bałtystą, zajmującym ważne miejsce w językoznawstwie litewskim. Bardzo symboliczne jest to, że po raz pierwszy książkę tę przedstawił nam inny badacz Małej Litwy, również pochodzący z okręgu kłajpedzkiego, językoznawca prof. V. Pėteraitis, który w znacznym stopniu przyczynił się do opracowania i wydania „Studiów”. Podarował książkę Uniwersytetowi Kłajpedzkiemu, wyrażając najwyższe uznanie zarówno dla dzieła, jak i dla jego autora. Jonas Užpurvis urodził się 12 grudnia 1891 r. w powiecie szyłuckim. W 1911 r. ukończył seminarium nauczycielskie, a później brał udział w I wojnie światowej jako żołnierz armii niemieckiej. Po wojnie studiował filologię klasyczną na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, uczył w szkołach początkowych i gimnazjach. Od 1941 roku aż do zamknięcia uniwersytetu wykładał język niemiecki na Uniwersytecie Wileńskim. W 1949 roku wraz z rodziną został zesłany na trzynaście lat do lasów krasnojarskich. Po powrocie z zesłania przez pewien czas mieszkał w Saugach i Szyłutė, a w 1967 roku wyjechał do Niemiec Zachodnich. Zimą 1991 roku J. Užpurvis obchodził setne urodziny. Jubileusz ten nie pozostał bez echa również na Litwie — uczczono go różnymi wydarzeniami, a także piękną konferencją zorganizowaną w Kownie przez Wspólnotę Lietuwininków, podczas której omówiono różnorodną działalność tego utalentowanego i pracowitego człowieka. Miotany przez los, często nawet pozbawiony odpowiednich warunków, J. Užpurvis poświęcił całe życie nauce. Interesował się nie tylko historią i językiem Małej Litwy, lecz także twórczością autorów antycznych, literaturą włoską i hiszpańską oraz greckim przekładem Nowego Testamentu. J. Užpurvis był nie tylko naukowcem, lecz także wybitnym pedagogiem, którego do dziś jego byli uczniowie wspominają z miłością i wdzięcznością. ; Pragnąc uczynić swoje myśli dostępnymi dla jak najszerszego grona czytelników, J. Užpurvis pisał przeważnie po niemiecku. Najbardziej interesuje nas dziś jego działalność lituanistyczna, w której zarysowują się następujące główne kierunki: historia i językoznawstwo Małej Litwy, bałtystyka porównawcza, toponimika i dialektologia. Nie mając specjalistycznego przygotowania lituanistycznego i będąc oderwanym od szybkiego rozwoju litewskiego językoznawstwa, J. Užpurvis przejawiał działalność we wszystkich wymienionych dziedzinach w różnym zakresie i na różnym poziomie profesjonalizmu. Niemniej jednak nie ulega wątpliwości jego talent lingwistyczny, samodzielne i oryginalne myślenie, wielka erudycja ogólna, naukowa skrupulatność oraz odpowiedzialność. Szczególnie cenne jest to, że autor "Studiów" doskonale zna swój rodzimy dialekt Saugen, który dziesięciolecia życia radzieckiego niemal bezpowrotnie wymazały nie tylko z życia, lecz także z pamięci historycznej. Omawiana książka składa się z trzech części (264 s.). Pierwsza część "Studiów" — "Dialekt Saugen" ("Die Saugener litauischen Mundart”) — poświęcona jest badaniom rodzimego dialektu. W drugiej części * Pochodzenie niemieckiej nazwy rzeki i miasta Memel" (”Memel Strom —und Stadtbezeichnung”) — pochodzenie nazw Niemna i Kłajpedy wyjaśnia się na szerokiej panoramie historycznej: opiera się na dawnych źródłach pisanych, zagłębiając się w przeszłość plemion bałtyckich. Trzecia część —"Przebieg powstawania twórczości Donelaitisa “Pory czterech lat’" ("Zur Entstehung von Donelaitis Werk “Keturi metų laikai’ *) — to badania genezy tego dzieła. Ze wszystkich trzech części „Studiów” wyłaniają się poglądy i wiedza J. Užpurvysa, posiadany i wykorzystany materiał oraz wnioski naukowe. Poniżej zostanie podjęta próba krótkiego omówienia tego, czego ich autor dokonał w różnych dziedzinach nauki. HISTORIA. Stosunek do historii Litwy, 190 zwłaszcza Małej Litwy, — to dziedzina, w której nauka jest ściśle związana z polityką, a nawet z mentalnością narodową. Roszczenia poszczególnych państw do Kraju Kłajpedzkiego i obwodu królewieckiego najczęściej wynikają z dwóch ważnych kwestii, zależą od dwóch kluczowych pytań. Odpowiedzi na te pytania znajdują się również w „Studiach” J. Užpurvysa. Pierwsze z nich brzmi następująco: czy Sudawia, Skalwia (Salawija) i całe pobrzeże (okolice Kłajpedy) były niegdyś pustkowiem (Wildnis), czy też od dawna zamieszkanymi ziemiami, mającymi naturalną ciągłość? Po zbadaniu licznych kronik i roczników z dawnych czasów, listów Witolda, autor „Studiów” opowiada się za drugim poglądem. Uznając te ziemie za od dawna zamieszkane, należy ustalić, kto, tj. jakie narody zamieszkiwały te ziemie. J. Užpurvis, starannie przeanalizowawszy wiele nazw miejscowych tego regionu i opierając się na materiale historycznym, dochodzi do wniosku o litewskości tych ziem. BAŁTYSTYKA PORÓWNAWCZA. Kontynuując i znacznie uzupełniając nowym materiałem oraz oryginalnymi spostrzeżeniami prace rozpoczęte przez wielkich bałtystów K. Bugę, J. Endzelyna i ich następców, J. Užpurvis zabrał głos także w sprawie historii plemion bałtyckich. W „Studiach” niejednokrotnie podejmuje się próby wyjaśnienia historycznych stosunków Prusów, Żmudzinów i mieszkańców Kłajpedy, a w gwarach nadmorskich poszukuje się substratu kurońskiego. Przedstawiając interesujące paralele leksykalne i fonetyczne, autor „Studiów” odnajduje wspólne cechy gwary mieszkańców Kłajpedy i języka pruskiego, dostrzega stosunki między gwarami pruskimi i żmudzkimi. Ślady języka kurońskiego dostrzega się w systemie akcentuacyjnym gwary Saugi (największy nacisk kładzie się na cofnięcie akcentu i związane z nim skrócenie końca wyrazu). Szkoda, że kwestia ta nie została szerzej zbadana, nie podjęto próby zlokalizowania historycznej granicy Żmudzinów i Kurów, nie omówiono ich związków językowych. Zebrany przez autora i przedstawiony w publikacji materiał toponimiczny i lingwistyczny pozwala w tej i innych kwestiach wyciągnąć znacznie szersze wnioski, niż znajdujemy w „Studiach”, i dlatego ma nieocenioną wartość dla późniejszych badaczy. TOPONIMIKA I ANTROPONIMIKA. J. Užpurvis uzupełnia badania litewskich nazw miejscowych i nazw osobowych nowymi ideami i faktami, wyraża swoje zdanie w sprawie niektórych ważnych nazw rzek i miast, które do dziś wywołują dyskusje w świecie naukowym. We wszystkich przypadkach autor „Studiów” nie zapomina, że jest historykiem, i poświęca szczególnie dużo uwagi historii powstania nazwy miejscowej oraz jej etymologii. Zagadnieniom tym poświęcona jest cała druga część publikacji. Omówiono w niej wszystkie hydronimy Kraju Kłajpedzkiego, przedstawiono ich 191 szczegółową mapę. Starsze formy nazw rzek utrwalone w źródłach niemieckich zestawiono z nazwami używanymi w czasach autora. Najwięcej napisano o nazwie Niemna, uznawanej za starą; zebrano wszystkie pozostałe warianty nazwy tej rzeki wymieniane w różnych źródłach i pięknie pokazano, jak powstała zniekształcona niemiecka forma Memel. Spośród nazw miejscowych najwięcej analizuje się nazwę Kłajpedy. O jej starożytności świadczy forma Klawppeda odnotowana w liście Witolda. Wśród ciekawszych etymologii można wymienić wyjaśnienia nazw Dercekliy i Nemirsetos. Nazwa Dercekliai, jak wskazuje dawny zapis Darzeppeln, pochodzi od derva i cept "piec" (tj. miejsce, gdzie gotuje się smołę), natomiast Nemirseta (Nimersatt) jest wyjaśniana jako "miejsce niezgody, niepokojów" ("Ort des Unfriedens”). W obu nazwach miejscowych widoczne są ślady języka kurońskiego. Gwarowe formy nazw miejscowych i osobowych oraz ich zestawienie ze starszymi, odnotowanymi w źródłach historycznych, pozwalają J. Užpurvisowi przedstawić cenne uwagi o rozwoju akcentuacji gwary Saugu i struktury wyrazów złożonych, por. Mėžgalė i Mischkogallen. DIALEKTOLOGIA. Opis rodzimej gwary Saugów — najcenniejsza część „Studiów”, wypełniająca wielką lukę w dialektologii litewskiej. Zgromadzony autentyczny materiał dostarcza danych ze wszystkich dziedzin języka i pozwala formułować najciekawsze przypuszczenia oraz wnioski. J. Užpurvis, nie mając specjalistycznego wykształcenia dialektologicznego, nie wszystkie cechy gwary opisał i zbadał jednakowo szczegółowo. Ponadto fakty rodzimej gwary czasami wydają się bardzo zwyczajne i może po prostu nie przyjść do głowy, że stawiają nowe problemy lub pomagają odpowiedzieć na stare pytania. Tym bardziej miło zaskakują trafne spostrzeżenia i uogólnienia autora, gdy badacz niepochodzący z tamtych stron nawet nie podejrzewałby, że w gwarze występuje to czy inne zjawisko — zwłaszcza fonetyczne. Opis gwary składa się z trzech części: pierwsza — to jakby krótka gramatyka (* Grundzūge der Saugener litauischen Mundart”), druga — teksty ilustracyjne (”Beispiele der Saugener Mundart aus verschiedenen Lebenslagen”), a trzecia — niewielki słowniczek ("Ihr Klangcharakter auf Tonband”). W części opisowej [Zangineje omawiane są znaki transkrypcji. Przedstawienie dźwięków gwary za pomocą specjalnej pisowni stanowiło chyba najwięcej trudności przy wydawaniu i redagowaniu tej pracy. Wybrano uproszczony wariant ortografii, jednak i on nie pomógł do końca uniknąć wszystkich trudności. Na przykład oznaczanie twardych i miękkich spółgłosek kropkami nad spółgłoską lub pod spółgłoską (valg „je” i valg „jedz”) nie jest zbyt wygodne, ponieważ czasem kropka, patrz, „ląduje” nie na swoim miejscu, a czasem całkiem znika. Brakuje znaków do oznaczania samogłosek różnego typu: graficznie nie odróżnia się nie tylko o, odpowiadającego ogólnoliterackiemu o i uo (w gwarze prawdopodobnie nie są one odróżniane fonetycznie), lecz także o, powstałego z rozszerzonego u, np. rops sopov „rzepa zgniła”. To samo można powiedzieć o oznaczaniu € i e, odpowiadających ogólnoliterackim ė, ieir e, ¢. Takich zarzutów można by przedstawić więcej, jednak tutaj znów trzeba przypomnieć sobie o trudnościach związanych z wydaniem pracy. Ten, kto będzie chciał sprawdzić wymowę tego czy innego dźwięku, będzie mógł to zrobić, słuchając tekstów nagranych na taśmie, w których rozbrzmiewa głos samego autora. „Grundzūge” składa się z czterech rozdziałów poświęconych przeglądowi różnych dziedzin języka. W pierwszym rozdziale określono granice gwary 192 Mapa okolic Saugen). W kilku zarysach podjęto próbę scharakteryzowania miejsca gwary i jej stosunku do gwar sąsiednich, historycznego związku z językami, które wywierały na gwarę taki czy inny wpływ. Za najwyraźniejszą cechę gwary uważa się cofnięcie akcentu, które wiąże się z językami kurońskim, łotewskim i fińskimi. Szczególnie cenne dla dialektologii są uwagi zamieszczone we wstępie, a miejscami także w samym opisie gwary, dotyczące stosunków gwary Saugen z innymi gwarami kłajpedzkimi (szkoda, że tych uwag jest tak niewiele!). Wiadomo, że na obszarze Kłajpedy występowały różne gwary; pamiętają o tym także dawni mieszkańcy tego regionu. Jednak w ich spostrzeżeniach, jak zwykle w takich przypadkach, zazwyczaj uwypukla się poszczególne drobiazgi, najczęściej różne użycie niektórych słów lub zwrotów. Systematyczne różnice może dostrzec jedynie językoznawca, a takim językoznawcą właśnie był J. Užpurvis. Byłoby bardzo dobrze, gdyby te porównawcze studia nad gwarami zachodnimi były kontynuowane także w przyszłości. Największy jest drugi — rozdział fonetyki (Lautwandel). Opisano w nim różne zjawiska systemu dźwiękowego i akcentuacji dialektu. Akcentuacja. Wiele uwagi poświęca się intonacjom, które autor bardzo dobrze rozróżnia i stara się starannie oznaczać, por. dukšt's "wysoki (przym.)- ”, aukst-s "wysoki (rzecz.)” i Gukšts "wysokość". Jak już wspomniano, za wyraźną cechę dialektu uważa się cofnięcie akcentu, powstałe pod wpływem innych języków. Po dokładnym wniknięciu w przedstawione przykłady można zauważyć, że w dialekcie Saugų akcent cofa się zupełnie inaczej niż w dobrze nam już znanych dialektach żmudzkich czy auksztockich. Tutaj, jak się zdaje, nie można mówić o powszechnym ani nawet warunkowym cofnięciu o podłożu fonetycznym, por. wyrazy z długim rdzeniem i niecofniętym akcentem kantū "cierpię", švėst "jasna", galva, lėktė "leciał" itd. Najwidoczniej osobliwości akcentuacji wiążą się nie z czynnikami fonetycznymi, lecz morfologicznymi albo leksykalnymi. Dla tego regionu szczególnie charakterystyczne jest akcentowanie nazw miejscowości lub nazwisk na pierwszej sylabie: Vilkytė, Kūkoratė, Jodats, Jokumats itd. Akcent cofnięty mają liczebniki (np. pėnk, šėš, sėptin), niektóre rzeczowniki o określonej strukturze (zwłaszcza z końcówką -ys —drkels "koń”, kabils "hak", gaids "kogut”, tingins "leń”, rzadziej z końcówką -a —kūrčem, žūgat). Niestabilny akcent jest charakterystyczny dla niektórych form czasownika (np. w drugiej osobie czasu teraźniejszego akcentowany jest rdzeń — megti~miégli "śpisz", lėktirvličkti "zostajesz", jednak w pierwszej osobie końcówka —mėgtū, lėktū). (dodano dość szczegółowy Zanik końca wyrazu. Dialekt Saugų różni się od gwar północnoi południowożmudzkich tym, że skracają się w nim wszystkie nieakcentowane końcówki — nie tylko krótkie, lecz także długie: žams „niski”, zdiks, vokyts, drkils „koń”, snarglin „snarglinė (taka karczma- )”, sm „zima”, krėt „spadł”. Zachowują się tylko dyftongi. W studiach poświęcono temu zjawisku wiele uwagi, szczegółowo opisując przypadki, gdy po skróceniu końcówek powstają trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe. Wówczas zwykle wstawia się samogłoskę (podobne zjawisko występuje także w gwarach północno-wschodnioauksztockich- ), np. dėgans „dno”, lėpsan „płomień”, didėsens „większy”. Szkoda, że dziś nie można określić zasięgu takiego skracania. Jego ustalenie mogłoby pomóc w wyjaśnieniu przyczyn takiej redukcji. Czyżby był to substrat kuroński lub spokrewnionego z Kuronami plemienia bałtyckiego? A może wpływ języka niemieckiego? 193 Wokalizm. Jedną z najwyraźniejszych cech gwary saugskiej jest to, że ogólnolitewskie dyftongi ie, uo są w gwarze realizowane jako długie ė, o: kėms "podwórze”, pėm6 "pasterz". W "Studiach" nazywa się to zmianą ("uo wird langes 0", "ie entwickelt sich zu... y oder... ¢”). W tej kwestii J. Užpurvis trzyma się tradycyjnego poglądu. W kwestii historycznego stosunku ze: ėir uo: o możliwe są także inne opinie. Tym bardziej nie można zgodzić się z tym, że w formach apy, pryš, py „prie”, angms, baltyms, vokytė długa y wywodzi się fonetycznie z ie. Z innymi gwarami zachodnimi gwarę sauguską łączy przejście dyftongów ai, ei w długie monoftongi a, é: laks „laikas”, vyra „vyrai”, aukšta „aukštai”, vads „veidas”, arklé „arkliai”, karvė „karvei”, dėje „dėjai, matė „matei”. W „Studijose” pisze się także o rozszerzeniu u i £ (> o, e). Jak wiadomo, takie rozszerzenie jest właściwe wszystkim Bałtom zachodnim. Szkoda, że autor nie tylko nie omówił iloczasu rozszerzonych samogłosek o i e (że różniły się od długich o i e innego pochodzenia, można niekiedy wnioskować z odpowiednich znaków akcentowych), lecz także w ogóle nie wspomina, że rozszerzenie to wiąże się z harmonią samogłoskową. W „Studijose” niejednokrotnie pisze się o różnej wymowie e w zależności od dalszej sylaby (np. n'ėš „nešu”, nėš „neši”). Dlatego dziwne jest, że autor w ogóle nie zwrócił uwagi na to, iż wir ¢ rozszerza się nie we wszystkich przypadkach. Wówczas, gdy następuje po nich miękka spółgłoska, samogłoski te zdają się pozostawać niezmienione — przynajmniej tak można wnioskować z przykładów (por. mėd "mudu" i mad "mudvi"). Materiał przedstawiony w „Studijose” wskazuje na jeszcze jedną wyraźną cechę dialektu: akcentowane a i e nie ulegają wydłużeniu (rdts "ratas", žėms "žemas", nas "neša", mad "medų"). Konsonantyzm. W dialekcie bardzo ważną rolę odgrywa opozycja między spółgłoskami twardymi i miękkimi. Po skróceniu końcówek według tej cechy rozróżnia się różne formy, zwłaszcza czasowników: czasy (bdig "baigia" i baig ”bai- = osoby (bldusi "bliaunu, bliauna” i blaun "bliauni", gėrs "gersiu, gerPar gars gers”). W tym przypadku szczególnie istotnego znaczenia nabiera oznaczanie znaków diakrytycznych: niestety, publikacja pod tym względem nie jest zbyt precyzyjna. Jak wiadomo, język mieszkańców Kraju Kłajpedzkiego charakteryzują pewne cechy, które powstały pod wpływem języka niemieckiego — aspiracja spółgłosek, (miękkość i tym podobne. Możliwe, że takie rzeczy może usłyszeć tylko ucho osoby z zewnątrz, a sami przedstawiciele dialektu po prostu ich nie wyczuwają. Widocznie dlatego również w „Studijose” zjawiska te nie są wspominane. Trzeci podrozdział „Grundzūge” poświęcony jest morfologii — zagadnieniom tworzenia i odmiany form dialektu (Formenlehre). Przedstawiono kilka paradygmatów odmiany rzeczowników i koniugacji czasowników z dość krótkimi komentarzami. Dane zawarte w rozdziale poświęconym morfologii uzupełniają przykłady z innych rozdziałów, na podstawie których można wyrobić sobie pewien obraz systemu form dialektu z Saugi. W wielu przypadkach formy dialektu są zbliżone do żmudzkich; można szukać paraleli także w języku kurońskim, a nawet pruskim. Za wyraźniejsze cechy morfologii dialektu należy uznać następujące: a) przejście wielu rzeczowników o temacie na i do tematu na ė: ake „oko”, ausė „ucho”, žąsė (por. prus. sansy, które należy interpretować jako zansi lub zanse), jednak naktis, degsnis „upał?” ; b) zamiast końcówki celownika liczby pojedynczej języka ogólnego -ui występuje -0 (muo), a zamiast celownika liczby mnogiej -iems występuje -yms, np., bdrné „chłopcu”, mėdžo „drzewu” (por. przysłówek tego samego pochodzenia pakelo „po drodze?”), anijms „tamtym”, vėnijms „jednym”; c) formy zaimka tu tevės, tėve itd. (z rdzeniowym e) są najprawdopodobniej kurońskie, por. łotewskie tevis, tewi; to samo można powiedzieć o przyimkach ap, priš, a zwłaszcza py „przy” (por. łotewskie pie „przy”); d) w gwarze używane są beztematyczne 194 formy typu żmudzkiego (mėgtū, lėkti, atū „idę”), a także formy czasu teraźniejszego na-kamienne: paun, šdun, rijn, griūn). LEKSYKOGRAFIA. Należy uznać znaczne zasługi J. Užpurvysa jako leksykologa. Zagadnienia leksykalne występują w różnych częściach opisu gwary. Czwarty rozdział „Grundzūge” zawiera niewielki wykaz nazw miejscowych i osobowych wraz z krótkim słowniczkiem szczególnie charakterystycznych wyrazów gwarowych. ]} Порно 海南天天中彩票. 天天中彩票能 Rodzime słowa oddzielono od zapożyczeń (co prawda autorowi nie zawsze się to udaje), porównano leksykę poszczególnych gwar Kraju Kłajpedzkiego. Szczególną wartość ma słownik (Worterverzeichnis) zamieszczony w trzeciej części opisu gwary, zawierający około 600 słów gwarowych. Słowa zapisano w transkrypcji gwarowej, a ich znaczenia wyjaśniono po niemiecku i litewsku. Szkoda, że w przypadku rzeczowników zazwyczaj podawany jest tylko mianownik liczby pojedynczej, w przypadku przymiotników — forma mianownika rodzaju męskiego, a w przypadku czasowników — bezokolicznik, dlatego nie możemy uzyskać pełnego obrazu paradygmatów odmiany przez przypadki, koniugacji i akcentuacji. Ciekawsze słowa gwarowe: daga „plon, żniwa”, degsnis „upał”, mauk „maūkė (ochraniacz na łydkę)”, 6st „porty, wąsy”, snarglin „snarglinė (jadłodajnia, w której się pije)”, strėgts „striegtis (przebijać się, przeciskać się)”, žvėzdars „zvizdras (żwir)”. Słownik bardzo ożywiają dołączone frazeologizmy, np. gaido pardev „sprzedał kogutowi (= podpalił)”, pats nėgs apynėms „sam paznokieć chmielom (= to, czego potrzebują, by rosnąć)”. Jonas Užpurvis niejednokrotnie podkreśla, że na gwary Kraju Kłajpedzkiego wielki wpływ wywarł Kościół. Dzięki niemu zachowały się (jak widać, czasem także zostały na nowo wprowadzone — A.K.) niektóre dawne formy. Spośród takich form przede wszystkim wymienić należy atematyczne formy pierwszej osoby z końcówką -mi (bégmi, esmi), czasowniki z wtrąconym enklitykiem (pamistiprink „wzmocnij mnie”, nemiduok „nie dawaj mi”). Bardzo egzotycznie wyglądają także zleksykalizowane formy ilatiwu dengunžengems, žemenkrist, zwłaszcza gdy używa się ich w gwarze, która pod wpływem języka niemieckiego utraciła nawet zwykły inesiw (w jego miejsce stosuje się biernik z przyimkiem į). Autor „Studiów” ubolewa nad losem swojej ojczyzny i jej kultury. Podkreśla wieloletnie wysiłki swoich rodaków na rzecz zachowania języka i obyczajów. Nie tylko dla językoznawców, lecz także dla historyków, folklorystów i etnografów nieoceniona jest druga część opisu gwary — Teksty gwary Saugų („Beispiele der Saugener Mundart aus verschiedenen Lebenslagen”). Obok zamieszczono niemieckie tłumaczenie tekstów. Ta część „Studiów” obejmuje około 80 stron drukowanych drobną czcionką. Jej wartość dodatkowo podnosi fakt, że teksty przedstawiono nie tylko na papierze — dołączono do nich także nagranie magnetofonowe, na którym możemy usłyszeć głos samego J. Užpurvysa. Teksty zostały wybrane bardzo interesująco i wartościowo, obejmują wiele dziedzin życia. Są tu zarówno zabawne historie, jak i poważne opowieści, z których możemy stworzyć barwny obraz rodzinnych stron autora. Język jest czysty, 195 piękny, obrazowy; w jakiś cudowny sposób uniknięto mnóstwa germanizmów, które zwykle przesłaniają gwarę mieszkańców Kłajpedy. Literackie zdolności Jonasa Užpurvysa nie budzą wątpliwości. Szczególnie poruszająco napisany jest ostatni tekst, w którym przedstawiono ptaki, jakby symbolizujące los mieszkańców tego regionu. Po jasnych wspomnieniach z dzieciństwa, z nurkującymi i przeszywającymi wzdłuż piaszczystej drogi wesołymi jaskółkami oknówkami, z dumnymi bocianami, których kiedyś naliczył samych na swoim dachu jedenaście, autor smutno pyta: Gdzie my, gdzie oni? My po całym świecie rozproszeni, a jego —widziałem w 1945 roku, jak tamta maska szumiała —wciąż nade mną —lękliwy z Siw ybaimynts, bardzo szybko niosąc wodę z podziemia, nocą ku górze, unikając śmierci; że widziałem grozę fal. Boże, gdy ptaki giną; ale kto winien? Kończąc pisać ten artykuł, dotarła bolesna wiadomość —autor „Studiów” Jonas Užpurvis zmarł (1992 09 12). A tyle jeszcze pytań pozostało bez odpowiedzi, tyle zagadek nierozwiązanych! Pozostały tylko dzieła —pomnik wielkiej miłości do Ojczyzny, do której tak i nie powrócił... Audronė Kaukienė 196