Latvių kalbotyros veikalai Australijoje

który w wielu przypadkach jest interesujący i użyteczny także dla badaczy języka litewskiego. Przecież podsumowuje on wieloletnie badania leksyki języka łotewskiego, a nawet niedociągnięcia czy błędy tego słownika będą bodźcem do dalszych badań. Algirdas Sabaliauskas DZIEŁA JĘZYKOZNAWSTWA ŁOTEWSKIEGO W AUSTRALII Fennell T. G. The First Latvian Grammar J. G. Rehehusen's "Manuductio ad linguam lettonicam...”. A fac-simile Text with annotated translation and commentary. Latvian Tertiary Committee. Melbourne 1982. —369 s. Seventeenth Century Latvian Grammatical Fragments. Text, Translation and Commentary. Latvian Tertiary Committee. Melbourne 1982. —322 s. Georg Dreszell’s Gantz kurtze Anleitung zur Lettischen Sprache. Tekst, tłumaczenie, komentarz, konkordancja. Łotewski Komitet Szkolnictwa Wyższego. Melbourne 1984. —452 s. Australijski językoznawca Trevor G. Fennell, komunikując się w dzieciństwie z dziećmi łotewskich emigrantów, prawdopodobnie nigdy nie pomyślał, że ta przyjaźń z ławy szkolnej i pierwsze aktywne lekcje języka łotewskiego zadecydują o jego karierze przyszłego naukowca. Można chyba stwierdzić, że w całej historii językoznawstwa łotewskiego nie znajdziemy ani jednego językoznawcy z innego kraju, który tak bardzo zasłużyłby się na polu latwistyki jak T. G. Fennell. Wystarczy wspomnieć przygotowany wspólnie z łotewskim emigrantem Henrikem Gelsenem trzytomowy podręcznik języka łotewskiego "A Grammar of Modern Latvian” (Vol. 1—3, The HagueParis-New York, 1980. 1370 Pr liczne artykuły dotyczące zagadnień historii języka łotewskiego. Jednak szczególnie wiele T. G. Fennell przysłużył się językoznawstwu łotewskiemu, publikując i badając dawne zabytki języka łotewskiego. Właśnie z trzema takimi publikacjami chcielibyśmy tutaj zapoznać czytelnika. W pierwszej książce opublikowano pierwszą gramatykę języka łotewskiego, ogłoszoną w 1644 roku — „Manuductio ad linguam lettonicam” Johana Georga Rehehusena, która, zdaniem T. G. Fennella, „mimo wszelkich niedociągnięć jest bardzo interesująca dla uczonych zajmujących się genezą i ewolucją teorii gramatycznej języka łotewskiego”. Publikacja ta jest bardzo ważna, ponieważ do dziś znany jest tylko jeden zachowany egzemplarz oryginału, przechowywany w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali. Co prawda, w 1901 roku Augusts Bīlenšteins wydał tę gramatykę. Przygotował ją jednak na podstawie odpowiednich odpisów i oczywiście nie mógł uniknąć pewnych niedociągnięć. Tym razem publikowany jest faksymilowy tekst gramatyki wraz z tłumaczeniem na język angielski. Dalej zamieszczono bardzo szczegółowe komentarze oraz rejestr wszystkich łotewskich słów. Hasła podano w nim we współczesnej pisowni łotewskiej (rzeczowniki w mianowniku, czasowniki w formie bezokolicznika). Przetłumaczono je również na język angielski i zarejestrowano ich formy (podano pisownię oryginału). Taki rejestr kiedyś bardzo przyda się przyszłym redaktorom historycznego słownika języka łotewskiego 1 Por. Blinkena A. Latviešu gramatika cittautiesu skatijuma. —ZA Vēstis, 1982, 4. S. 135—137; Schmalstieg VW. R. (Rec.) —General Linguistics, 1982. T. 22, nr 2. S. 139—142. 188 rengėjams. W książce zamieszczono również fotokopię artykułu P. Berenta „Pirmas latviešu valodas macibas sastaditajs”, opublikowanego w czasopiśmie „Izglitibas ministrijas ménesraksts” w 1930 roku. W istocie jest to jak dotąd najbardziej wyczerpująca biografia J. G. Rehehusena, choć nie wiadomo, gdzie i kiedy się urodził, gdzie się kształcił ani kiedy zmarł. Wiadomo, że około 1628 roku w Kurlandii został wyświęcony na ewangelickiego duchownego luterańskiego. Przypuszcza się, że przez żonę mógł być krewnym łotewskiego leksykografa Johana Langijsa. Artykuł ten został również przetłumaczony na język angielski. Wraz z tłumaczeniem angielskim w książce opublikowano także faksymile niemieckiego artykułu A. Bylenšteina z wydania gramatyki J. G. Rehehusena z 1901 roku. Tak więc ta tak starannie przygotowana przez australijskiego językoznawcę książka jest niejako swoistą encyklopedią pierwszej gramatyki łotewskiej, w której w jednym miejscu zgromadzono materiały dotychczas rozproszone w różnych publikacjach, przedstawiono wyczerpującą analizę tekstu gramatyki, a tłumaczenia na język angielski znacznie ułatwią korzystanie z tych materiałów szerszym kręgom badaczy zainteresowanych kulturą łotewską i historią jej językoznawstwa. Na podobnej zasadzie opracowana została również druga książka T. G. Fennella „Seventeenth Century Latvian Grammatical Fragments- ”. W niniejszej książce opublikowano dwa ważne dokumenty z XVII wieku związane z gramatyką języka łotewskiego — tak zwaną „synopsę Einhorna” („Declinationum Letticarum ex D. Einhornij contra Rehehusium tractatu Synopsis brevis”) oraz „Fragmenty Biuchnera“. Obok tekstu faksymilowego, przekładu angielskiego i obszernych komentarzy zamieszczono tu również wydania „synopsy Einhorna” autorstwa A. Bylenšteina, A. Augstkalnisa i J. Zėverisa. „Fragmenty Biuchnera” opublikowano głównie na podstawie wydania L. Arbuzova („17.g.s. latviešu gramatika bij. Kurzemes hercogu biblioteka Peterpili”. — Filologu biedribas raksti, 1925, 5, s. 106—125). Wraz z przekładami angielskimi opublikowano tu również fragmenty artykułu A. Augstkalnisa „Veclatviešu rakstu apskats” (Rakstu krajums, 1930, 20, s. 109—110), artykułu J. Zėverisa „Veci latviešu valodas piemenekli rokrakstos” (Izglitibas ministrijas menešraksts, 1937, 5, s. 619—621) oraz artykuł K. Dravinisa „Latviešu gramatikas materiali Martina Bichnera albuma” (In honorem Endzelini, Chicago, 1960, s. 107—113). Trzecia książka poświęcona jest gramatyce Georga Dresela (Dreszell) „Gantz kurtze Anleitung zur Lettischen Sprache”, wydanej w Rydze w 1685 roku. Opublikowano faksymilowy tekst gramatyki, przekład angielski, bardzo obszerne komentarze (s.147—421) oraz indeks słów łotewskich. Bardzo miło, że w Australii znajdują się środki (The Australian Research Grants Committee) na publikowanie takich dzieł, lecz oczywiście najważniejsze jest to, że pracuje tam człowiek zdolny takie dzieła; przygotować. Algirdas Sabaliauskas —POMNIK JĘZYKOWI OJCÓW Nieoczekiwane zawirowania losu. Czasami to, co, zdawałoby się, zostało utracone na zawsze, znów niespodziewanie ożywa i na chwilę rozbłyska całym swym blaskiem, aby wznieść się ku nowemu 189