Simono Daukanto „strubis“ ir „auklės“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXIV (1994) LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS IR JŲ TYRINĖJIMAI Pastabos. Recenzijos Anmerkungen. Rezensionen Giedrius SUBAČIUS SIMONA DAUKANTASA STRUBIS I AUKLĖS Niniejsze uwagi mają na celu doprecyzowanie znaczeń dwóch słów używanych przez S. Daukantasa. Pierwsze słowo — s t r u b i s. W Wielkim słowniku języka litewskiego (LKŽ XIII 997) rzeczownik rodzaju męskiego strubis ma zaledwie jednozdaniowy artykuł: ”strùbis sm. (2) LKK IV 306 (S. Dauk.) alkūnė”. Odnotowano je zatem tylko w jednym źródle — w artykule Jonasa Kruopasa ”Prace leksykograficzne S. Daukantasa”, opublikowanym w ”Zagadnieniach językoznawstwa litewskiego”; pochodzi ono ze ”Słownika polsko-litewskiego” S. Daukantasa. J. Kruopas zaliczył je do wyrazów przestarzałych, przypisując mu znaczenie ”alkūnė” („łokieć”). W słowniku S. Daukantasa, t. I, s. 639, znajduje się następujący artykuł: ”Lokietek, atkune, strubis. Lokietki, tokcie, atkunes”. J. Kruopas najwyraźniej uznał słowa alkūnė i strubis za synonimy. Jednak, jak pokazuje cała struktura słownika Daukantasa, mogły one wskazywać różne znaczenia polskiego wyrazu. Daukantas przepisywał polski rejestr swojego słownika ze słownika polsko-francuskiego Stanisława Ropelewskiego. Można więc na jego podstawie odtworzyć znaczenia wyrazu. Na język francuski Lokietek Ropelewski tłumaczy jako nain — „karzełek”, pygmée — „krasnoludek, pigmej”, bout d’homme — „człowiek bardzo niskiego wzrostu”. Ponieważ znaczenie homonimu strubis, -ė w LKŽ, zaczerpnięte z tak zwanego słownika M. Niedermanna, podaje się również jako „ktoś krępy”, a przymiotnik strubas, -a „krótki, -a; mały, -a” jest znany także z żywego języka, należałoby chyba ustalić dla Daukantasowego strubiui znaczenie „ktoś niskiego wzrostu, karzełek”. Chociaż w artykule Ropelewskiego dalej wyjaśnia się: pl. Lokietki, (dim. de Lokcie), petits coudes — „małe łokcie”, nie oznacza to jeszcze, że wyraz strubis miał znaczenie „łokieć”. Za archaizm, a nie wyraz przestarzały w znaczeniu „łokieć”, należy zatem uznać Daukantasowe strubis w znaczeniu „ktoś niskiego wzrostu, karzełek”. Drugie słowo — a u k l ė s. We wspomnianym artykule J. Kruopas wśród wyrazów przestarzałych ze Słownika S. Daukantasa wymienia również aukles — „buty”. Artykuł Daukantasa jest krótki: Kamasze, aukles (t. 1, s. 468). LKŽ I² 474 podaje cztery znaczenia wyrazu auklė (obok homonimu auklė — „nosidło, opiekunka dzieci”): 1. „sznurek do przywiązywania do nóg łapcia lub łapcia z łyka; rzemyk”; 2. „lina, sznurek”; 3. „skarpetka bez stopki lub z krótką cholewką”; 4. „płachta”. We wspomnianym słowniku Ropelewskiego, z którego Daukantas przepisał także wyraz Kamasze, podano tylko jedno znaczenie — guêtres — „getry”. S. Daukantas prawdopodobnie nie miał więc na myśli znaczenia „buty”. Tutaj i w innych jego tekstach auklės oznacza- 185 ...w trzecim (stąd „getrai”) i czwartym znaczeniu LKŽ, por. ze słownikiem Daukantasa Pótkamasze, pùsaukles (T. 2. P. 474) – fr. demiguetres; Nagolenica, aukle. albo karejwio czebatas (T. 2. P. 22) – fr. cuissard „osłona udowa, część zbroi zakrywająca nogę”); a także zdanie z „Būdas” Daukantasa wytóro sau stajbius witnonomis tejpat joudomis aukliemis nu kóksznių lig pat kėlių (P. 40). Można porównać również hasło z uwag Daukantasa do słownika F. Nesselmanna (Nesselmann). Aukle, pl. aukles f. (Lietuvių kalbotyros klausimai, 1961. T. 4. P. 313), gdzie S. Daukantas skorygował tylko podaną przez Nesselmanna formę Auklys, lecz nie poprawił znaczenia. Nesselmann podał następujące znaczenie: blau und schwarz gestreifte wollene Bänder, welche die Frauen statt der Strümpfe um ihre Waden wickeln „niebiesko-czarne, prążkowane wełniane opaski, którymi kobiety owijają sobie łydki zamiast pończoch”. Zatem słowu Daukantasa auklėms nie należy przypisywać znaczenia „buty”. ETYMOLOGICZNY SŁOWNIK JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO W 1992 roku ryskie wydawnictwo „Avots” opublikowało przygotowany przez Konstantinasa Karulisa dwutomowy etymologiczny słownik języka łotewskiego (Latviešu etimoloģijas vārdnīca. I. A-O. II. P-Ž. Rīga ”Avots”). Redaktorem naukowym słownika był petersburski językoznawca Nikolajus Andrejevas. Recenzentami byli wilnianin Simas Karaliūnas i moskwianin Vladimir Toporov. Dzieło to zostało między innymi obronione w 1993 roku w Rydze jako rozprawa habilitacyjna. Jest to, rzecz jasna, wydarzenie niecodzienne w bałtyckim językoznawstwie: na takie dzieło od dawna czekali nie tylko językoznawcy łotewscy, lecz także litewscy, a w szerszym ujęciu również bałtyści z innych krajów. Dotychczas najlepszym źródłem wiedzy o etymologii łotewskiej były uwagi Janisa Endzelyna w łotewskim słowniku językowym Karlisa Mūlenbacha oraz uzupełnienia do tego słownika (Latviešu valodas vārdnīca. Red., pap., turpinājis J. Endzelins. I–IV. Rīga, 1923–1932; Endzelīns J., Hauzenberga E. Papildinājumi un labojumi K. Mūlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai. I-II. Rīga, 1934–1946). Krótki słownik etymologiczny języka łotewskiego wydał Nikolajus Lapinis (Latviešu vārdu etimoloģija. I–III. Rīga, 1967–1975). Wiadomo, że w latach siedemdziesiątych XIX wieku słownik etymologiczny języka łotewskiego zamierzał opracować również autor pierwszej naukowej gramatyki języka łotewskiego, łotewski językoznawca niemieckiego pochodzenia, pastor z Dobele, Augustas Bielenšteinas (Bielenstein, 1827–1907). Przed II wojną światową wybitny łotewski wydawca Ansis Gulbis zamierzał wydać słownik etymologiczny. Do wykonania tej pracy J. Endzelynas polecił nawet językoznawcę Žanasa Graudę (1896–1971). W ostatnich dziesięcioleciach w dziedzinie etymologii łotewskiej być może najskuteczniej pracował Benjaminas Jėgeris (Jegers), absolwent uniwersytetów w Rydze i Getyndze, później wykładający w Szwecji i Stanach Zjednoczonych. Ten językoznawca, utrzymujący się głównie z germanistyki, niestety nie miał warunków, by poświęcić się wyłącznie badaniom etymologii języka łotewskiego. Rzecz jasna, bardzo dobrą pomocą dla autora łotewskiego słownika etymologicznego jest także „Słownik etymologiczny języka litewskiego” E. Fraenkla (Litauisches etymologisches Wörterbuch. Heidelberg-Göttingen, 1955–1965). Ludzie słabiej zaznajomieni z kulturą łotewską mogą być nieco zaskoczeni 186