Simono Daukanto „strubis“ ir „auklės“

KWESTIE LINGWISTYKI LITEWSKIEJ, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Uwagi. Recenzje Anmerkungen. Rezensionen Giedrius SUBAČIUS SIMONAS DAUKANTAS STRUBIS I. NIAŃKI Niniejsze uwagi mają na celu doprecyzowanie znaczeń dwóch słów używanych przez S. Daukantasa. Pierwszym słowem jest —s tr u b i s. W Wielkim słowniku języka litewskiego (LKZ XIII 997) rzeczownik rodzaju męskiego strubis ma zaledwie jednozdaniowe hasło: "strūbis sm. (2) LKK IV 306 (S. Dauk.) łokieć". Został więc zapisany tylko na podstawie jednego źródła — artykułu Jonasa Kruopasa „Prace leksykograficzne S. Daukantasa”, opublikowanego w „Kwestiach lingwistyki litewskiej”, i zaczerpnięty ze „Słownika polsko-litewskiego” S. Daukantasa. J. Kruopas podał go wśród słów przestarzałych w znaczeniu „łokie攓. W słowniku S. Daukantasa, t. I, s. 639, znajduje się następujące hasło: ? Lokietek, alkune, strubis. Lokietki, lokcie, alkunes”. J. Kruop, jak się wydaje, uznał słowa alkuné i strubis za synonimy. Jednak, jak pokazuje cała struktura słownika Daukantasa, mogły w ten sposób zostać wskazane także różne znaczenia polskiego słowa. Rejestr polskich słów w swoim słowniku Daukantas przepisywał ze słownika polsko-francuskiego Stanisława Ropelewskiego. Na tej podstawie można więc odtworzyć znaczenia słowa. ; Na język francuski Ropelewski tłumaczy Lokietek jako nain "karzeł, liliput", pygmée "karzeł, pigmej”, bout d'homme "człowiek bardzo niskiego wzrostu". Ponieważ znaczenie homonimu LKŽ strubis, -ė podawane na podstawie tak zwanego słownika M. Niedermanna obejmuje także „ktoś krępy”, a przymiotnik strubas, -a „krótki, -a; mały, -a” znany jest również z żywej mowy, widocznie należałoby ustalić znaczenie daukantańskiego strubis jako „ktoś niskiego wzrostu, karzeł”. Chociaż w artykule Ropelewskiego dalej wyjaśnia się: pl. Lokietki, (dim. de Lokcie), petits coudes „małe łokcie”, nie oznacza to jeszcze, że słowo strubis miało znaczenie „łokcie”. Zatem daukantański strubis w znaczeniu „ktoś niskiego wzrostu, karzeł”, a nie w znaczeniu „łokieć”, należy uznać za słowo przestarzałe, archaizm. Drugim słowem jest —auklės. We wspomnianym artykule J. Kruopas wśród przestarzałych słów ze Słownika S. Daukantasa wskazuje również aukles „buty”. Artykuł Daukantasa jest krótki: Kamasze, aukles (T. 1. P. 468). LKZ I? 474 podaje cztery znaczenia słowa auklė (obok homonimu auklė „nosidełko, wychowawczyni dzieci”): 1. „sznurek do przywiązania do nogi łapcia lub łapcia z łyka; rzemień”; 2. „sznur, sznurek”: 3. „pończocha bez główki lub z krótką cholewką”; 4. „opaska”. W wymienionym słowniku Ropelewskiego, z którego Daukantas przepisał również słowo Kamasze, podano jedno znaczenie —guéires „getry” . Zatem S. Daukant prawdopodobnie nie miał na myśli znaczenia „buty”. Tutaj i w innych jego pismach auklės używane są w trzecim (stąd „getry”) i czwartym znaczeniu LKŽ, por. W słowniku Daukanta Polkamasze, pūsaukles (T. 2. P. 474) — franc. demiguétres; Nagolenica, aukle. albo karejwio czebatas (T. 2. P. 22) — franc. cuissard „ochraniacz na udo, część zbroi osłaniająca nogę”); także zdanie Daukanta z „Būdas” wytoro sau stajbius wilnonomis tejpat joudomis aukliemis nu kolkszniū lig pat kėliū (P. 40). Można porównać również z zapisem znajdującym się w uwagach Daukantasa do słownika F. Nesselmanna (Nesselmann). Aukle, pl. aukles f. (Lietuvių kalbotyros klausimai, 1961. T. 4. P. 313), gdzie S. Daukantas skorygował jedynie podaną przez Nesselmanna formę Auklys, lecz nie poprawił znaczenia, a Nesselmann podał następujące znaczenie: blau und schwarz gestre:fte wollene Būnder, welche die Frauen stait der Strimpfe um thre Waden wickeln "niebiesko i czarno prążkowane wełniane taśmy, które kobiety zamiast pończoch 185 owijają sobie wokół łydek”. Zatem auklems Daukantasa nie należy przypisywać znaczenia "buty". ETYMOLOGICZNY SŁOWNIK JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO W 1992 roku ryskie wydawnictwo „Avots” wydało przygotowany przez Konstantīnsa Karulisa dwutomowy etymologiczny słownik języka łotewskiego (Latviešu etimoloģijas vārdnīca. I. A-O. II. P-Ž. Rīga „Avots”). Redaktorem naukowym słownika był petersburski językoznawca Nikołaj Andrejew. Recenzentami byli wilnianin Simas Karaliūnas i moskwianin Władimir Toporow. Dzieło zostało między innymi w 1993 roku w Rydze obronione również jako rozprawa habilitacyjna. Oczywiście jest to niezwykłe wydarzenie w bałtyckim językoznawstwie: na takie dzieło od dawna czekali nie tylko językoznawcy łotewscy, lecz także litewscy, a w ogóle również bałtyści z innych krajów. Do tej pory najlepszym źródłem etymologii łotewskich były uwagi Jānisa Endzelīnsa w łotewskim słowniku języka Karla Mīlenbacha oraz w uzupełnieniach do tego słownika (Latviešu valodas vardnica. Red., pap., turpinajis J. Endzelins. I-IV. Riga, 1923—1932; Endzelins J., Hauzenberga E. Papildinajumi un labojumi K. Miilenbacha Latviešu valodas vardnicai. I-II. Riga, 1934—1946). Krótki słowniczek etymologiczny języka łotewskiego wydał Nikołaj Łapin (Latviešu vardu etimologija. I-III. Riga,1967—1975). Wiadomo, że w latach siedemdziesiątych XIX wieku etymologiczny słownik języka łotewskiego zamierzał również napisać autor pierwszej naukowej gramatyki języka łotewskiego, pochodzący z Niemiec łotewski językoznawca, pastor z Dobele, August Bielenstein (Bielenstein, 1827—1907). Przed II wojną światową wybitny łotewski wydawca Ansis Gulbis był zdecydowany wydać słownik etymologiczny. Do wykonania tej pracy J. Endzelīns polecił nawet językoznawcę Žana Graudę (1896—1971). W ostatnich dziesięcioleciach w dziedzinie etymologii łotewskiej chyba najowocniej pracował absolwent uniwersytetów w Rydze i Getyndze, później wykładający w Szwecji i Stanach Zjednoczonych Benjamin Jegers (Jegers). Jednak ten językoznawca, utrzymujący się głównie z germanistyki, niestety nie miał warunków, by poświęcić się wyłącznie badaniom etymologii języka łotewskiego. Zrozumiałe, że szczególnie dobrą pomocą dla autora piszącego etymologiczny słownik języka łotewskiego jest również „Etymologiczny słownik języka litewskiego” E. Fraenkela (Litauisches etymologisches Worterbuch. Heidelberg-Gottingen, dla osób mniej zaznajomionych z kulturą łotewską pewne zdziwienie 1955—1965). 186