Keturi K. Būgos laiškai Torei Torbiörnssonui

Gramatyka Nerlicha (1808 —1860). A zatem gwara wschodnioauksztocka w piśmiennictwie reformowanym odegrała znacznie większą rolę, niż się zazwyczaj uważa. LITEWSKIE INS KRYPCJE W EGZEMPLARZU „KNYGA NOBAZNYSTES” Streszczenie Artykuł analizuje odręczny tekst dwóch modlitw znalezionych w egzemplarzu „Knyga nobaznystes”, przechowywanym w Bibliotece im. M. Mažvydasa w Wilnie. Ustalono, że inskrypcję sporządził ewangelicki ksiądz reformowany, pochodzący z okolic Birż, który pracował w Kelmė. Teksty napisane przez tę samą osobę można znaleźć w zbiorze rękopisów reformistów z Kielmė w bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Teksty te miały zostać przepisane z jakiejś starej książki modlitewnej pochodzącej bądź z końca XVIII, bądź z początku XIX wieku. Tekst ten jest napisany we wschodnioauksztockim dialekcie języka litewskiego. Osobliwości językowe regionu birżańskiego można łatwo dostrzec. Przedstawione fakty pokazują, że wschodnioauksztocki dialekt języka litewskiego odgrywał w pismach reformistów znacznie ważniejszą rolę, niż wcześniej przypuszczano. CZTERY LISTY K. BŪGI DO TOREGO TORBIORNSSONA W maju–czerwcu 1992 r. pracowałem w bibliotece i archiwum slawisty i bałtysty T. Torbiornssona *, znajdujących się w Katedrze Slawistyki Uniwersytetu w Lundzie (Szwecja). Tutaj poznałem byłego pracownika tej katedry Georga Jaugela, który podczas jednej z rozmów powiedział, że przepisał cztery listy K. Būgi do T. Torbiornssona — zamierzając je opublikować. Oryginały listów w języku rosyjskim wraz z inną korespondencją i rękopisami przez pewien czas były przechowywane w archiwum T. Torbiornssona. G. Jaugel przepisał listy na maszynie, rozmieścił znaki diakrytyczne i przeniósł podkreślenia. Nie wpisano jedynie pozostałej jatis (b), której nie było w maszynie do pisania, oraz łacińskiej litery 4 w niektórych rosyjskich słowach. Nie zdołano do końca ukończyć korekty z powodu choroby, która na dłuższy czas przykuła G. Jaugelisa do łóżka. Po powrocie ze szpitala okazało się, że oryginały listów gdzieś zaginęły (po dokładnym przejrzeniu archiwum T. Torbiornssona oraz katalogu Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu w Lundzie również mnie nie udało się ich znaleźć). Ponieważ oryginałów nie odnaleziono, listy pozostały nieprzygotowane do druku i nieopublikowane. Chociaż odpisy listów nie były w pełni przygotowane do publikacji, można im ufać (o kilku wątpliwych szczegółach zob. w Wyjaśnieniach). G. Jaugelis był uważany za jednego z najlepszych korektorów i redaktorów wydawnictw Instytutu Slawistyki; ponadto wzorowo przygotował do publikacji niemały zbiór listów rosyjskich pisarzy do slawistów z Lund (zob. Slavica Lundensia, 1973. Vol. 1, p. 115—140; 1974. Vol. 2, p. 7—116). Chciałbym podziękować G. Jaugelisowi za pozwolenie na skopiowanie odpisów i opublikowanie ich w prasie litewskiej. * O bibliotece i archiwum T. Torbiornssona zob. Stundžia B. Lituanistyka na Uniwersytecie w Lundzie //Gimtoji kalba, 1992, nr 11. S. 21—25. Pracę naukową we wspomnianej bibliotece oraz archiwum, za pośrednictwem Instytutu Szwedzkiego (Svenska Institutet), sfinansowała Rada Ministrów Krajów Nordyckich (Nordic Council of Ministers), a walutową część kosztów podróży pokrył Fundusz Otwartej Litwy. 173 W Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego przechowywanych jest sześć listów T. Torbiornssona (dwa z nich — pocztówki) do K. Būgi (sygnatura D 841), dzięki czemu można w przybliżeniu odtworzyć korespondencję tych dwóch językoznawców. W pierwszym liście (1923 03 04) szwedzki uczony pisze po niemiecku, jak trudno jest w Uppsali zdobyć litewskie książki; prosi o wskazanie księgarza w Kownie. Na osobnej kartce dołączono wykaz pięciu publikacji. Na ten list K. Būga odpowiada bardzo szybko — 15 marca. Cieszy się, że może pomóc w nabyciu litewskich książek, zaprasza do pisania dla czasopisma "Tauta ir žodis". Na list K. Būgi T. Torbiornsson odpowiada 21 marca w języku rosyjskim. Dziękuje za przesłane książki i prosi o nowe. Pisze, że do tej pory czytał głównie litewskie baśnie, przekład Nowego Testamentu oraz K. Donelaitisa. Czytając książki, nie znajduje wielu słów w słownikach. 14 kwietnia wysyła jeszcze pocztówkę. Odpowiedź na te dwa listy K. Būga pisze 27 kwietnia. W liście przeprasza za długie milczenie związane z pisaniem słownika. Tym razem T. Torbiérnsson nieco opóźnia odpowiedź — jego list nosi datę 23 czerwca. Na ten list K. Būga mógł odpowiedzieć najwcześniej pod koniec czerwca, zatem data trzeciego listu Būgi, który jest właśnie odpowiedzią (2 czerwca- ), jest prawdopodobnie pomyłką (zob. Objaśnienia). Czwarty list K. Būgi — pocztówka — został napisany 6 lutego 1924 r. Zawiadamia się w nim o wysłaniu pierwszego zeszytu „Słownika języka litewskiego”, za który T. Torbiornsson dziękuje w liście z 14 lutego. Później (11 maja) T. Torbiornsson napisał jeszcze pocztówkę. Publikowane tu listy K. Būgi zostały przedstawione we współczesnej pisowni rosyjskiej, ułożone chronologicznie i ponumerowane. Jeden z nich (czwarty) został napisany na odwrocie pocztówki. Dla podkreślonych słów tekstu wybrano czcionkę półgrubą, a dla przykładów, które Būga lubi podkreślać (nawet nie jedną kreską) — kursywę. Zachowano różnice w pisowni i inne warianty, np. caassne i caosene. Za rady dotyczące publikacji listów dziękuję profesorowi Z. Zinkevičiusowi. [1] Kowno, 15 Mapra 1923 r. MuoroysaxaemMsrit Kojinerai! U nas książka została źle zorganizowana. Książki wysłałem Wam nie za pośrednictwem księgarni, lecz bezpośrednio, ponieważ wielu osobom będzie tak łatwiej i szybciej. Moje materiały językowe zostały rozpowszechnione. Nie mam kilku książek, o które Pan prosił. Uważam, że za to nie będziecie mnie ganić. „Švietimo darbas” sądziłem, że będzie dla Was pożyteczny, ponieważ wszyscy chcecie przedrukować go w mojej książce „Kalba ir senovė”. W „Švietimo darbas” nie było innych artykułów o języku, oprócz moich. Wkrótce otrzymacie numery 3–6 za 1922 r. „Švietimo darbas” (Festschrift Dr. Johannes Basanavičius), w którym znajdują się artykuły prof. G. Gerullis, J. Endzelin, R. Trautmann, M. Vasmer, St. Miadenov. W załączniku przesyłam książki w języku litewskim, które ukazały się na rynku księgarskim w Kownie; jeśli zechcecie, postaram się chętnie przesłać Wam je. Cieszę się, że również 32 granice zaczynają mnie interesować 174 W języku litewskim. Jako Pański syn z całego serca proszę, abyście poprzez naukę i pracę pomogli wszystkim w poznaniu języka litewskiego. Pieniądze za książki mogą mi Państwo przesłać w załączonym przekazie pocztowym (rekomendowanym). Pożądane byłoby otrzymać je w amerykańskiej walucie, tj. dolarach. Należy mi się za już wysłane książki 6 dolarów 50 centów (w litewskiej walucie 65 litów). W przyszłym miesiącu wyjdzie z prasy duży tom (448 stron) zbioru „Tauta ir žodis”, w którym będzie kilka moich artykułów dotyczących językoznawstwa angielskiego i słowiańskiego. Ten zbiór będzie podarowany różnym uniwersytetom i towarzystwom naukowym w zamian za ich nowsze wydania. Nie sądzę, aby Uniwersytet w Uppsali się zgodził Witam z całego serca. W „Tauta ir žodis” chętnie przyjmujemy artykuły pisane przez językoznawców bałtyckich (litewskich) i w językach obcych (franc., niem., ang.). Byłoby nam bardzo miło, gdyby nasi północni sąsiedzi — Łotysze — zaszczycili nas artykułami dotyczącymi bałtyckich i bałtycko-słowiańskich zagadnień językowych. Do II tomu „Tauta ir žodis” nadesłali już artykuły G. Gerulis, R. Trautmann, M. Vasmer, L. Bulachovski (Charków), P. Schmidt (Ryga). II tom będzie prawdopodobnie drukowany w czerwcu lub lipcu. Na ręce Vam przesyłam odbitkę z „Tauta ir žodis” mojego artykułu „Porównawcze językoznawstwo indoeuropejskie w związku z bałtyckimi (litewskimi) i słowiańskimi starożytnościami”, w którym wykazuję, że Słowianie w VI wieku zachowali jeszcze dyftongi (ai, ei, au). Ta część moich prac naukowych jeszcze nie została ukończona; chciałbym kupić Pańską książkę „Die gemeinslavische Liquidametathese”, której nie ma w Koszycach. Zapoznać się również z „Baltisch-slavischer® Wörterbuch” R. Trautmanna? BrrxonuT nu >xypHan Le Monde Oriental? W mojej książce „Kalba ir senovė” nie udało mi się odeprzeć krytyki pracy Agrella i Petersona. Pozostaję z głębokim szacunkiem dla Pana K. Būgi [2] Kowno, 27 kwietnia (IV) 1923 r. Wielce szanowny Kolego! Proszę wybaczyć, że tak długo milczałem. Wspomniane było o roboczym słowniku. OKrojio 5 V yxe mpucTynisiio cocTaBJIeHHIO pykonucH (mepeHeceHHeM KapTOYeK B TeTDa/H). 3a Sv. darbas 3—6, Tauta ir žodis I u Odisėja MHe clenyeT HOJYYHMTSH Tpu ponnapa (= 30 auToB). Bamy ”Liquidametathese” s maBHO yxe moayumui, 3a uTo Bac cepneuHo 6iarogapio. HWnTepecHo 6b110 Oki y3HATH MHeHHe CJIaBHKCTOB O MOEN DEKOHCTPYKIIA} OTHEJNbHBIX CJIABSHCKHX IIPasi3blKOB Ha OCHOBAHHH reorpaduyeckux HazBanuH (1adoza < *dlddga, monsck. Lana < mpyc. Alna, Oawcma < - 175 JnarbIm. Alūksta, Mepews < nur. Merkis, Jlyveca < nur. Laukesa etc. )*, Bcero naunyuymero! Ilpenanasiit Bam K. Būga [3] Kowno, 2 czerwca (Juni) 1923 r.? Muoroysaxxaembitt Konnera! Otrzymałem od Pana 23/VI wraz z załącznikiem, za który serdecznie dziękuję. Owens po zapoznaniu się z moim artykułem, w którym mówię o słowiańskiej fonetyce VI–VII wieku po Chr. Lautsubstitution® mogła być przyjęta dla Ardigastos (Paduzocmy), jeśli to zjawisko nie obserwowało się powszechnie: Jia dozal|| Aldeigioborg (1311 roku Oldaga w inflanckim akcie I'pycman Uypncro-JraT.- 37ie. I 155)? —Na północy, Lana!" Alna "nie.” Alle” (we wsch. Prusach), Labe|| Albis "Elbe", Labin'® Albona (na Bałkanach). Nasz. (Bon.) artti "spór, kłótnia” wskazuje, że Rusini (Słowianie) zetknęli się z Finami jeszcze w tej epoce, w której zamiast rams (serb. rat/rat) mówiono jeszcze drti [z akcentem] lub Orti (9= {o=1] szerokie, otwarte o, bliskie głębokiemu a, np. W takich słowach jak lūpas, lūbas). W historii Słowian rosyjskich z dynastią Guinnamów wcześniej, w VI–VII wieku, nie mogła mieć miejsca. B VI–VII Bere przeniknęli Słowianie i na Bałkany. Bankanckoe Raša" rzeka w Istrii Arsic”, Rab” dalmatyńska wyspa Arbe” sicHo jpora3kIiBaeT, uTO H npejiKH Cep60B, CJIOBHHneB H Gojrap npumjIu eme ¢ ait, alt~drt, alt. Rozwój, rozwój, rozwój następował samodzielnie na Bałkanach i samodzielnie w Czechach. Nie ma we mnie najmniejszej wątpliwości, że po rozdzieleniu się Słowian na nowych terytoriach TopusaX, T.e. Od VI–VII wieku p.n.e. wszystko to zawierało się razem w systemie fonemów, który wskazuje nie tylko na materiał akcentuacyjny (bałtycki) i ruski, lecz także zachodniosłowiański. Laukesa > JIyveca, Sarg(i)jūr(v)i > Cepemcap. Pun. Kimala-inen „Hummel- ”, skrót. Kūdūw (dopełniacz Kdawi) || szum. Kūūmi „marny” norasbrBaeT, 4TO pyccKHe CJIOBeHe B 3IIOXY BCTpe4H C OHHHAMH I'OBOPHJIM elle BMECTO €4d5Me1b V 4esd eme *kimol'a (cps. kodel» psimom c kodėl x kodela~kodola B arb. kuodala wu ¢un.-Bom. kuontal®- /o) um kėvi. Kėvi us Gornee pnpeskeit GopMbI koivi anu *kaivi. Kora xa 3an. [IBune BcTpermnucs PUHHBI C pyCCKHMH CJIOBEHAMH, Torga BMecTo [[BMHaA emle nmpousHocuiaoch Dveina, YTO MOKa3blBaeT JIUB. Veina (lenser Livones) um act. Weina-jogi „Dina, 3an.” [Isuua”. K Tomy BpeMeHH, K KoTopoMmy pycckue pomuau no Ces. [IBuubI, Dveina ycnena MSMeHHUTHhCS B Dvéna, OTKyAa Kapeabckoe Viena'Z. Kak BuguTe, MHe npefcTaBisieTcsi B COBEPIIEHHO APYroM Bue GaKThl HpacJIAaBSHCKOM u obniecnaBsHckoft amoxu. Labu dienų! K. Būga!“ [4] Kaunas, peBpans 6 nus 1924 r. : MuoroysBaxaemsrt Konnera! Dziękuję za przesłane mi Pańskie artykuły! 176 Przesyłam Wam I zeszyt mojego „Słownika języka litewskiego”, o którym uprzejmie proszę powiadomić Waszych kolegów językoznawców. Cena I zeszytu w kopercie 12 litów (= 1 amerykański dolar 20 centów) bez przesyłki. Przesyłka i akcyza. Zamówiono: za banderolę 1 lit. 44 centy. O tym już pisałem przedtem. E. Lidénowi i H. Peterssonowi. drugi numer czasopisma słowackiego wyjdzie z drukarni wkrótce po świętach. Wszystkiego najlepszego! K. Būga! WYJAŚNIENIA 1 Słowo noramonorns powinno być w nawiasach. Zob. Būga K. Studia nad nazwami rzek oraz starożytność Aistów i Słowian // Tauta ir žodis. K., 1923. T. 1. S. 1—44 (= Būga K. Rinktiniai raštai. T. 3. V., 1961. S. 493—550). 2 Torbiérnsson T. Die gemeinslavische Liguidametathese. 1—2. Uppsala, 1901; 1903 (—Rocznik Uniwersytetu w Uppsali, 1902; 1904). Š Powinno być Slawisches. *Zob. Būga K. Rinktiniai raštai. T. 2. V., 1959. S. 151—153, 214—223. S Szerzej o tych i innych rekonstrukcjach zob. Būga K. Rinktiniai raštai. T. 3. S. 493—550, 741 i n. 9 Data tego listu (2 czerwca) jest nieprawidłowa, ponieważ jest to odpowiedź na list T. Torbiornssona z 23 czerwca. " Dwukrotnie powtórzone nonyumuan. 8 Powinno być Lautsubstitution. 9 Powinno być Tpyeman, zob. Tpycma un O. IO. Hyjncro-JiH TOBCKHE BJIEMeETEI w nowogrodzkich napisach. Часть первая. Ревель, 1897. 10 Rodos, trūksta ženklo ||. 11 Du kartus pakartota (9 =. 12 Laiške svarstomos problemos nagrinėtos K. Būgos straipsniuose, žr. B ūga K. Rinktiniai raštai. T.3. P. 493—550, 741 tt. ir kt. 13 Šio laiško pabaigoje nurodyta, kad tai atviras laiškas, taip pat duoti T. Torbiornssono (Schweden/Herrn Dr. Tore Torbiornsson /Upsala, Universitat) ir K. Būgos (Abs. Prof. K. Būga. Kaunas, D. Vilniaus gatvė N 2. Litauen) adresai. 14 Ten list został napisany na odwrocie pocztówki. Na pierwszej stronie znajdują się adresy T. Torbiornssona i K. Būgi, data (6—11—24). Uwaga. Po wydrukowaniu niniejszej publikacji odpisy listów K. Būgi do T. Torbiornssona zostaną przekazane do Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. Bonifacas Stundžia LISTY K. BŪGI DO POLSKIEGO JĘZYKOZNAWCY JANA ROZWADOWSKIEGO W archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, wśród wielu listów pisanych przez znanych i mniej znanych ludzi z różnych stron świata do polskiego językoznawcy, prof. Jana Rozwadowskiego, znajduje się również korespondencja ważna dla nauki o języku litewskim i historii kultury. J. Rozwadowski (1867—1935) — jeden z najwybitniejszych polskich językoznawców, znawca języków klasycznych, wybitny slawista, indoeuropeista i bałtysta. On 177