Lietuviški įrašai viename „Knygos nobažnystės“ egzemplioriuje

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXIV (1994) LITEWSKIEGO JĘZYKA DIALekty IR JŲ BADANIA Iš archiwów Uszu Archiven Zigmas ZINKEVIČIUS LITEWSKIE WPISY W JEDNYM "KSIĘGI NOBAŻNOŚCI? EGZEMPLARZU Wileńskiej Marcina Mażwida bib Księgi pobożności? w egzemplarzu opatrzonym sygnaturą A 1 /653, znajduje się zapisany po litewsku tekst ka dwóch modlitw. Jį wspomniałem krótko w moim tomie „Historii języka litewskiego”. IV Zresztą nie 1. był szerzej omawiany ani analizowany przez językoznawców. Przedstawiono fotokopię odpisu jo znajdującego ir się w ?; bibliotece » iy : Lok nd nukeslitiu Lacing oj unt Aeernics, Žoriemus tara lal wa Brg: name, laupsinama own ir AR j Širakas : Ces ne id 2 ro Hil vai dis Lier, cūnas umdainišuinėrh a. Feed wnt fou 2evrmides cof este ede, "Ja af or 74 nu per Jove, Lun fing canta, Nos Sn Vlarios med, Js. refint or Warg ay Mudu 7, elnibels A. es Yeyteic J. Diced) @ tHganiterau myfū riengus relaridiiš cs emg berm Yeyp di le gore fost toe, Vaewe ruleffirdeney 7 Tefursisisis “ENN dakretemim. Yu Polit ria os ol 7, . 4 kr bi FAN iar x: a Fieve 17, "Onaey yA (chin iz t 95Y Temfumuma, Din, atti Tei. 3 ERIE. = negi ng Arnama me— lyin kevičius 7. Historia języka litewskiego, IV: Język litewski XVIII—XIX a. Wilno: Mokslas, 1990, p. 'R6—187 Z powodu technicznych usterek druku zamiast litery z su poprzeczną kreskę drukuje się 166 10 15 į nikio J ne clel Jaweg Ley est? ol Fs - fr 2+ , dekdivoiauuo od : ; teyntbe mus, Zor cle ey, 10g wnt wargiriga: conihos In ob ‘aula ity bes Dun guises afeits or fi Turns vagigrerinė Ze ce, Kee loieyvi kuna : brandi rusu nuoaet vr arbą, p 2 Se. wa, Jawa Jin negi prin. wefan pat eta. biiwe., bef clel mudu, idant murs auc wan; ru t 3 : mui graugistes tievcy Gaeta Če y! rdant mus „Aaaa as zima, frerney ir i prezent pa te za przybycie, [IAT cntiglictn, da, iif pikta alte tutaj, nik ena 5 fraflan, ir Garba unt auksztibiu I Bogu o chwała na ziemi, ludziom dobra wola. Wielbimy, wysławiamy ir [Wysławiamy ciebie wielki Boże, Synu odwieczny, odwieczny Ojcze, Panie Jezu Chryste, iog iz Sosta tewi[zka na tej ziemi z powodu naszego przybycia, ir Ju przez nas Sprowg Dwafios Swintos, ifz Pannos Marios gimes, [usigretint ir warga musu nuodelnikeis [totis teikieys. Daj Wybawicielu nasz drogi, abyśmy, będąc wdzięczni, tak wielkie dobrodziejstwa Twoje, Ciebie szczerze miłowali, w Tobie mieli nadzieję, Tobie wiernie służyli, Ciebie gorliwie naśladowali, w Tobie samym życia i śmierci naszej szczęśliwie wspierali; ir Któryś prawdziwie jesteś Panie, Głowo, Pasterzu, Władco, Przewodniku, Zbawicielu, Pośredniku ir OrędownikA t u, prawdziwy Synu, zmiłuj się nad nami, 167 grzesznymi sługami Twymi, który jesteś Najdoskonalszym, Synem Twoim i Twoim Duchem. Bogu od wieków chwała oddawana. Amen. II 1. Panie Jezu Chryste, Zbawicielu nasz. Doskonale słusznie, z całego serca dziękujemy Ci, żeś na ten nędzny świat z wysokości niebios przyszedł i z nami się zjednoczył prawdziwie: przyjąłeś ciało i krew nas, grzeszników, nie dla siebie, gdyż miałeś chwałę u Ojca swego, zanim początek świata został założony, lecz dla nas, abyś w wielu utrapieniach naszych wiernie pomocą nam był, abyś nas, owce zagubione, odszukać, a nas, grzesznych, do pokuty przywieść mógł. Prosimy Cię przez przyjście Twoje na świat, uczyń nas uczestnikami łaski i najdroższej zasługi Twojej; Zbaw nas od grzechu, od wszelkiego zła, od mocy szatana i od wiecznego potępienia. O Wielki Pośredniku wiecznego Przymierza Boga, Panie Jezu, przyodziej nas w sprawiedliwość Bożą, abyśmy uznani za sprawiedliwych mogli żyć w Królestwie Boga na wieki. Amen. Egzemplarz „Knygos nobaznystės” z wpisami modlitewnymi trafił do Biblioteki Mażwidowskiej z wileńskiego synodu ewangelicko-reformowanego. Świadczą o tym zarówno liczne pieczęcie synodu, jak i wpis znajdujący się na odwrocie strony tytułowej (inną ręką): Bibl. Synodi Evang.-Reform. Viln. Cat. I. D. N>.777.q. Na tej samej stronie, jak się zdaje, inną ręką po polsku zapisano jeszcze: Od Ksiad[z]Ja Kielmeriskiego Zboru Konstantego Thumasa. 1880 r. 15 dnia Marca Kielmy. Zatem synod wileński [wydał] książkę w 1880 r. 15 marca otrzymał od reformackiego księdza z Kelmės, Konstantina Tumo (Tumaso? 1877—1903 *). Tekst obu modlitw został zapisany na końcu książki, na wspólnie oprawionych pustych kartach. Egzemplarz ma także więcej pustych kart: przed drukowanym tekstem jest ich dziewięć (na odwrocie pierwszej karty coś napisano, wygląda to jak fragment treści, jednak dialekt jest inny i pisała to nie ta sama osoba, która wpisała modlitwy; są też inne drobne zapiski, ale polskie), po drukowanym tekście — aż 39 pustych kart. Modlitwy zapisano na dwóch pierwszych kartach po tekście drukowanym. Obie modlitwy napisała jedna osoba. Napisane czarnym, obecnie już znacznie wyblakłym atramentem. Pisownia tekstu jest dość archaiczna, por. litery [, [s (= 3), ki (= š), ey, uy (=ei, ui). Napisano gwarą wschodnioaukštocką. Połączenia tautosylabiczne an zostały zwężone, np. unt I 1, 2, 6, 20, II 3, 19 ‘ant’, brungus I 10 ‘brangus’, g. sg. f. brungiausios II 13 ‘brangiausios’, Dunguieifzkos II 3—4 ‘dangiskos’; umzinas I 4 ‘amzinas’, g. sg. m. umzina I 4, II 15, 16 ‘amzino’, g. pl. umziu I 20, II 19 ‘amziy’; giwint II 19 ‘gyventi’, 2. sg. imper. apding 3Gruzewski B. Košcidl Ewangelicko-reformowany w Kielmach. Warszawa, 1912, p. 421. | 168 II 17 ‘apdenk’. Jednakże: idant I 10, II 8, 10, 18, g. sg. m. pafkandinima II 15—16 ‘paskandinimo- ’. Końcowe ą, ę oraz -a, -e, < *-ą, *-¢ nie przeszły w -ų, -į odpowiednio -u, -i, np., a. sg. garbą II 6 “garbę', Tewą II 6—7 ‘téva’, Sprowg I 7 “dalyką, reikalą", n. sg. m. gimes I 8 ‘gimes’; i. sg. Galwa I 17, teysibe Diewifzka II 17—18, loc. sg. Ziwate I 15 ‘życie’. To orientuje nas na miejscowości północno-wschodniej Litwy między Poswolem a Vasky. Takiemu rozwiązaniu nie sprzeciwia się, lecz je popiera, twarde ! przed wokalizmem typu e (a), nieakcentowana końcówka -a < *-a zamiast końcówki języka ogólnego -o oraz obecność długiej samogłoski a w akcentowanych wyrazach jednosylabowych obok nieakcentowanej końcówki -os (b), a także asymilacja członów dyftongu z intonacją wznosząco-opadającą oraz oznaczanie literami ey (c), np. : a) 2. sg. cond. galetumey II 11 „tu galetum“, 1. pl. miletumim I 12 „mes mylėtume“; b) g. sg. m. kuna II 5 „kino“, grieka II 14 „nuodėmės“, wifa pikta II 15 „viso pikto“, warga I 8 „vargo“ ir ta II 3 „to“, bet f. brungiausios II 13 „brangiausios- “; c) patsey I 16 „patsai“, tikrey I 13 „tikrai“, dukfingey I 15–16 „dūksingai, su viltimi“, i. pl. m. nuodelnikejs II 13 „dalyviais“, n. pl. m. paskeytit: II 18 „paskaityti, palaikyti“. Dar plg. a. pl. mums II 11, 14 „mus“. W tekście występują formy archaiczne, obecnie niestosowane na wskazanym obszarze ani w ogóle na Litwie, np. d. pl. Zmonemus I 2 ‘Zmonems’, all. sg. pakutosp II 11, ad. sg. Tawimp I 12—13, g. sg. f. Danguieifzkos II 4, 2. sg. cond. padetumbey II 9, 1. os. l. gatetumbim II 19. Wskazują one na XVI—XVII wiek. Nad tekstem pierwszej modlitwy znajduje się polski nagłówek (zob. fotokopię), który należy odczytać następująco: Modl(itwa) V na B(ož)e Narodzenie. A zatem ta modlitwa ma numer piąty (cyfrą rzymską- ). W modlitewniku „Knygos nobaznystés” pod numerem 5 znajduje się zupełnie inna modlitwa, wobec czego zapisana tutaj modlitwa nie jest jej przekładem na gwarę wschodnioałtacką. W „Knygoje nobaznystés” w ogóle nie ma modlitwy odpowiadającej tekstowi rękopiśmiennemu. Naszą uwagę zwracają jednak zapisane ręcznie w tym egzemplarzu nowe numery modlitw, wśród których nie ma numeru 5. Najwyraźniej tekst zaczerpnięto z innego zbioru modlitw, zawierającego spisany numerowy układ modlitw. Po sprawdzeniu obszerniejszych zbiorów modlitw wydanych przez ewangelików reformowanych w 1781 i 1845 r. *, znaleziono modlitwę pod numerem 5, tę samą, która została wpisana w „Knygoje nobaznystes”. Podobna jest również pisownia: używana jest [(= s) litera, zamiast [3 (= š) tutaj f, zamiast z —§; litery oznaczające dwugłoski ay, ey, uytą obecne w wydaniu z 1781 r., natomiast w 1845 r. pisze się aj, ej uj. Formy trybu przypuszczającego z -btsą w wydaniu z 1781 r., natomiast w zbiorze z 1845 r. pisze się miletumim, duk[etumim, tarnautumim. Język jest charakterystyczny dla środkowego wariantu języka naszych dawnych pism, toteż w tekście tych wydań pisze się ant, brangus, amjinas, amžių, tikray itd. Przepisano (zmieniając dialekt!)- nie wszędzie dosłownie, występują zmiany tekstu, z których najważniejsze są następujące: 4 Modlitwy chrześcijańskie, Do wszelkich potrzeb należące..- .W Królewcu... MDCCLXXXI (=1781 r.). Skorzystano z egzemplarza Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, sygn. Lg 965. O 1845 r. — korzystano z egzemplarza Uniwersytetu Wileńskiego sygn. Lg 695. w 169 Zbiorze z 1781 r. (W rękopisie z 1845 r.: różni się tylko pisownia): jmoniefe giaras pamegumas Žmonemus giera wala Porte mufu JE3au Chryfte Ponie Jezau Kriste iuog if fofta tawo Diewifsiog i[z Sosta tewi[zka unt ziemibes ka ant žiamibes 3iamifikos o warga ir bedas žmoniu nuoir warga musu nuodelnikeis detniku [totis’ teykey [i [totis teykieys tawimp’ tikray duk[etumbim Tawimp duksetumim tawe wiernay [ekiotumbim’, Tawe stropiey [ekiotumim, Tawim tawimi wienu cele žiwatą pacziu Ziwate tobulu ko tobulausiu W przejrzanych zbiorach modlitw reformowanych drugiej modlitwy w ogóle nie znaleziono. Nie możemy być pewni, że autor modlitw „Knygos nobaznystes” korzystał właśnie ze wskazanych wydań. Najprawdopodobniej istniał jeszcze jakiś inny, niezachowany zbiór modlitw, być może rękopiśmienny, napisany gwarą wschodnioa, z którego również przepisano. Jak pokazują dane przedstawione poniżej, najprawdopodobniej stało się to pod koniec XVIII lub w pierwszej połowie XIX w. Istniejące formy archaiczne, nietypowe dla ówczesnego języka, mogły zostać po prostu przepisane ze starszego zbioru. Wśród przechowywanych w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego kowieńskich rękopisów reformackich z XVIII—XIX w.° odkryto kazania pisane tą samą ręką *. Pisownia i język (dialekt) tekstu warszawskiego " są takie same jak w interesujących nas modlitwach. I tutaj używane są litery [, [s (= š), [z (= š), ey, uy (= ei, ui). Zwężane są połączenia typu tautosylabicznego an, np. unt ‘ant’, a. sg. Dungu ‘dangy’, adv. W Galunése ą, ¢ oraz -a, -e < *-ą, *-¢ nie zostały zmienione na -y, į względnie -u, -1, np. a. sg. prideruncziey „prideranéiai”, [3indien „Siandiena”, bet idant. galwą, priefz Sostą, ape atpirkimg, su meytą ‘su meile’, 1. sg. }]}]} WE NEED FIX malformed? Need only JSON. Preserve weird. The last source has odd spaces likely output must string. Ensure translation. ziwale „życie”. Twarde ! przed samogłoską typu e: [ekle „ziarno” (właściwe północno- -wschodnim Auksztotom!), meyle „miłość”; , Guleja „leżał”, 1. os. l. mn. cond. galetumim „moglibyśmy”. Dystrybucja samogłosek a i o w podanych formach jest taka sama, por. g. lp. m. Diewa „Boga”, [wieta „świata”, ant zienkla „na Znaku” oraz ta „tego”, ja „jego” obok końcówki -ios. Por. także oznaczanie akcentowanego ai: kursey „kursai”, szley „stai”, dayktey „daiktai”, su wiftikleys „z pieluchami”, Labey „bardzo”- ... Obfite są formy archaiczne: d. lp. m. kurtamuy „któremu”, ad. sg. Diewsiep, all. sg. Tewop, pl. musump, n. pl. m. Danguieifzki ‘niebiańskie’, 1. pl. Dunguieifzkose, te eft ‘tamże’, adv. Todrin ‘dlatego’, nesang ‘ponieważ’... Nie ma wątpliwości, że tekst warszuwski napisała ta sama osoba, która wpisała do ”Knygos nobaznystes” obie modlitwy. Nie udało się ustalić, kim była ta osoba. Wśród autorów krewskiego zbioru reformackiego wymieniony jest Aleksander Mociulski. Najprawdopodobniej to właśnie zwróciło uwagę autorki artykułu, historyczki Ingė Lukšaitė. Umożliwiła skorzystanie ze sporządzonych przez siebie wypisów i mikrofilmów. Serdecznie jej dziękuję! 6 Potwierdził to Instytut Naukowo- -Badawczy Ekspertyz Sądowych LTSR w zaświadczeniu nr 11—1280 z dnia 16.10.1981. nowa —1268. r 1812 1 niedatowanyc Znajdującego się w zbiorze, zatytułowanym ” Zbior kazan polskich i litewskich z lat 1742— ”, stara sygnatura 1148, 170 znany redaktor publikacji ewangelicko-reformowanych Aleksander Rapolas Močiulskis (1790—1866), urodzony w Kelmė i pracujący tam przez pewien czas. Byłem skłonny sądzić, że tekst najprawdopodobniej wyszedł właśnie spod jego ręki 8. Jednak student Uniwersytetu Warszawskiego Pawel Wėjcik, odbywający w roku akademickim 1992/1993 staż na Uniwersytecie Wileńskim, na moją prośbę sprawdził warszawski zbiór rękopisów i nie znalazł w nim danych potwierdzających taką opinię *. W zbiorze znajdują się teksty pisane przez Aleksandra i Adama (najprawdopodobniej Adama Jakuba, 1749—1832) Mociulskich, a także Aleksandra Mieszkowskiego (Mieszkowski), jednak pismo ich wszystkich różni się od interesującego nas tekstu warszawskiego (a także modlitw wpisanych do "Knygos nobaznystés”). Tak czy inaczej, modlitwy w "Knygos nobaznystés” wpisała osoba pracująca w Kelmė lub przynajmniej związana ze wspólnotą ewangelicko-reformowaną w Kelmė. Duchowni tej wspólnoty często byli przenoszeni z Birż albo wyjeżdżali do pracy w Birżach (w obu miejscowościach pracowali wspomniani Aleksander Rapolas i Adam Jakub Mociulscy), toteż tekst w dialekcie wschodnioaukštaitskim okolic Birż wśród kelmėskich rękopisów reformowanych nie powinien nas dziwić. Dialekt okolic Birż reformaci używali na początku XIX wieku, wydając pisma o treści religijnej. Świadczą o tym obie książeczki Mykolasa Ceraskisa **, urodzonego około 1754 r., najprawdopodobniej w Niemunelis Radviliškis, pracującego w Birżach od 1784 r. aż do śmierci (1824 r.), wydane w 1803 r. w Mitawie: ”Kozonis padėkavones” i "Senas katekizmas". Podstawę pierwszej książeczki w całości stanowi interesujący nas dialekt (z tradycyjnymi domieszkami ówczesnego języka piśmiennego), np. wundeni ‘vandenyje’, [zwinti “šventi', ka ‘ko’, ta ‘to’, weykey ‘vaikai’, tie linksmus paukszcziey ‘tie linksmi paukséiai’ (linksmūs). Zasadniczo w tym samym języku napisano również wstęp do drugiej książeczki, jednak język modlitw i innych treści katechizmu jest w nim tradycyjny, kontynuujący średni wariant języka piśmiennego z XVI—XVII wieku. W bibliotece M. Mažvydasa znajduje się kserokopia rękopiśmiennej książki nieznanego autora „Būdas apie vakarienę (rašo vakarine) pono mūsų Jezuso Christuso” (bez daty), której dialekt tekstu jest taki sam jak u M. Ceraskisa, np. wundo ‘vanduo’, pinkiu ‘penkiy’, ku ‘ka’, stalu ‘stala’, giesmi ‘giesme’, ta ‘to’, prastus ‘prasti’ (prastis), rejki ‘reikia’. Nie napisał jej M. Ceraskis (charakter pisma jest inny), lecz jeszcze inna osoba. I w niej jest wiele archaizmów, np. nesang ‘nes’, betaig ‘bet’, kiekwienamuy ‘kiekvienam’, idant turetumbime ‘kad turétume’. Juozas Tumelis w Wilnie posiada zbiór kazań i pieśni (otrzymany w 1968 r. od Leona Gudaitisa), który w jeden zbiór w latach 1925—1940 zestawił malarz Kazys Šimonis, kupiwszy te rękopisy w Birżach od zbieracza starożytności Štreitena (Štreitona?). Jest to dość obszerny, liczący 284 strony zbiór rękopiśmiennych tekstów reformackich z XVIII—XIX w. Najstarszy datowany tekst pochodzi z 1726 r. Mogą istnieć jeszcze starsze teksty niedatowane. Autorzy tych tekstów są nieznani, z wyjątkiem autora tekstu z 1813 r. — wspomnianego już M. Ceraskisa. Wiele tekstów tego zbioru napisano tradycyjną ŠZinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija, IV, s. 187. 2 Reiskiu P. Wojcik’ui podziękowanie za włożony trud i dostarczone dodatkowe teksty opijas. to Przypuszcza się, że prawdziwe nazwisko brzmiało Vaškys, przodkowie przełożyli je na łacińskie Ceraskį, a nasi bibliografowie utworzyli z niego Cerauską. 171 językiem piśmiennictwa, lecz z bardzo licznymi elementami dialektu wschodnioaukštajckiego. Niemało cech (również w samych najstarszych tekstach) wskazuje na północną część dorzecza Mūšy, zwłaszcza okolice Birż, np., ja ‘jego’, ta ‘tego’, rejki “trzeba?, pawerči ‘paveréia’, sekle “ziarno', trumpus ‘krótcy’ (= trumpūs), kitas asz ira ‘ja jestem inny’. Obfituje w naleciałości języka dawnych pism, np., nopikontoy ‘w nienawiści- ’, dewintam liekam paguldime “w dziewiętnastym rozdziale', [zwetamuy ‘świętemu’, kunigamus ‘księżom’, poniep, mufimpi, dangueie[- zkas ‘niebiański’, butumbim ‘bylibyśmy’. Jak widać, przynajmniej część tych tekstów została przepisana ze starszych rękopisów lub z nieznanych nam drukowanych wydań. W 1948 r. w Kownie, przeglądając przechowywany w bibliotece Uniwersytetu Witolda Wielkiego egzemplarz postylli reformata Morkūnasa, zwróciłem uwagę na jej dziwną oprawę: grzbiet był oklejony skrawkami starego litewskiego rękopisu. Język ich tekstu przypominał wschodni wariant języka piśmiennego. Zapisałem takie słowa: umzi ‘amziy’, baysas ‘baisus’, teyp ‘taip’, kayp ‘kaip’, niey ‘nei’. Szkoda, teraz tego skrawka języka nie można już zbadać: egzemplarz trafił do biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (jego nowa sygnatura Lp 1620) i został odrestaurowany, a starych skrawków grzbietów już nie ma. Jak wiemy, w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI—XVII w. książki wydawano w dwóch wariantach języka piśmiennego: tak zwanym środkowym (któremu początek dała ówczesna gwara środkowych równin Litwy — krainy kiejdańskiej) i wschodnim (wywodzącym się z gwary Wilna i jego najbliższych okolic). Książki katolickie wydawano w obu wariantach: napisane w pierwszym przeznaczone były dla diecezji żmudzkiej, a napisane w drugim — dla zaspokojenia potrzeb diecezji wileńskiej. Reformaci jednak wydawali książki tylko w wariancie środkowym. Nie ma ani jednej książki, ani nawet rękopiśmiennego tekstu reformackiego napisanego w XVI-XVII w. we wschodnim wariancie języka piśmiennego. Okoliczność ta bardzo dziwi, ponieważ wyznawcy religii reformackiej (kalwińskiej) znajdowali się wówczas nie tylko na zachodniej i środkowej (dystrykt żmudzki), lecz także na wschodniej Litwie, w dystryktach wileńskim i zaunneńskim ** (Birże, Poniewież, Nowe Miasto, Popiel, Wiłkomierz, Uciana, Jeziorosy- ...). Wszystkie dane przedstawione w tym artykule skłaniają przynajmniej częściowo zrewidować pogląd, że reformaci od dawna posługiwali się wyłącznie środkowym wariantem języka piśmienniczego. Najwyraźniej pisali oni także wschodnim wariantem, tylko że książki napisane w tym wariancie nie zostały wydrukowane albo wydrukowane nie zachowały się. ; Najwyraźniej nie bez powodu nauczyciel birżańskiej szkoły reformackiej z pierwszej połowy XIX w. Kazimierz Krzysztof Daukša (urodzony około 1795 r., zmarły w 1865 r.) w swoim rękopiśmiennym podręczniku gramatyki języka litewskiego (pierwsza gramatyka napisana po litewsku!) "Trumpa kalbamokslė liežuvio lietuviško" za podstawę przyjął gwarę wschodnioauksztocką, zresztą opierał się przede wszystkim właśnie na mowie okolic Birż (sam pochodził z tych stron). Tworzył swoisty wschodnioauksztocki wspólny język pisany 12 Po skorygowaniu i uproszczeniu pisowni posługiwał się nim także syn Kazimierza Krzysztofa Edward Jakub Daukša (1836 — około 1890). Najwyraźniej wschodnioauksztocka była także napisana jeszcze przed 1860 r., lecz zaginiona, przez birżańskiego pastora reformackiego Karola 11 Litwa Zawilejska. O terminie i zasięgu zob. Wo jt ko wiak Z. Litwa Zawilejska w XV i pierszej polowie XVI w., Poznan, 1980. 1? Szerzej zob. Zinkevičius Z. Historia języka litewskiego, IV, Wilno, 1990, p. 190—192. 3 172 Selig) i we FELT A Š —* Gramatyka Nerlicha (1808—1860- ). A zatem dialekt wschodnioauksztocki w piśmiennictwie reformowanym odegrał znacznie większą rolę, niż się zwykle uważa. LITEWSKIE INS KRYPCJE W EGZEMPLARZU „KNYGA NOBAZNYSTES” Streszczenie Artykuł analizuje rękopiśmienny tekst dwóch modlitw znalezionych w egzemplarzu „Knyga nobaznystes”, przechowywanym w Bibliotece im. M. Mažvydasa w Wilnie. Ustalono, że inskrypcję sporządził ewangelicki ksiądz reformowany, pochodzący z okolic Birż, który pracował w Kelmė. Teksty napisane przez tę samą osobę można znaleźć w zbiorze rękopisów reformistów z Kiejdan, w bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Przypuszcza się, że teksty te zostały przepisane z jakiegoś starego modlitewnika pochodzącego z końca XVIII lub początku XIX wieku. Tekst ten jest napisany w dialekcie wschodnio-aukštaitskim. Osobliwości językowe regionu birżajskiego można łatwo dostrzec. Przedstawione fakty pokazują, że dialekt wschodnio-aukštaitski odgrywał w pismach reformistów znacznie ważniejszą rolę, niż przypuszczano wcześniej. CZTERY LISTY K. BŪGI DO TOREGO TORBJORNSSONA W maju–czerwcu 1992 r. pracowałem w bibliotece i archiwum slawisty i bałtysty T. Torbjornssona *, znajdującym się w Katedrze Slawistyki Uniwersytetu w Lund (Szwecja). Tutaj poznałem byłego pracownika tej katedry Georga Jaugelisa, który podczas jednej z rozmów powiedział, że odpisał cztery listy K. Būgasa do T. Torbiornssona — zamierzał je opublikować. Oryginały listów w języku rosyjskim wraz z inną korespondencją i rękopisami były przez pewien czas przechowywane w archiwum T. Toibiornssona. G. Jaugelis przepisał listy na maszynie, ułożył znaki diakrytyczne, przeniósł podkreślenia. Nie wpisano jedynie jati (b), którego nie było w maszynie do pisania, oraz łacińskiej litery 4 w niektórych rosyjskich słowach. Nie zdołano do końca ukończyć korekty z powodu choroby, która na dłuższy czas przykuła G. Jaugelisa do łóżka. Po powrocie ze szpitala okazało się, że oryginały listów gdzieś zaginęły (po dokładnym przejrzeniu archiwum T. Torbiornssona oraz katalogu Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu w Lundzie również mnie nie udało się ich znaleźć). Ponieważ oryginałów nie odnaleziono, listy pozostały niedokończone w opracowaniu do druku i nie zostały opublikowane. Chociaż odpisy listów nie były w pełni przygotowane do publikacji, można im ufać (o kilku wątpliwych szczegółach zob. Objaśnienia). G. Jaugelis był uważany za jednego z najlepszych korektorów i redaktorów wydawnictw Instytutu Slawistyki; ponadto wzorowo przygotował niemały zbiór listów rosyjskich pisarzy do slawistów z Lund (zob. Slavica Lundensia, 1973. Vol. 1, s. 115—140; 1974. Vol. 2, s. 7—116). Chciałbym podziękować G. Jaugelisowi za zgodę na skopiowanie odpisów i opublikowanie ich w prasie litewskiej. * O bibliotece i archiwum T. Torbiornssona zob. Stundžia B. Lituanistyka na Uniwersytecie w Lund //Gimtoji kalba, 1992, Nr. 11. S. 21—25. Pracę naukową we wspomnianej bibliotece i archiwum za pośrednictwem Instytutu Szwedzkiego (Svenska Institutet) sfinansowała Rada Ministrów Krajów Nordyckich (Nordic Council of Ministers), a część walutową kosztów podróży pokrył Fundusz Otwartej Litwy. 173