Dvibalsio „ui“ kilmė skoliniuose iš vokiečių kalbos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXIV (1994) LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS IR JŲ TYRINĖJIMAI Nijolė ČEPIENĖ POCHODZENIE DIFTONGU ui W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO W zapożyczeniach z języka niemieckiego w języku litewskim w niektórych wyrazach zamiast samogłoski u w rdzeniu występuje ui. Wyrazy te z ui są poświadczone już od XVII wieku w słownikach litewskich Prus Wschodnich, a także są używane we współczesnych zachodnich dialektach litewskich. Badacze uznawali pochodzenie dyftongu ui za niejasne albo wyrażali wątpliwości co do wstawienia głoski. K. Būga¹ niejasne było ui w zapożyczeniu rùkis „spódnica”. Wyjaśniał, że Żmudzini przejęli ten wyraz z niemieckiego za pośrednictwem Kurów. W języku kurońskim miało istnieć *rukis, a litewskie rùikis powstało przez wstawienie i. J. Otrębski² miał wątpliwości co do ui w zapożyczeniu rùimas „przestrzeń, wolne pole”. K. Alminauskis³ również zastanawiał się nad pochodzeniem ruimas i jego derywatów. Uważał, że ruimas mogło powstać pod wpływem czasownika ruimuoti „robić miejsce”, pochodzącego z prusko-niemieckiego raime „to samo”, albo że głoska į została wstawiona w języku litewskim. E. Fraenkelis⁴ wyjaśniał, że ui w wyrazie luituoti „grać na kanklė” powstało wskutek imitacji dźwięków lub etymologii ludowej, przez upodobnienie do litewskiego luituoti „wygładzać, pokrywać (gliną)”. Celem niniejszego artykułu jest próba wyjaśnienia, dlaczego w zapożyczeniach z języka niemieckiego obok form z ū w rdzeniu występują także formy z ui. Oprócz zapożyczenia rūmas w znaczeniu „duży, ozdobny dom”, używanego w zachodnich, a w znaczeniu „dom mieszkalny” — we wschodnich dialektach litewskich⁵, istnieje wyraz o tym samym rdzeniu, także z ui: rùimas (ruìmas) „przestronne, wolne miejsce; pomieszczenie, pokój”, poświadczony w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII wieku i używany w dialektach zachodnich (Prk, Mrj, Trg, Lkč, Snt, Ktc). W niemieckich dialektach dolnoniemieckich Prus Wschodnich znajdujemy formy z ā i uə [uí], które prawdopodobnie przedostały się do języka litewskiego, por. wschodnioprusko-niemieckie rūme⁶ „otwarte pole” oraz ruəm⁷ 1 Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1958–1959. T. 1. P. 302. T. 2. P. 304. 2 Otrębski J. Gramatyka języka litewskiego. Warszawa, 1958. T. 1. S. 178. 3 Alminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Teil 1: Die deutschen Lehnwörter im Litauischen /toliau — Alm/. K., /1934/. S. 113. 4 Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch. Göttingen, 1962. Bd. 1. S. 389. 5 Por. rūmai „duży, ozdobny dom”, występujące w piśmiennictwie (Bb² Mr 15, 16, S. Dauk.), używane w dialektach i języku ogólnym. Skróty jak w Wielkim słowniku języka litewskiego. 6 Mitzka W. Ostpreussisches Niederdeutsch nördlich vom Ermland /toliau — Mitzka 1919/ //Deutsche Dialektgeographie. Heft 6. Marburg, 1919. §48. 7 Natau O. Dialekt i osadnictwo w północno-wschodnich Prusach Wschodnich /dalej — Natau/. Königsberg und Berlin, 1937. §42. 158 „pomieszczenie, przestrzeń, miejsce”, we współczesnym niderlandzkim ruim8 „pomieszczenie, wolne miejsce”. W języku litewskim odnotowano także czasowniki z tej samej rodziny, z ū oraz ui, por. rūmyti „robić miejsce” J, prarūmyti „zrobić miejsce” Psl, Grž, Krj, surūmyti „pomieścić” Pš, Krp, prarūminti „zrobić miejsce” Grž oraz išruimyti „zrobić miejsce” BB1 Mak 10, 32, ruim(ū)oti „to samo” Q, K, N, J, atruim(ū)oti „opróżnić, zwolnić” R II 37, K I 113, N, LC 1887, 15, išruim(ū)oti „zrobić miejsce, opróżnić; oczyścić” R II 287, MŽ II 383, N, K, K. Donel., Prk. Ich najprawdopodobniejszą podstawą jest śrwniem. rumen9 „zostawić miejsce, odejść”, ruimen10. Obok form rūlis11, rūlys „wał”, rozpowszechnionych w dialektach północnych i zachodnich, używane są również formy z ui: rūilis (rūlis) „wałek, wał do wyrównywania ziemi” Y1, Ms, Akm, Brs, Lž, Žg, Krp. Nawet z tej samej miejscowości (Ylakiai) zapisano wyraz z u i ui. Co do pochodzenia por. prus. niem. rul „kółko, wałek, szpula, magiel (do bielizny)” (Alm (PrW)), śrwniem. rulle „kółko, wałek, rolka (papieru)” (Mnd. W. III 526). Oprócz formy būlius „byk rozpłodowy”, od XVI w. w piśmiennictwie i dialektach litewskich Prus Wschodnich używana jest także forma būilis /K/, S. Dauk., M. Valanč., Mit. I 51, Kel. 1881, 198, Grg. Wyrazy te zapożyczono z prus. niem. Bull, Boll „to samo” (Fr 94), bol „to samo” (Mitzka 1919, 125), por. śrwniem. bulle „to samo”. Formy z ui najprawdopodobniej nie powstały w języku litewskim, lecz tak były wymawiane w niemieckim. A. Lasch (Lasch 43), badająca średnio-dolno-niemiecki w zabytkach piśmiennictwa, twierdziła, że w XVI w., po długiej przerwie, na ziemi saskiej ui ponownie pojawiło się w dziełach niektórych autorów. W dialekcie brandenburskim występowały głoski ū, ūe, które, zdaniem W. Mitzki, można wyjaśnić wpływem języka niderlandzkiego12. We współczesnym niderlandzkim występuje ui, a we fryzyjskim głoski ua, oa13. Jak wiadomo, w Prusach Wschodnich osiedlili się Niderlandczycy14. Większość Niemców z Prus Wschodnich mówiła po niemiecku dolnoniemiecku. We wschodniej części Prus Wschodnich niemieckie ū przed spółgłoskami nosowymi i płynnymi oraz w w sylabie zamkniętej ulegało dyftongizacji do ūa15. W piśmie ə mogło być także pomijane. To niemieckie ūa mogło być wymawiane jako [ui]. W średnio-dolno-niemieckim ua i ui nie różniły się16. Dlatego zarówno litewskie wyrazy rūimas (rūimas), rūimyti, dla których znaleziono niemieckie formy podstawowe z ua /ui, jak i wyrazy rūilis (rūilis), būilis z ui mogły zostać zapożyczo- 8 Kluge F. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin, 1957. S. 587. 9 Schiller K., Lübben A. Mittelniederdeutsches Wörterbuch /dalej — Mnd. W./. Bd 3. Bremen, 1875. S. 528. 10 Lasch A. Mittelniederdeutsche Grammatik /toliau — Lasch/. Halle (Saale), 1914. §46. 11 Rūlis i rūilis są używane także w innych znaczeniach; zob. LKŽ XI 911—912, 945—946. 12 Mitzka W. Deutsche Mundarten. Heidelberg, 1943. S. 65. 13 Кузьменко Ю. К. Фонологическая эволюция германских языков. Ленинград, 1991. С. 92, 96. 14 Ziesemer W. Die ostpreussischen Mundarten. Breslau, 1924. S. 102, 108, 117; Mitzka W. Deutsche Mundarten. S. 72—73. 15 Natau, §3, 40, 42, 50. 16 Lasch, §22. 159 … pochodzić z niemieckich dialektów Prus Wschodnich, w których po u przed spółgłoską nosową lub płynną wstawiano o [i]. Jednak w litewskich zapożyczeniach znajdujemy wstawione i po u nie tylko przed spółgłoskami płynnymi lub nosowymi, lecz także przed innymi spółgłoskami, na przykład: obok mūže „rzadka kasza, zupa mączna; kasza z krup” N, KŽ, Prk, Šlu, mūžė R II 84 występuje też forma muižė „jw.”, zapisana w tekstach litewskich z Prus Wschodnich od XVII w. i używana w dialektach (Prk, Rg). Jak widać, z tej samej miejscowości (Priekulė) zapisano wyraz z u oraz z ui. Podstawą tych zapożyczeń jest wschodniopruska niemczyzna mūs „kisiel, purée, zupa mączna” (Fr II 80), por. średnio- i nowoniderlandzkie moes (Kluge 494). Oprócz formy šliužė „śluza” Q 451 występują także formy šliužė „jw.” C, Q, R II 311, MŽ II 416, N, K, KŽ, šliužės, lm. Klp, Prk, pochodzące z pruskoniemieckiego šlūse „jw.” W niektórych zapożyczeniach niemieckie ū zastępuje wyłącznie dyftong ui, np.: luitas „cytra” NdŽ, luituoti „grać na cytrze” NdŽ, FrnW. Co do pochodzenia tych wyrazów por. średnio-dolnoniemieckie lute „lutnia (taki rodzaj cytry)” (Mnd. W. II 754). E. Fraenkel prawdopodobnie się myli, wiążąc pojawienie się ui w wyrazie luituoti „grać na cytrze” z imitacją dźwięków lub etymologią ludową, przez upodobnienie do litewskiego luituoti „(gliną) zatynkować, zalepić”. Zapożyczenie rūkis (rūkis), rozpowszechnione w dialektach żmudzkich w znaczeniu „spódnica z konopi (zwykle dość krótka, plisowana)” Kv, Žr, Sg, Šv, Žv, Šlu, „grube płótno konopne” D. Pošk., J, Up, Vdk, prawdopodobnie pochodzi z wschodniopruskiego dialektu żmudzkiego niemczyzny rook „spódnica” (Mitzka 1919, 123), por. średnio-dolnoniemieckie rock „wierzchnie odzienie”, nowo-wysoko-niemieckie Rock „spódnica, żakiet”. Czy K. Būga nie pomylił się, wyjaśniając, że ruikis zapożyczono z kur. *rukis, z wstawionym i w języku litewskim? Być może i wstawiało się po u nie tylko przed spółgłoskami nosowymi i płynnymi, lecz także przed innymi spółgłoskami. Ponadto w zamkniętej sylabie u wschodniopruskiej niemczyźnie żmudzkiej wymawiano jako u lub o. Zwykle wymawiano u przed nd, nt, b, k (< kk); przed l również najczęściej u. Głoski o, ō mogły ulegać dyftongizacji do oə [oi]¹⁷. Ta sama osoba mogła wymawiać zarówno monoftong, jak i dyftong. Mieszczanie pod wpływem niemczyzny wysokoniemieckiej wymawiali zwykle monoftong. Szczególnie łatwo wstawiało się o[i] w wyrazach jednosylabowych zakończonych spółgłoską. W XIX-wiecznej ortografii nie było znaku oə. Nie wiadomo jednak, czy skłonność do dyftongizacji jest późniejsza, jak można sądzić na podstawie niejednolitej wymowy głoski, czy też wcześniejsi pisarze nie oznaczali znakiem diakrytycznym. W dialektach wschodniopruskiej niemczyzny zamiast oə mogło być wymawiane uo [ai]. Z tekstów z XVI w. znane jest litewskie zapożyczenie stuirė „ster statku” BB Jok L 3, 4, którego podstawą jest średnio-dolnoniemieckie stūr, sture „jw.” (Mnd. W. IV 452). W wyrazach niektórych dialektów niemieckich Prus Wschodnich po ū przed r w zamkniętej sylabie pojawiał się indywidualnie dźwięk przejściowy ə. Porównajmy wyrazy z wschodniopruskiego dialektu żmudzkiego niemczyzny: brūari „browar” (Natau 23), būərə „chłop” (Mitzka 1919, 133). Dlatego litewskie stuirė mogłoby pochodzić z niemieckiej formy dialektalnej z uə w rdzeniu. A zatem we wspomnianych zapożyczeniach dyftong ui pojawił się nie pod wpływem języka litewskiego; wymawiano go w niemczyźnie Prus Wschodnich, z której dialektów wyrazy te trafiły do języka litewskiego. 17 Mitzka 1919, §28, 33, 45, 52, 195; Natau, §3, 15, 27, 40, 47. 160 POCHODZENIE DYFTONGU ui W ZAPOŻYCZENIACH Z NIEMIECKIEGO Podsumowanie W języku litewskim występują zapożyczenia niemieckie z u i ui w rdzeniu, np.: mūžė, mūžė und muižė, muižė „mus, rzadka kasza, zupa mączna”, rūmas, rūmai „duży, ozdobny dom, pałac” oraz rūimas (ruīmas) „przestronny, wolny plac; przestrzeń, pokój”, rūmyti und rūimyti „sprzątać”, rūlis und rūilis „rolka, walec”, būlius und būilis „byk”. Formy z u i ui spotyka się w litewskich tekstach z XVII w., powstałych na terenie dawnych Prus Wschodnich. Współczesne dialekty zachodnie również mają zapożyczenia z ui. Obie odmiany występują nawet w tej samej miejscowości, np.: mūžė, muižė (Priekule), rūlis, rūilis (Ylakiai). Niektóre zapożyczenia mają w rdzeniu tylko ui: luītas „lutnia”, luītuoti „grać na lutni”, stuirė „ster (statku)”. Językoznawcy (K. Büga, K. Alminauskis, J. Otrebski) uważali, że pochodzenie głoski i jest niejasne, albo wręcz podawali w wątpliwość jej wstawienie. Jednak po zbadaniu niemieckich wyrazów źródłowych ustalono, że w niektórych niemieckich dialektach Prus Wschodnich występowały w rdzeniu również ū oraz u̯o [u̯i]. Na obszarze wschodnim ū przed spółgłoskami nosowymi i płynnymi oraz przed w w sylabie zamkniętej ulegało dyftongizacji do ū̯o. Po r w sylabie otwartej, po ū, w niektórych dialektach mógł też występować dźwięk przejściowy ə [ʔ]. Nieetymologiczny dyftong pojawiał się również po o, dlatego litewskie zapożyczenie rūikis (ruīkis) „spódnica” mogło pochodzić z dolnopruskiego rod̄k. Można zatem stwierdzić, że ui powstało w niemieckich dialektach Prus Wschodnich, a nie w języku litewskim. 161