Dvibalsio „ui“ kilmė skoliniuose iš vokiečių kalbos

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Nijolė ČEPIENĖ POCHODZENIE DYWONGU UI W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO W litewskich zapożyczeniach z języka niemieckiego zamiast rdzennego u w niektórych wyrazach występuje ui. Wyrazy te z ui zapisywano już od XVII wieku w słownikach Litwinów z Prus Wschodnich, a także są używane we współczesnych zachodnich dialektach litewskich. Badacze uważali pojawienie się dyftongu ut za niejasne albo powątpiewali w wtrącenie głoski 1. K. Būgai! niejasne było ui w zapożyczeniu rūikis „spódnica”. Wyjaśniał, że Żmudzini otrzymali ten wyraz od Niemców za pośrednictwem Kurów. W języku kurońskim miał istnieć *rukis, natomiast litewskie ruikis powstało wskutek wtrącenia i. J. Otrebskis® miał wątpliwości co do ui w zapożyczeniu ruimas „przestrzeń, wolne pole“. Pochodzenia ruimas i jego derywatów nie był pewien także K. Alminauskis® . Sądził, że ruimas mógł powstać pod wpływem czasownika ruimuoti „zrobić miejsce- ”, wywodzącego się z pruskoniemieckiego raime „t.p. *, albo że głoska i wstawiła się w języku litewskim. E. Fraenkel* wyjaśniał, że wi w wyrazie luttūoti „grać na kanklach” powstało w wyniku imitacji dźwięków lub etymologii ludowej, przez dostosowanie do litewskiego luttuoti „(gliną) wygładzać, smarować”. Celem tego artykułu jest próba wyjaśnienia, dlaczego w zapożyczeniach z języka niemieckiego obok form z ū w rdzeniu występują także formy z ut. Oprócz zapożyczenia rūmas w znaczeniu „duży, ozdobny dom”, używanego w zachodnich, a w znaczeniu „dom mieszkalny” — we wschodnich dialektach litewskich“, istnieje również wyraz z tym samym rdzeniem i ui: ruimas (ruimas) „przestronne wolne miejsce; pomieszczenie, pokój”, zapisany w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII w. oraz używany w dialektach zachodnich (Prk, Mrj, Trg, Lkč, Snt, Kté). W języku dolnoniemieckim Prus Wschodnich znajdujemy formy z ū i ua [ui], które prawdopodobnie również przeniknęły do języka litewskiego, por. pruskoniemieckie rūme? „atviras laukas“ ir rūom' a, pig u ų 1 Būga K. Rinktiniai raštai. V., 1958—1959. T. 1. P. 302. T. 2. P. 304. ?Otr ębski J. Gramatyka języka litewskiego. Warszawa, 1958. T. 1. S. 178. 3 A Ilminauskis K. Die Ge manismen des Litauischen. Teil 1: Die deutschen Lehnworter im Litauischen /toliau —Alm /. K., /1934/. S. 113. Ba. F t ge n k el E. Litauisches etymologisches Worterbuch. Getynga, 1962. i Por. rūmai „duże, ozdobne domy”, spotykane w piśmiennictwie (Bb? Mr 15, 16, S. Dauk.), używane w gwarach oraz w języku ogólnym. Skróty jak w Wielkim słowniku języka litewskiego. ®Mitzka W. Ostpreussisches Niederdeutsch nordlich vom Ermland /toliau —Mitzka 1919///Deutsche Dialektgeographie. Zeszyt 6. Marburg, 1919. §48. N atau O. Mundart und Siedelung im nordéstlichen Ostpreuien /toliau — Natau/. Królewiec i Berlin, 1937. §42. 158 „pomieszczenie, przestrzeń, miejsce”, nowoniderlandzkie ruim® „pomieszczenie, wolne miejsce”. W języku litewskim odnotowano jeszcze czasowniki z tej samej rodziny z ū oraz ui, por. rūmyti „robić miejsce” J, prarūmyti „zrobić miejsce” Pšl, Grž, Kri, surūmyti „pomieścić” Pš, Krp, prarūminti „zrobić miejsce” Grž i įšruimyti „zrobić miejsce” BB1 Mak 10, 32, ruim(ū)oti „t.p. " O, K, N, J, atruim(t- )oti „opróżnić, zwolnić” R II 37, K I 113, N, LC 1887, 15, sruim(4i)- oti „zrobić miejsce, opróżnić; wyczyścić” R II 287, MZ II 383, N, K, K. Donel., Prk. Ich podstawą jest prawdopodobnie w.w.z. rumen’ „pozostawić miejsce, wyjść”, ruimen'®. Obok formy rūlis! !, rulijs „wał”, rozpowszechnionej w gwarach północnych i zachodnich, używane są również formy z wi: ruilis (rūilis) „wrzeciono, wał do wyrównywania ziemi” Y1, Ms, Akm, Brs, Lž, Žg, Krp. Nawet z tej samej miejscowości (Ylakiai) zapisano wyraz z u i ut. Co do pochodzenia por. Pr. niem. rul „kółko, wrzeciono, szpula, (do prania) tarasła, magle” (Alm (PrW)), śrwniem. rulle „kółko, wrzeciono, rulon (papieru- )” (Mnd. W. III 526). Oprócz formy bulius „byk hodowlany”, od XVI w. w litewskich pismach i gwarach Prus Wschodnich używana jest również forma builis /K/, S. Dauk., M. Valané., Mit. I 51, Kel. 1881, 198, Grg. Te słowa zapożyczono z prus. niem. Bull, „Boll” także » (Fr 94), bol „także” (Mitzka 1919, 125), por. w.ż.n. bulle „t.p.” ". Formy z ui najprawdopodobniej nie powstały w języku litewskim, lecz tak były wymawiane przez Niemców. A. Lasch (Lasch 43), która badała średnio-- dolnoniemiecki język w zabytkach piśmiennictwa, twierdziła, że w XVI w. po długiej przerwie na ziemi saskiej w pracach niektórych autorów ponownie pojawiło się ui. W Brandenburgii występowały dźwięki ū, we, które według W. Mitzki można by wyjaśnić!? Wpływ języka ii. We współczesnym języku niderlandzkim występują dźwięki ut, we fryzyjskim wa, 02!*. Jak wiadomo, w Prusach Wschodnich osiedlili się Niderlandczycy 4, większość Niemców z Prus Wschodnich mówiła po dolnoniemiecku. We wschodniej części Prus Wschodnich niemieckie ū przed spółgłoskami nosowymi, płynnymi i w w sylabie zamkniętej dyftongizowało się w ūs!“. W piśmie 2 mogło być również pomijane. To niemieckie us mogło być wymawiane jako [ui]. W średnio-- dolnoniemieckim us i ui nie różniły się!®. Dlatego, podobnie jak litewskie słowa rutmas (rūimas), ruimyti, dla których znaleziono podstawowe formy języka niemieckiego z us /ui/, tak i słowa ruilis (rūilis), builis z ui mogły zostać zapożyczone ge F. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin, 1957. S. 5 ši. Schiller K., Lūbben A. Mittelniederdeutsches Wörterbuch /dalej —Mnd. W./. Bd 3. Bremen, 1875. S. 528. 10 1, a sc h A. Mittelniederdeutsche Grammatik /toliau —Lasch/. Halle (Saale), 1914. §46. ą 11 Rūlis ir ruilis vartojami dar kitomis reikšmėmis, žr. LKŽ XI 911—912, ?Mitzka W. Deutsche Mundart45—946. en. Heidelberg, 1943. S. 65. KyssmeHn ko IO. K. PorHonornyeckas B3BOJIIP0UHA Fr'epMAHCKHX S3BIKOB. Jlenuxurpan, 1991. C. 92, 96. Ziesemer W. Die ostpreussischen Mundarten. Breslau, 1924. S. 102, 108, 117 Mitzka VW. Deutsche Mundarten. S. 72—73. 5 Natau, 83, 40, 42, 50. 16 Lasch, §22. 159 pochodzących z wschodniopruskich dialektów niemieckich, w których po u przed spółgłoską nosową lub płynną występuje epenteza a [4]. Jednakże w litewskich zapożyczeniach znajdujemy wstawione + po u nie tylko przed spółgłoskami płynnymi lub nosowymi, lecz także przed innymi spółgłoskami, na przykład: be mūzė “rzadka kasza, zupa z mąki; kankoliene” N, KZ, Prk, Slu, mužė R II 84, występuje także forma muizé "to samo. ", zapisane w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII w. oraz używane w gwarach (Prk, Rg). Jak widzimy, z tej samej miejscowości (Priekulė) zapisano wyraz z wir ui. Podstawą tych zapożyczeń jest niem. prus. mūs "kisiel, polewka, zupa z mąki" (Fr II 80), por. średnioi nowoniderlandzkie moes (Kluge 494). Oprócz formy šliuzė "śluza" O 451 występuje również forma šliūižė "to samo. " C, O, R II 311, MŽ II 416, N, K, KŽ, šliūižės, lm. Klp, Prk, które pochodzą z pruskoniemieckiego szlūse "to samo. " „W niektórych zapożyczeniach niemieckie ū zastępowane jest wyłącznie dyftongiem ui, np.: luitas "kanklės" NdZ, luttūoti "grać na kanklėse" NdZ, FrnW. Odnośnie do pochodzenia tych słów por. w.w.ż. lute „lutnia (takie kankle)” (Mnd. W. II 754). E. Fraenkel prawdopodobnie się myli, wiążąc pojawienie się ut w wyrazie luttūot:i „grać na kanklach” z imitacją dźwięków lub etymologią ludową, przez dostosowanie do litewskiego luitūoti „(gliną) wygładzać, smarować”. Zapożyczenie rūikis (ruikis), rozpowszechnione w gwarach żmudzkich w znaczeniu „spódnica z pakul (zwykle dość krótka, z fałdami- )” Kv, Zr, Sg, Šv, Žv, Šlu, „grube płótno z pakul” D. Pošk., J, Up, Vdk, prawdopodobnie pochodzi z wschodniopruskiego niemieckiego dolnoniemieckiego roak „spódnica” (Mitzka 1919, 123), por. w.w.ż. rock „wierzchnie okrycie” (Mnd. W.), n.w.a. Rock „spódnica, żakiet”. Czyżby K. Būga się nie mylił, wyjaśniając, że ruikis zapożyczono z kuršskiego *rukis, przy czym w języku litewskim wstawiono 7. Być może dźwięk i wstawiał się po u nie tylko przed nosowymi i płynnymi, lecz także przed innymi spółgłoskami. Ponadto u wschodniopruskich niemieckich dialektach dolnoniemieckich w sylabie zamkniętej wymawiano jako u lub o. Zwykle wymawiano u przed nd, nt, ©, k (< kk); przed [także najczęściej | u. Głoski o, 6 mogły ulegać dyftongizacji do 09 [0d'”. Ten sam człowiek mógł wymawiać zarówno monoftong, jak i dyftong. Mieszkańcy miast pod wpływem języka górnoniemieckiego wymawiali zazwyczaj monoftong. Szczególnie łatwo wstawiano 2[1] w wyrazach jednosylabowych zakończonych spółgłoską. W XIX-wiecznej ortografii | nie było znaku 0s. Nie jest jednak jasne; czy skłonność do dyftongizacji jest późniejsza, jak pozwala przypuszczać niejednolita wymowa głoski, czy też wcześniejsi pisarze nie oznaczali znaku diakrytycznego. W dialektach niemieckich Prus Wschodnich zamiast oa mogło być wymawiane Iš XVI a. raštų žinomas lietuvių kalboje skolinys stuire "laivo vairas" BB Jok L 3, 4, kurio pamatas yra v.v.z. stūr, sture "t.p. " (Mnd. W. IV | 452). W słowach niektórych dialektów niemieckich Prus Wschodnich przed r w sylabie otwartej po ū pojawiał się indywidualnie przejściowy dźwięk a. Porównajmy słowa dolnoniemieckie z Prus Wschodnich: brusri "alaus darykla" (Natau 23), būosro "valstietis" (Mitzka 1919, 133). Dlatego litewskie stuiré mogło pochodzić od niemieckiej formy dialektalnej z us w rdzeniu. | Zatem w wymienionych zapożyczeniach dyftong ut nie powstał wskutek takiego czy innego wpływu języka litewskiego; był wymawiany przez Niemców z Prus Wschodnich, z których dialektów słowa te dostały się do języka litewskiego. IT Mitzka 1919, $28, 33, 45, 52, 195; Natau, $3, 15, 27, 40, 47. 160 POCHODZENIE DYFTONGU UI W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Streszczenie W języku litewskim występują zapożyczenia niemieckie z u i ui w rdzeniu, np.: mūzė, mūžė i muizé, muizé „mus, cienka zupa piwna, zupa mleczna?”, rūmas, rūmai „wielki, ozdobny dom, pałac” oraz raimas (ruimas) „przestronne, wolne miejsce; Raum, Zimmer”, rūmyti und rdaimyti “raumen”, rūlis und ruilis ” Rolle, Walze”, Saline und. builis „Bulle” Die Formen mit u und uz findet man in den litauischen Schriften vom XVH. , które zostały napisane w byłych Prusach Wschodnich. Współczesne dialekty zachodnie mają również zapożyczenia z ui. Nawet w tej samej miejscowości zamieszkania. preferuje się oba warianty, np.: mūžė, muize (Priekulė), rūlis, ruilis (Y lakiai). Niektóre zapożyczenia mają w rdzeniu tylko ui: luitas „laute”, luitdot: „grać na lutni”, stuire „ster (statku)”. Językoznawcy (K. Buga, K. Alminauskis, J. Otrębski) uważali powstanie głoski 1 za niejasne albo w ogóle wątpili w jej wstawienie. Aber nach der Erforschung der deutschen Grundworter wurde erschlossen, da manche deutsche Mundarten Ostpreuens auch ū und 48 [ui] in der Wurzel hatten. Na obszarze wschodnim ū przed spółgłoskami nosowymi, płynnymi oraz przed w w sylabie zamkniętej uległo dyftongizacji do #8. Przed otwartą sylabą po 4 mogła ona również pojawiać się w niektórych dialektach jako głoska przejściowa 2 [1]. Nieprawdziwy dyftong występował również po o, dlatego litewski wyraz zapożyczony rūikis (rutkis) „spódnica” mógł pochodzić z dolnopruskiego rook. Można więc twierdzić, że ui powstało w niemieckich dialektach Prus Wschodnich, lecz nie w języku litewskim. 161