Linksniuojamųjų priešdėlio „*pa-“ vedinių kirčiavimas

PYTANIA Z JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Danguolė MIKULĖNIENĖ AKCENTOWANIE ODMIENIANYCH DERYWATÓW Z PRZEDROSTKIEM *PA 81. Z przyimkiem po (< *pa) są historycznie związane dwa współczesne litewskie przedrostki -poir -pa-. Oba można uważać za alomorfy jednego i tego samego przedrostka *pa: pa odpowiada. słabemu, po-—mocnemu stopniowi realizacji (Mikulėnienė, Žeižienė, 1994). Widać to w akcentowaniu odmienianych derywatów. Derywaty z przedrostkiem po — zarówno rzeczowniki, jak i przymiotniki — zawsze akcentowane są na przedrostku i wyłącznie według paradygmatu akcentowania stałego, por. podukra (1), popietė (1), požemis (1), posuris, -ė (1). Derywaty z przedrostkiem pa charakteryzuje akcent ruchomy, por. pamergė ė (3P), pagirijs (32), pavakarė (3% by, papilnis, -ė (3P). Spotyka się różne przypadki akcentowania rdzenia: pakalnė (2) i pakdlné (1), pakrantė (1) i pakraritė (2). Warianty akcentuacji rdzennej, takie jak pajūris (1), patėvis (1), pastiolé (1), w gwarach często mają wariant akcentuacji prefiksalnej — stałej lub ruchomej — por. pūjūris (1), patėvis (1), pasuolė (3P): pasuolę. Zatem obfitość wariantów skłania do poszukiwania motywów, które mogły zadecydować o różnym rozwoju akcentuacji derywatów prefiksu *. 82. Aby z *pa powstał prefiks po-, samogłoska a musiała być długa. Później mogła się skrócić — *pa- > pa- (Zinkevičius, 1981, s. 186—187). Wówczas poi papowinny odzwierciedlać dwie różne pod względem chronologicznym warstwy derywatów, a za starszy należałoby uznać alomorf po-, bliższy swą formą przyimkowi po- (Kazlauskas, 1968, s. 54). §3. Z drugiej strony, jak się zdaje, możliwy był także rozwój w kierunku przeciwnym: w wyniku wymiany samogłosek z *pamógł powstać *pā- (por. Fraenkel, 1962, s. 635; Bammesberger, 1992, s. 49 i n.). Potwierdzałby to prefiks paw językach łotewskim, litewskim i pruskim, a być może także używany w znaczeniu spójnika pa-, zachowany w zachodnich gwarach litewskich, por. : Tiktai pro tas duris taukš pa taukš Slnt; Dlaczego wszędzie się tak wtrącasz: kaczki po kaczki, kury po kury Jrb; Kakarykū po kakarykū wciąż to samo pieje Kv; On wciąż tak po prostu NdZ (także Sb, Skr —zob. LKZ IX I; Būga, 1961, s. 132—133). Ponadto przedrostek pajest charakterystyczny nie tylko dla języków bałtyckich —por. słow. pašalia przyimka po oraz łac. pė-(pėsitus) obok pono < *pė-s(1)-no (Fraenkel, 1962, s. 635). Zatem litewskie i pruskie po-(w języku łotewskim go nie ma) należy uznać za nowsze *. J. Endzelin uważał za neologizm również pruski przyimek po (Endzelin, 118 1944, p. 146). 84. Jest prawdopodobne, że te alomorfy mogły powstać również w tym samym czasie. Ich pojawienie się miało być spowodowane różnym położeniem przedrostka względem akcentu. Tak na przykład wyjaśnia się wariantywność przyimków (resp. przedrostków) języka pruskiego no/na, po/pa, pro/pra (Mažiulis, 1981, p. 253—254). Przeciwstawienie między *pair *pd mogło powstać wskutek różnej rangi akcentowej wyrazów podstawowych. Kiedy kształtował się akcent derywatu, rdzeń wyrazu oksytonicznego (lub o ruchomym akcencie) znalazł się w pozycji nieakcentowanej, dlatego przedrostek musiał stać się morfemem silnym *pa-, później przekształconym w allomorf pd- (podukra < *pa-dukr- -a). Nieakcentowane * pūgalėjo być krótkie (lub ulec skróceniu), natomiast rdzeń barytoniczny zachował akcent derywatu (pasdulis < *pa-saulis). Również *pamusiało ulec skróceniu, tracąc akcent z jakichś powodów. We wszystkich przypadkach derywaty należały do paradygmatu o stałym akcencie (Mikulėnienė, 1992, p. 12). 85. Jeśli przedrostek wywodzi się od długiego allomorfu, derywaty o ruchomym akcencie wyglądają chronologicznie na nowsze i, przeciwnie, — stają się bardziej archaiczne, jeżeli uznaje się możliwość występowania krótkiego *pd. In other words, from old times in the Lithuanian language at least several accentuation models of the prefix *pavedinių may have been intertwined. For example, derived nouns formed from words with baritone accentuation (B) —sdulé, bėržas (la. berzs), ranka, bald... —may be accented in dialects in three ways (see Scheme 1): constantly on the root (Py), constantly on the prefix (P), or with a mobile accent (K). Scheme 1 „B 0 Pi P K P, P K' pasdulis pasaulis ae podukra? os pabérzis = paberze péakis 053 paakys paranke 37 posparnis pdasparnis pasparne pabalys te sa pakaklijs P; = *pa-& baritone root P. = *pa-& oxytone root 1 Py = *pé& & baritone root (?) P = *pi-& oxytone root Derived forms originating from words with mobile accentuation (O) —akis, sparnas, kaklas, dukra..., —also differ in threefold accentuation: they are accented constantly on the prefixes po-(P|) or pa-(P,), and may thus have acquired a mobile accent (K'). 86. Starożytność typów akcentowych dowodzona jest przez hydronimy z przedrostkiem *pa-, por. : 1 Jedyny przykład w języku łotewskim trm. pūosaga J. Endzelinowi wydawał się wątpliwy (Endzelins, 1951, s. 665). ? Wariant z przedrostkiem pa-(padukra, LKŽ IX 59) nieakcentowany. 119 Pi —Pašivis Gdz, dopływ Srauto. : Šyvė pv. Gdż; Paskdistis Rk, „dopływ Juodupės | : jez. Skdisté Pnmk; jez. Pagulbis Ut —por. jez. Gulbis Mlt, łabędź, gulbis; Pabambis Šln —por. Bamb-ena Smn; Pagėrvis Jz, dopływ Alšii —por. Gėrvė przysł., Gėrvė Rdn; P, —Pūdegla Sd, dopływ Kiršiny —por. Dėglė Krtv; Paprūdžiai Krtn — prūdas, pūprūdžiai; Paupis Dkšt, część jeziora Dysnykščio —ūpė, paupis; : K —Pamolys jez. Mlt —por. Mėlė Skdv, mėlis; Padubė Pn, Padubės k., Juodos kr. : Dubos k. Pn; Pakojijs (taip pat Pakojis) jez. Ons: Kėja jez. Ons; P' —Pėažvintė Trgn: Ažvintis jez. Trgn; P' —Pddaubis End, Letauso int. —dauba, padaubis; Pašilis jez. Ds — šilas, pasilis; K' —Pašilė Vp, Širvintos kr. —šilas, pasilé; Pašakijs Zmt, dopływ Siesartis —por. Šakė nazwa własna, Saka „odgałęzienie rzeki” itd. (Vanagas, 1970, s. 218—222; 1981, s. 236—264). §7. Porównując derywaty o stałym akcencie, widać, że tylko jeden ich typ (P) można bezpośrednio wiązać z *pa-, które miało długą samogłoskę, jednak jest on najsłabiej poświadczony w hydronimach — jedynym niewątpliwym przykładem jest Pdažvintė, lecz i ten różni się od pozostałych dwusylabowym tematem słowotwórczym. W innych przypadkach rekonstruuje się przedrostek z krótkim (lub skróconym) *pdtak w pozycji akcentowanej (Py i P), jak i nieakcentowanej (Py), dlatego należy go uznać za zjawisko nowsze niż *pa. 88. Zatem motywy zróżnicowania akcentuacji derywatów prawdopodobnie tkwią nie tylko w odmiennych z diachronicznego punktu widzenia warstwach — przede wszystkim należy je wyjaśniać różnicami arealnymi (resp. gwarowymi). Nie można zatem wykluczyć założenia, że obok *pa-(akcentowanego) mogło istnieć również *pa- (nieakcentowane), a obok *pd-(nieakcentowanego) — *nd-(akcentowane), por. Schemat 2. 2 schemat *pa-(akcent.): *pi-(akcent.) = *pa-(nieakcent.): *pd-(nieakcent.) į ! || Į VAS BE rio), P P (FP, P K (K) Przykłady: świat (1) pasdulis (1) paakys (3°) pasierbica (1) pasparnis (1) pabérzis (1) paberi (3°) pdakis (1) Padegla (1) Pagijuis (1) Pašilė (3P) Péazvinté (1) Pasilis (1) Paskdistis (1) Pasakjs (3°) §9. Różnice obszarowe ukazują również derywaty, które trafiły do gwarowych słowników. Słowa wszystkich typów występują na przykład w gwarze dūnininków północno-- wschodnich Żmudzinów, por. : Py —pakėjos (1): kėja (1), pakrūmė (1): krūmas (1), pakūgė (1): kūgis (1), paldvė (1): Idva (1), pasdulé (1) '1. ziemia, świat; 2. ludzkość': sdulé 120 (1); potylica (1): czasza (1), podgardle (1): gardziel (1), wybrzeża (1): millai irk (1) by —pajuris (1)s ki (1): morze (1), bok (|): strona (1), pales, palėvis lévas (1): (3) 3 ir kt; K —podbrzusze (37) * 4“. wiadomość (1); pakunys ia") ‘skandulys’ ? : ciało (1); I", —pasierbica (1), pasierbica (1): por. córka (2), duklė (3); 1%, —podgardle (1): szyja (A), podbrzusze (|): strona (A); K' —pabarzdys (3") ‘pabarzdys’ broda (A) "broda", pakrastys (39). kraštas (A), pamiskys (3): miškas (A), pariugija (39): rugiai (A) ir kt. (Vitkauskas, 510. Regis, Larpusavyje nesiskiria. system akcentowania derywatów południowych Aukszto1976). tów i wschodnich Auksztotów wileńskich (według podziału A. Salysa — zachodnich i wschodnich Dzuków). W tych gwarach auksztockich prawie nie ma rzeczowników, które byłyby stale akcentowane w przedrostku pa-, tj. Pa i 5 typów, por.,. : Pi —pakaušis (1): kaušas (1); pakojės (1), pakojos (1): koja (1), panosé (1): nosis (1) i in. (Naktinienė, Paulauskienė, Vitkauskas, 1988) oraz pakdusis (1): kausys (3), pakoja (1): koja (1), panosė (1): nosis (1) i in. (Petrauskas, Vidugiris, I’) —pakalnas (1) "pakalnė- ': kalnas (1), pakupelis (1): kūpela (1) (Naktinienė, Paulauskienė, 1985); Vilkauskas, 1988); K —pakojijs 3") 1. kojugalis; 2. miejsce wokół nóg': koja (1) (Naktiniene, Paulauskienė, Vitkauskas, 1988) oraz papieoys (3"): pieva (1) (Petrauskas, Vidugiris, 1985, p. 184); I”, —w obu gwarach pdakis (1): akis (A); podukra (1), podukrė (1); pésunis (1): sans (3); Kins pakallé (3M): kaklas (1), pakelė (39): kėlias (A), pakranlys (31) Ges krantas (A) i in. (Naktiniene, Paulauskienė, Vilkauskas, 1988) oraz pabarzdé (3"): barzda (A), pasvirnygs (31): svirnas (1), pagurklys (32) T: gurklijs (3) i in. (Petrauskas, Vidugiris, 1985). Ślad akcentowy typu I’ pakalnas wskazuje, że modele akcentowania przedrostkowego w tych gwarach prawdopodobnie zanikły z przyczyn morfo(fo)nologicznych — wskutek zmiany końcówek tematu derywatu oraz paradygmatu akcentowego (Stundžia, 1981, s. 60), por. pakalnė (1), pakalnė (2), pakalnė (37) oraz pakalnis (1), pakalnis (2), pakalinijs (3°) (zob. LKZ IX 146—147; LKA I 178—179). oll. Z biegiem czasu w gwarach mogło się również zmienić akcentowanie niektórych wyrazów podstawowych (Standžia, 1984, s. 86—90). Dlatego na przykład dla akcentowania wyrazu podstawowego derywatu pakdusis (1) w LD zob. $13. | Śidia warianto pažiauniai (1) (Vilkauskas, 1976, s. 252). "Pierwszy wariant —pakunis (1) (Vilkauskas, 1976, s. 235). © Drugi wariant —pakrdanizs (1) (Naktimene, Paulauskienė, Vitkauskas, 1988, p. 239). “ Pierwszy wariant —pagūrklis (1) (Petrauskas, Vidugiris, 1985, s. ISI). synchronicznie wiązany nawet z su kilkoma różnymi pod względem akcentuacyjnym formami podstawowymi: kdušas kaušas kausgs (1), zr. (3), (3), §9—10. i §12. Niemało akcentowania wyrazów ju podstawowych oraz derywatów spotyka się w starych tych pismach.] Antai, obok M. rzeczowników Daukšy, zachowujących intonację ostroopadającą podstawowej rdzennej formy barytonicznej (P1) — pafdulis (pafdulo, pafūulo, pa[dul i, pafduliie), pakdlnes (jak antkalnes), pakalnis (pakdinei) ® , pakdiis (Skardžius, 1935, p. 80—81, 109), — występuje ir wariant akcentowania przedrostkowego (Py) — pdfaulis (pdfaulo, pdfaului). j $13. Przez końcówki P; dwudziestu su derywatów typu -ė ((i)ié-tematowych) ar. ba -is ((i)id-tematowych) przedstawionych F. w słowniku Kuršaitisa 1883), (Kurschat, por. pabalkė (:. „belka”, padūmė (: „dym”, pajūrės (: „wybrzeża”, jūrios (r „morza”, pakinkės (: „zad”, pakūgė (: „stożek- ”, pakūlfė „kępka”, (: kūlfis „kępa”, (: palowė „łąka”); pajūriai (: „morza”, jūrės „wybrze- (: ża”, pakdupis „dolina”, (: kdupas „garb”, (: pakrel lis „brzeg”, (: krė/ las „kret”, pakrūmis „krzak”, pamūiris „mur”, Papėlkiai „popiół”, pal dulis (: I dulė „dziura”, pal iénis (: [iena) 9, podpora (most). Galinė różni się podnosi (: nogę). į Przy szyi jų policzek), podbród- (: ek wzgórze- (: ), pal tęgis (/"tęgas), patėwis (: tewas), paženklis (ženklas), jednakże iš F. form zapisanych przez — Kuršaitisa lp. (lm.) mianownika oraz lp. (lm.) Paradygm- — at akcentowy słowa nė podstawowego w dopełniaczu pozostaje niejasny. Dawne pisma świadczą, że jų przynajmniej — niektóre z nich były barytonami, na przykład kalnas (zob. 8 przypis), [tégas ([tégu, st'ogais), tėwas (Tėwai, Tėwū, T'ėwams, T'ėwus) (Buch, 1961, p. 14; Kabelka, 1964, p. 211—237; Zinkevičius, 1975, p. 17—18). 3 814. F. jeden czy drugi ir rzeczownik typu P9 zapisany przez Kuršaitisa, akcentowany w — przedrostku, (: pamotė mėtė, -efs; także por. kobieta, -6s) 19, pdodé (: skóra, ida) ". | Akcentuacja przedrostka su najprawdopodobniej wiąże się z ruchomym akcentem wyrazu podstawowego: tak F. W słowniku Kuršaitisa akcentowane są niektóre derywaty utworzone od rzeczowników iš o ruchomym akcencie, ar mających krótką rdzeń cyrkumfleksyjną, por. pūdugnės, -iū dūgnas), (: pūnagės, -iū nūgas), pūpetės,-cžiū (: petjs, pėcžio); (: paaulis au/'is, -iés) pa/ parnis (: "*, (: /"pafnas), a także nieakcentowane przez autora pabarzdis = *pūbarzdis (: barzda, -68), pablauzdis (: blauzdė, -68), padiewis (: Diéwas) 13. Zatem M. Przedrostkowy wariant akcentuacyjny w pismach Daukšy pdfaulis mógłby być wiązany z rzeczownikisu em paradygmatu ruchomego [aute (Skardzius, 9 8 M. W pismach Daukšy kalnas — jest słowem o akcencie barytonicznym, por. kalnai (kūlnai, kalnų, kalnams, kalnus, katnop, kūtnop) (Skardžius, 1935, p. 30, 132). 9 F. W słowniku Kurszajtisa znak intonacji opadającej zapisywany jest nad drugim członem ie dyftongu — /"iėna. ; M. Daukša akcentował — stale mdte (mėte, moters, moterie[p, moteres, mėoterų, mdterump, mdterimus, moterimis Skardžius, 1935, p. 127). 11 7 5 Oba warianty wyrazu podstawowego w Słowniku nie są akcentowane. 12 Obok podano formę paau/ iai, -iū (= * paausys). 13 Por. pablauzdis, padievis (LKZ IX 18,48). 122 innowacja dialektu pogranicza nadnoskiego, Pig saulė (3) (Petrauskas, Vidugiris, 1985, p. 229), la. trm. sadle (ustna informacja D. Markusy i A. Sarkanisa) **, a także pr. saule (Mažiulis, 1981, p. 14). 815. Inne derywaty o tym samym rdzeniu F. Kuršaitis akcentuje według paradygmatu akcentu ruchomego (K'), na przykład, padirwe (5 dire, -6s) 13, pakakle (: kiklas), pakelé (: kélias), pakifké (: kifka, -6s) 1°, pakrem/lė ( krem/lė, -ės), palazdés, -džiū (: lazda, -08), papilwe (: pitwas), paragé (: ragas), pal tale (: /tūlas), pawarde (: ‘wardas), Ypazalté (: Zal te, -és); pabalis (: bala, -6s) 18, pabulis (: bulis, -ies), pakaklis (: kūklas), pakelijs (: kėlias), pakiemįs (: kiemas), pakraftys (: kraftas), paligys (: liga, -6s), patworys tworad, -0s). (: 816. Rzeczowniki utworzone od baritonów o rdzeniu cyrkumfleksyjnym lub krótkim również charakteryzują się akcentem ruchomym (K), na przykład, padalgė (: dalgis), pafpwentės, -ežiū (: Bwenté, -ės), pawartė, -ės (: warftai) “*, pagiris (: girė, -és; giria, -i0s) 29, palapys (: lapas), pamarys (: mdrés, -riu;. marios, -riū), paupys (: ūpė, -€s). Wynika z tego, że akcent ruchomy mógł zostać uogólniony na wszystkie derywaty o rdzeniu cyrkumfleksyjnym i krótkim, niezależnie od ich akcentowej paradygmatyki wyrazu podstawowego (por. Otrebski, 1965, p.20). 817. Przejawy takiego uogólnienia zauważono już w pismach K. Donelaitisa, por. pagiris (P'agirri, pa(g)ir'yj, pagir'eis) i patworis (Patwor'- ij) (Buch, 1961, p. 36; Kabelka, 1964,p.157, 171). 818. Początkowo paradygmatem ruchomym miały różnić się derywaty utworzone od wyrazów o ruchomym akcencie. Świadczy o tym również jedyny taki przykład z pism M. Daukšy: pakampė (pūkampe, pakampes, pakampemis, pakampé[- n) (Skardzius, 1935, s. 109). Derywat z anonimowego katechizmu z 1605 r. paZemé ’podziemie’ zapisano z dwoma akcentami —pa3éme[- ni (Zinkevičius, 1975, s. 42). Jeżeli dwa akcenty nie są błędem korektorskim (por. Girdenis, 1984), to taka liczba mnoga akcentowanie illatiwu potwierdza hipotezę, że derywat z przedrostkiem początkowo miał przejąć akcent wyrazu bezprzedrostkowego. Na przykład nuopelnas, -ai, zdaniem P. Skardžiusa, powstał z *nuopelnas, -ai t (jak pelnas, -at), por. u M. Daukšy nūpelnėp, nūpėlną, nūpelndi, nipeini, nūpelnūmp, nipelndmus, nūpelnimus, nipelnis, nūpelndis (Skardžius, 1935, 14 Ten wariant nie został wskazany w starszych źródłach (zob. Mūlenbacha, 1927—1929, s. TT2—773; ®opTynaTos, 1993, s. 206), jednak nie jest nowy. 15 ine M. Daukšos dirwd (dirwos, dirwoie, dirwo[e; dirwdie) (Skardžius, 1935,p. 85 W LKŽ (V 884) podano tylko kiska (2). W słowniku F. Kuršaitisa znajduje się również paža/tis, -ies (: ža/tis, -ies). 18 Por. bala (2) i bala (4), zr. LKZ (I 579—580). Forma mianownika derywatu w słowniku F. Kuršaitisa nie jest oznaczona akcentem. 20 W słowniku podano również giria, -16s (Kuschat, 1883, s. 124). 123 p. 45) žr Akcent, który występował w rdzeniu derywatu — wskazują na to również rzeczowniki w lm. dopełniacza z katechizmu z 1605 r. kilinininkai —paldyku "palaikų- ", priepuolu "priepuolių" (Zinkevičius, 1975, s. 35), —później mógł zostać przeniesiony na przedrostek (por. palaikai (32): palaikus, priepuolis (1). Zatem silna pozycja przedrostka derywatu ukształtowała się nie od razu. 619. Nie ma danych świadczących o takim akcentowaniu derywatów z przedrostkiem — chyba że F. Kuršaitisa paddngés, -iū (Kurschat, 1883, s. 283), jednak wówczas należałoby uznać istnienie akutowanej intonacji wyrazu podstawowego oraz paradygmatu z akcentem ruchomym, którym mogła zostać zastąpiona wcześniejsza paradygma barytoniczna, por. padingés, -iū < “ dangūs, -aūs: dangų < * dang-us, -aus (por. Klimavičius, 1970, s. 192— 193747. Dwojakie akcentowanie tego rzeczownika podstawowego ukazują również dawne pisma, por. u M. Daukšy dągūs (degdus, daguia, deguié, dagus (n. pl.), dagų, degimus, dągu Jė, dagujJė, degufid) oraz dągus (dąagaus, degaus, dgguic, dagun) (Skardzius, 1935, s. 123—124), a także formy z anonimowego katechizmu z 1605 r.: dungdus, Dungaūs, Dungaūs, dungidm, dungiy, dungin, dungifd, Dunguo fd, Dunguo- [nu i Dūnguy (loc. sg.), dingun (Zinkevičius, 1975, s. 25). Inne rzeczowniki wyprowadzone od słów o akcencie ruchomym, mających rdzeń z intonacją cyrkumfleksową lub wielosylabowy temat, IF. Kuršaitis akcentuje akcentem ruchomym (K'): pagalwe (: galwa, -6s), pagerkle (: gerklė, -ės); pawakarys (: wikaras), pawandenygs (: wandi, -ens). 520. Kilka możliwych hipotez dotyczących intonacji oraz paradygmatu akcentowego wyrazu podstawowego dangus skłania do szerszego omówienia derywatu padangė; w oparciu o F. Kuršaitisa, w tym oraz kilku innych derywatach typu Pr z akcentowaniem rdzeniowym można już dostrzec metatonię akutową, por. padangės, -iū (: dangūs, -aūs) i Pakir/"niai (: Kirf na, -6s), palidukis (: liaūkos, -u), pavėrf mis (; merf" me, is J, paunlnis (: wilnas, -iės). Be ju, kaip priegaidžių kaitos reiškinį K. Buga (1959, p. 406-407,412—413) dar nurodo pakdrmpėmas (: kampas), pakrantė (: kranlas), pakridusé (: kriaūšius- ); padijsniai (: Dijsną, -os), palubis (: tūbą, lubd). 521. Cirkumfleks akcentowy wyrazu podstawowego tych derywatów jest zazwyczaj uzasadniany synchronicznie — najbardziej rozpowszechnionym lub zachowanym wariantem akcentowania (podobnie jak w przypadku dangaus omówionym w punkcie 819). Istnieje jednak także inne akcentowanie: na przykład rdzeń zapisany przez F. Kuršaitisa jako werf me, -ės był prawdopodobnie intonowany wznosząco (por. Kurschat, 1876, p. 186), natomiast w pismach M. Daukšy jest on intonowany opadająco, por. werfmé (werfmčės, wérfme, W przypadku rzeczowników dwusylabowych P. Skardžius łączy derywaty sufiksalne jedynie z punktu widzenia akcentowania i podkreśla, że „chociaż w swojej drugiej części wiele [...] może być używanych jako samodzielne rzeczowniki bez przedrostków [..], ich tworzenie z przedrostkiem jest przede wszystkim derywacją nie od rzeczowników utworzonych od tego samego rdzenia, lecz. „z odpowiednich czasowników przedrostkowych” (Skardžius, 1948, p. 454). *2 |. Dla Skardžiusa intonacja wznosząca rdzenia wydawała się nowym zjawiskiem gwarowym (Skardžius, 1985, p. 125). 124 wer[meié, wer[miū), i mogła nawet mieć stały akcent —wér[mes (g. sg.) (Skardžius, s. 106). Obok zwyczajnych form podstawowych rzeczowników o ruchomym akcencie kampas (4), krantas (4), liauka (4) czy tūba (4) należy wymienić także warianty stale akcentowane w gwarach: kdmpa (1) (LKZ V 179), kdmpas (1) czy nawet kūmpė (1) (LKA I 101,103), krdnta (1) (LKŽ V 424—425), liduka (1) (Karaliūnas, 1968, s. 69) 23, tūbas (1) (Būga, 1959,s.413) 24. Podobnie patarūsis (2) należy porównywać tylko z tamsa (4); tamsūs, -1 (4) (Vitkauskas, 1976, s. 249, 545), natomiast patdmsé (1), patamsis (1) —z tdmsé (1), tamsa (1) lub tdmsis (1); tamsus, —i (1,3) (Naktiniené, Paulauskienė, Vitkauskas, 1988, s. 251, 395). 822. Archaiczność akcentu rdzenia derywatu nie budzi wątpliwości —P; rzeczowniki tego typu, takie jak pakrimé/pakrimis, palévé/paldvis, odnotowane w całym litewskim obszarze językowym (LKA III 36—37, mapa nr 32). Istniejące w gwarach lub zachowane w dawnych pismach warianty z akcentem inicjalnym pozwalają ostrożnie przypuszczać, że wiele P; Derywaty typu akūtinės šaknies gali zachować starszą akcentuację. I jest to prawdopodobne, ponieważ dla rzeczownikowego tematu słowotwórczego zmiana intonacji akūtinė nie jest właściwa (Mikulėnienė, 1989, Przy zmianie paradygmatu akcentowego wyrazu podstawowego derywat odzwierciedla bardziej archaiczną akcentuację. Na przykład wschodnioaukš­tajcki ingėrklis najprawdopodobniej należy wiązać nie z gerklė (4): gerklę, ani z gerklė (3): gėrklę (3) — pod względem akcentuacyj­nym bliższy jest mu wariant * gerkl-a (> gėrkla, -os), por. la. iėdzerklis (Būga, 1959, s. 413). 823. Ujawniającą się relację między możliwymi formami podstawowymi a ich derywatami można wyrazić jako pakūmpė (1): kampa (1) = pakampė (37): kampas (4). Litewskie rzeczowniki pasparnė ė (3P), pasparnys (30): sparnas (4) należy wiązać z la. pasparne: la. sparns (Buga, 1959, s. 407). Zrekonstruowany derywat łot. pasparne = lit. *paspdrné za wyraz podstawowy pozwalałoby uznać * spdrn-a — jak dial. kampa, mdisa, šėrna (Skardžius, 1968, s. 21), por. lit. spirti (Fraenkel, 1965, s. 861). 824. Z akcentem cyrkumfleksowym rdzenia F. Kuršaitis podaje paranikė (: ranka, -os), palaūkis (: laūkas), pakulnis (: kulnas, -iės) oraz kilka derywatów wyróżniających się cyrkumfleksową alternacją intonacji, —pabufnis (: burna, -6s), pakalnė (: kalnas). Rzeczowniki pakalnė i pakdlnis (zob. $13) F. Kuršaitis wyjaśnia niejednakowo: pakalnė — „die Niederung, die Gegend am kurishen Haff und den Memelmūndungen”; pakdlnis — „podgórze, podnóże góry” (Kurschat, 1883, s. 287). Ponieważ oba mogły zostać zapisane na podstawie różnych gwar, mogła się różnić również akcentuacja wyrazu podstawowego, por. 23 LKŽ (VII 392) wskazano jedynie liauka (4). Przejście rzeczowników z jednego paradygmatu akcentowego do innego nadal zachodzi także w naszych czasach (por. Stundžia, 1984). | W temacie imiennym jest ona możliwa w przypadku żidpla: żioplas (= kudiša: kvaišo) i pełni funkcję oznaczania znaczenia (ikoniczności). 125 pakdlné (1): kalnas, -ai (zob. 2 przypis) = pakalnė: kalnas, -ai ?*. §25. Wówczas K. podane przez (1959, p. 407) Būgę palove: (: lova), pasėstė (: sdstas), pakėjė (: kéja) należy wyjaśniać jako ar analogiczne, powstałe w inny sposób twory gwarowe. ( a $26. Nie można wykluczyć, że rzeczowniki różniące się metatonią cyrkumfleksową są późniejszymi przekształceniami, na przykład paradygmaty iš ruchomej (K') derywaty, które mogły powstać wskutek przesuniį ęcia akcentu w środkowej sylabie wyrazu, por. M. Daukšy bedievis, -ė (bėdiewiui, bėdiewi, bediewiéi, bediewičii, bėdiewes, bediewiamus, bediewidmus, bėdiewius) ir bediévis, (bedičwis, bedičwių, bedičwiamus) (Skardžius, 1935, p. 131). Analogicznie iš *beplaukis, -ė: bėplaukį, -ę przy założeniu beplaūkis, -ė, powinien zmienić się akcent tonalny rdzenia derywatu, por. 4 bediévis: bedievijs, bėdievį = beplaūkis: * beplaukis, bėplaukį. 4 Zatem diachronicznie można tu dostrzec ne automatyczną alternację akcentów tonalnych jednego o morfemu, przesunięcie akcentu, właściwe całemu tematowi słowotwórczemu { *bėplauk-) — { *beplauk-}. Ji ir będzie przyczyną pojawienia się cyrkumfleksu w rdzeniu derywatu: { *beplauk-} — { beplaūk-). ir §27. Wydaje się, że w podobny sposób powstała ir pakalnė (* pakaln-e > “pakdin-¢ > pakalné). O K. Przykłady zapisane przez Būgę (zob. §25) wskazuje, że takie zmiany mogły zachodzić jedynie w derywatach ne od rdzeni oksytonicznych, a nie ir barytonicznych. A Z punktu widzenia derywacji pakėjė zmiana typu (:kdja) (is *pakaje) jest podobna do zmiany kubilius kūbilas), chociaż (: samo powstanie zmian akcentowych cyrkumfleksyjnych zazwyczaj uzasadnia się przesunięciem akcentu w kierunku przeciwnym (por. Stang, 1966, p. 145; Stundžia, 1981, p. 63—65). i 828. M. Warianty Daukšy: svetimmdteris (Jwetimmėteri, Jwetimdterei, Jwetimméterius) svetimmotéris ir (Jwetimmotéris) (Skardžius, 1935, p. 130) wskazuje, że w tym czasie metatonia i akcentowasu nie derywatów nie były jeszcze mocno ustalone. Zatem przesunięcie akcentu mogło jeszcze zachodzić w ir derywatach przedrostkowych. Funkcjonalnji ie całkowicie pokrywa się su z przesunięciį em akcentu w przyrostku derywatu w czasie kształtowania się akcentu przyrostków derywatów (por. Coccrop, 1977, p. 625; Girdenis, 1972, p. 66 s. itd. ). Dlatego należy ir datować podobnie. t O tym, że cyrkumfleksyjna metatonia w rzeczownikach z przedrostkiem jest zjawiskiem — niedawnym, į świadczą fakty gwarowe: ir iš w materiałach zebranych do „Atlasu języka litewskiego” nie wyłania się bardziej jednolity obszar formacji pakalnė (LKA I 179). Ogólnie rzecz biorąc, cyrkumfleksyjna zmiana intonacji bardziej się rozpowszechniła w gwarach zachodnioaukšir tajckich żmudzkich (Lyberis, 1972, p. 43 s. itd. ). O wschodni ir południowi Auksztoci często wymawiają derywaty tak, be jak mogą być, — zachowując bardziej archaiczny system akcentowania derywatów. 1 829. Czasami metatonia cyrkumfleksowa wiązana jest ne wyłącznie ze su zmianą pozycji morfologicznej przedrostka (resp. końcówki tematu), lecz z ir przejściem derywatu iš | do innej części mowy į (Brugmann, 1906, p. 112—113; Wijk, 1958, p. 34; Skardžius, 1943, p. 456). ) 830. W starych pismach akcentowanych nie znaleziono przedrostka po- (< derywatów z *pa-). Kilka rzeczowników zapisano F. w słowniku Kuršaitisa (podūkra, pépietis, | O PEN 26 jų szerzej o różnicach znaczeniowych tych derywatów w jednym dialekcie zob. (Stundžia, 1981, p. 61). 126