Simono Stanevičiaus tekstų daiktavardžio linksniavimo tipų hierarchija

LITEWSKA JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Albertas ROSINAS HIERARCHIA TYPÓW DEKLINACJI RZECZOWNIKÓW W TEKSTACH SIMONASA STANEVIČIUSA Już ponad 15 lat temu w literaturze lingwistycznej wysunięto myśl, że deklinacja rzeczowników języka litewskiego zarówno w pracach o charakterze synchronicznym, jak i diachronicznym jest badana według porządku tradycyjnych deklinacji języka litewskiego oraz że porządek ten jest całkowicie niemotywowany i umowny, ponieważ nie uwzględnia ani rodzajów rzeczowników, ani podobieństwa form: O tym, że w systemie językowym istnieje nie tylko umowny, lecz także naturalny porządek typów deklinacji, świadczą badania diachroniczne, z których wynika, że wzajemnie wpływają na siebie jedynie wyrazy o określonych tematach: temat a — tematowi wu, temat ta i € — tematowi 4, temat tir częściowo temat ia — tematom spółgłoskowym itd. Nie zauważono jednak na przykład nawet najmniejszego wpływu tematów a i € na tematy u czy zu. Te typy deklinacji, między którymi zachodzi diachroniczna i synchroniczna interakcja, w systemie językowym muszą znajdować się obok siebie albo przynajmniej blisko siebie (Girdenis, Rosinas 1977, p. 338]. Po przyjęciu tego założenia staje się jasne, że najbardziej wiarygodnym kryterium pozwalającym ustalić naturalną klasyfikację typów deklinacji i ich wzajemną hierarchię jest częstość zbieżnych końcówek. Za identyczne końcówki uważa się nie tylko końcówki całkowicie jednakowe, lecz także takie, które różnią się automatyczną alternacją fonologiczną a: e, a: €, a także końcówki powstałe po systemowym skróceniu i mające „starszy” oraz nowszy wariant fonetyczny (np. końcówki celownika liczby mnogiej rzeczowników o temacie (i)a i € w tekstach S. Stanevičiusa -uoms (zapisywane -om’s) i -ums) 2. Mając to na uwadze, do badania hierarchii typów odmiany rzeczowników w tekstach S. Stanevičiusa za najważniejszy wskaźnik typów odmiany wybrałem liczbę (m) pokrywających się końcówek w sąsiednich paradygmatach (7 „tematach- ”). Na przykład w paradygmatach rzeczowników języka ogólnego spiééius i paupys występuje 8 pokrywających się przypadków — zatem wskaźnik podobieństwa (m) tych paradygmatów jest równy 8. Jednak taki prosty indeks nie byłby całkiem dokładny, ponieważ: 1) końcówki takie jak dopełniacz liczby mnogiej są wspólne dla wszystkich typów odmiany; 2) wołacz liczby pojedynczej znacznie się różni, zależy od konkretnych słów, a nawet sytuacji; 3) częstość nie wszystkich przypadków w tekście (a wraz z nią ich 5 Ciężar w systemie) jest jednakowa; zob. (Girdenis, Rosinas, 1977, s. 338]. 2 W niniejszej pracy końcówki rozumiane są tradycyjnie — nie są dzielone na końcówkę tematu („przedkońcówkę”) i „właściwą” końcówkę. O możliwości takiej interpretacji zob. [Girdenis, Rosinas, 1977, s. 340]. 112 i ciężar w systemie) nie jest jednakowy; nie można porównywać częstotliwości (i wagi) takich centralnych przypadków, jak mianownik, dopełniacz oraz biernik liczby pojedynczej, z częstotliwością (i wagą) takiego peryferyjnego przypadku, jak miejscownik liczby mnogiej. Pierwszego i drugiego niedokładnego wyniku można uniknąć, eliminując z paradygmatów pod tym względem anomalne przypadki — wołacz i dopełniacz liczby mnogiej. Trzecią niedokładność można złagodzić, wprowadzając pewną poprawkę (p;), bezpośrednio lub pośrednio odzwierciedlającą częstotliwość zbieżnych przypadków w tekście spójnym [Girdenis, Rosinas, 1977, p. 339]. Badając hierarchię typów odmiany rzeczowników w tekstach S. Stanevičiusa, po przeprowadzeniu różnych prób ustaliłem, że rolę takiej poprawki dla przypadków liczby pojedynczej może pełnić ułamek w przybliżeniu równy podwójnej częstości względnej odpowiednich przypadków w tekście spójnym, natomiast dla przypadków liczby mnogiej — połowie poprawki odpowiadającej przypadkom liczby pojedynczej. Ponadto znacznie zaokrągliłem naturalne dane dotyczące częstości przypadków (zob. tabelę 1). 1 tabela Poprawki podobieństwa indeksów typów odmiany w tekstach S. Stanevičiusa Liczba pojedyncza Liczba mnoga M. 0,50 0,20 D. 0,60 - N. 0,10 0,05 G. 0,50 0,25 In. 0,15 0,05 Vt. 0,15 0,05 Poprawki te dodaje się do indeksu wskazującego tożsamość końców fleksyjnych dwóch przypadków należących do różnych tematów. W skrócie obliczenia te można opisać wzorem i=1 gdzie m — liczba zbieżnych końcówek przypadków, p; — poprawka konkretnego przypadku. ; Obliczenia częstotliwości przypadków wykonano na podstawie następujących tekstów S. Stanevičiusa: „Szeszes pasakas Symona Stanewiczes” (Wylniuje, 1829, z przedmową, 16 s.), „Daynas zemaycziu” (Wylniuje, 1829, 63 s.), „Apey darima walge ysz kiarpiu islandu” (Wyjlniuy, 1823, 22 s.) i „Historyia Szwenta” (Wylniuje, 1823, 70 s.). Objętość tekstów —171 stron. Pod względem stylistycznym teksty są niejednorodne. Składają się na nie teksty twórczości oryginalnej, teksty folklorystyczne, a dokładniej teksty pieśni ludowych; część tekstów można umownie zaliczyć do stylu popularnonaukowego. Są to teksty stworzone przez samego autora („Prakalba” bajek, „Pratarymas” pieśni). Dwa teksty („Apey darima walge ysz kiarpiu islandu” i „Historyia Szwenta”) są przekładami. Pierwszy z nich można by zaliczyć do tekstów popularyzacji nauki, drugi zaś — do beletrystyki. Po obliczeniu częstości występowania przypadków okazało się, że najczęstszym przypadkiem w tekstach S. Stanevičiusa jest dopełniacz (l. poj. dopeł. 29%, l. mn. dopeł. 38%). 113 Drugim pod względem częstości jest mianownik liczby pojedynczej (27%) oraz biernik liczby mnogiej (25%). Dużą częstość dopełniacza w tekstach S. Stanevičiusa najprawdopodobniej spowodował naukowy charakter niektórych tekstów * . Tiriant S. Stanevičiaus tekstų linksniavimą, iškilo tam tikrų keblumų: 1) S. Stanevičiaus tekstai rašyti pietinių žemaičių vidukliškių šnektos pagrindu; toje šnektoje (kaip visoje žemaičių tarmėje) vardažodžio nekirčiuotosios galūnės yra sutrumpėjusios ir dažnai turi kitos kokybės vokalizma, negu kirčiuotosios; 2) tas trumpėjimas suvienodino kai kurias skirtingos kilmės galūnes ir sukele įvairius morfologinius procesus, dėl kurių susipynė ”baritoniniai” 4 kamieno ir "baritoniniai" é ir 14 kamienų daiktavardžiai; 3) todėl linksniavimo tipus, kur buvo įmanoma, skirsčiau tik pagal "oksitoninius" žodžius, darydamas išimtį zu kamienui, kuris neturi "oksitoninių" formų, ir tiems atvejams, kai "oksitoninių" kurio kamieno formų neužfiksuota S. Stanevičiaus tekstuose; 4) kai kurias linksnių formas pateikiu rekonstruotas pagal S. Stanevičiaus tekstų linksniavimo sistemą. S. Stanevičiaus teksty "oksitoniniai" daiktavardžiai linksniuojami taip: a kamienas 1a] kamienas V. szin's jaway sweczias *swetey K. szina jawū kiala *swecziū N. Diewuy jawams swecziuy *swetéms G. Diewa jawus kiala kialus In. layku jaways keliu klejeys Vt. kalne jawuse kialie kraujuse saz kamienas a kamienas V. zaltis riszey rasa dinas K. *Zalcze sopulu žimos dinu N. žalcziuy *petėms kalbay daynūms G. buri burius žima dinas Įn. buriu peteys kalba mierom’s Vt. burie Zemaycziuse dino kalbose 12a kamienas e kamienas V. paty, zynia paczes dubie žiwes K. žynios kancziu „dubies žiwiu N. paczey *pacziums *dubey gymyniems G. zyne * paczes dube zoles [n. kancze |. marczioms garbe gismiemys 3 Statistiniai skaičiavimai rodo, kad linksnių dažnis priklauso nuo to, kuriam funkciniam stiliui priklauso tekstas. Na przykład obliczenia częstości przypadków w języku łotewskim przeprowadzone przez S. Kliavinię pokazują, że w tekstach o charakterze naukowym najczęściej | używany jest dopełniacz (około 40%), natomiast w tekstach literackich — mianownik (około 37%), (dopełniacz stanowi tu zaledwie około 21%), zr. (Knanuna, 1976, c. 51—52]. 114 Vt. waldžio *kancziose *dubie *dubiese im kamienas ir kamienas V. *dantys žwierys dalys | dalys K. gialžis dantu dalis dalū N. *dancziuy *dantyms *szaley awyms G. žwiery *dantys daly dalys [n. wagymy wagymys ugnymy szalymys Vt. *dantie *dantyse dalie szalyse u kamienas tu kamienas V. sunus sunus waysius waysey K. sunaus sunu waysiaus amziu N. sunuy *sunams karaluy *waysems G. sunu sunus waysiu waysius In. sunumy *sunumys karalum’ *wayseys Vt. dangu *turguse pawoju *pawojuse Cm kamienas Cr kamienas V. wandū wandenys sesu “seserys K. wandens akmenu sesers *seseru N. *pimeniuy pimenyms dukterey *dukteryms tr. akmeni wandenys duktery *dukterys In. wandeniu pimenymys *sesere ~~ *dukterymys Vt. wandenie *wandenuse® *seserie = *dukteryse Po porównaniu binarnym wszystkich paradygmatów odmiany rzeczowników w tekstach S. Stanevičiusa i po przeprowadzeniu obliczeń otrzymałem następujące wyniki (zob. tabelę 2). Liczby w tabeli znajdujące się w punktach przecięcia kolumn i wierszy oznaczają indeks podobieństwa odpowiednich tematów. Z tabeli wynika, że według podobieństwa typy odmiany można uszeregować w następującej kolejności: u, ju, a, 101, 102, im, if, Cm, Cf, €, įdūir air podzielić na trzy klasy, których granice przebiegałyby między tematami za i im, Cry i € . Dokładniejsze uwidocznienie wzajemnych relacji między paradygmatami ułatwia metodyka grupowania hierarchicznego. Najdogodniejszym z trzech możliwych sposobów jest tak zwana metoda maksimum. Po przeprowadzeniu według tej metody wszystkich procedur grupowania otrzymałem następującą binarną klasyfikację typów odmiany rzeczowników w tekstach S. Stanevičiusa (zob. rysunek 1). Jak widać, rzeczowniki w tekstach S. Stanevičiusa ze względu na podobieństwo typów odmiany rzeczywiście dzielą się na trzy główne klasy. Do pierwszej należą rzeczowniki o tematach u, zu i a, ia, do drugiej — rzeczowniki o tematach £ i spółgłoskowych, do trzeciej — rzeczowniki o tematach €, įdūi i a. Nietrudno zauważyć, że wszystkie wyrazy pierwszej klasy są rodzaju męskiego, wyrazy drugiej klasy — rodzaju męskiego i żeńskiego, natomiast wyrazy trzeciej klasy — rodzaju żeńskiego (z wyjątkiem rzadkich wyjątków: dėdė, valkata itp.). A zatem język tekstów S. Stanevičiusa charakteryzują trzy podstawowe typy odmiany rzeczowników: I — męski, II — mieszany, III — żeński. Każdego 4 Por. wandenuose StR 331, które najprawdopodobniej jest aukštaityzmem. 115 + spow „Otwmraedni128 owITIAY fidyy ownartusyul| fiysye) sne! = g'zl oral 1S °S "2919 Į dl Sę TT rot sa 8'9 glL'e 5a'č 15 6 11 wewnątrz typu wyróżniają się dwa podtypy: w rodzaju męskim wyraźna jest opozycja tematów u, iu i a, 1a, w mieszanym — opozycja tematów t i spółgłoskowych, a w żeńskim — opozycja tematów a, tar €. 2 tabela Indeksy podobieństwa typów odmiany tekstów S. Stanevičiusa Typ a a] 202 a 2a e tm if au wu Cm Cf a REE LH TE TO I OT I 10 45 37 33 0 To = 118 15 15 265 2,05 1,15 4,45 60,7 4,45 115 202 —0 0 1j9 3,75 2,65 4,45 6,8 595 2,65 a —12,1 62 0 11:.-0 0 0 2,29 ta —62 0 į 0 0 0 2,25 z = "105 2.5 0 0 115 34 tm = 125 17 1.183 82 if = 0 0 7,2°0779.325 u = 135,140.70 2u = 1,1 0 Cm Ee 10,4 Cf = Przeprowadzone badania pozwalają wyciągnąć uzasadniony wniosek, że typ odmiany rzeczownika „medis” w tekstach S. Stanevičiusa zasadniczo niemal pokrywa się z odpowiednim „medžiu” współczesnego języka ogólnego, tylko jest nieco niższy i wskazuje, że typy odmiany rzeczowników w dialekcie S. Stanevičiusa dopiero zaczęły się upodabniać. Gdyby uwzględniono również rzeczowniki „barytoniczne”, podobieństwo typów odmiany byłoby większe. LITERATURA Girdenis Rosinas 1977 —Girdenis A.,Rosinas A. Hierarchia typów odmiany rzeczowników języka litewskiego i główne tendencje jej zmian (na podstawie danych języka ogólnego i dialektu żmudzkiego- ). —Baltistica, 1977, T. 13(2). S. 338—348. Кнауна, 1976 —Канс Бу уса С. II. ConocraBjneHxHne CcTaTHCTHUECKMX XADaKTEDHCTHK MODpĖOOJIOTHYUECKHX KATEDODHĖ B QyHKIMOHAIBHEIX CTH/ISX JIATESIMICKOTO g35IKa. —Valodas sistema. Ryga, 1976. S. 49—80. HIERARCHIA TYPÓW DEKLINACJI RZECZOWNIKA W TEKSTACH SIMONASA STANEVICIUSA Statystyki podsumowujące wskazują, że rzeczowniki w tekstach S. Staneviciusa dzielą się na trzy główne klasy ze względu na izomorfizm ich deklinacji. Pierwszą klasę reprezentują rzeczowniki rodzaju męskiego, drugą — rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego, a trzecią — rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Wynika z tego, że wśród rzeczowników w tekstach S. Staneviciusa występują trzy główne typy deklinacji, odpowiednio: męski, mieszany i żeński. Każdy z tych trzech typów dopuszcza ponadto podział binarny: u, zu:: a, za (typ męski), i:: tematy spółgłoskowe (typ mieszany) oraz a, ia:: é (typ żeński). | Dendrogram typów deklinacji niemal koreluje z odpowiadającym mu dendrogramem współczesnego języka literackiego, przy czym ten pierwszy znajduje się nieco niżej; wskazuje to, że typy fleksyjne w dialekcie S. Staneviciusa weszły w proces wzajemnej asymilacji. of 117