Senųjų dvigarsių „an“ (>„ą“), „en“ (>„ę“), „in“ (>„į“), „un“ variantai tam tikrų žodžių šaknyse ir formose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXIV (1994) LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS IR JŲ TYRINĖJIMAI Vytautas VITKAUSKAS WARIANTY DAWNYCH an (>ų), en (>ę), in (>į), un W RDZENIACH I FORMACH PEWNYCH WYRAZÓW Zmiana drugiego członu tych dyftongów na samogłoski i, u oraz sonanty l, r przypomina jakąś zagadkę (por. LD 137, Zinkevičius, 1957, 78). Rzecz jasna, nie jest to żadne trwałe i konsekwentne prawo fonetyczne; zjawisko to zaobserwowano w następujących przypadkach. 1. Dawne dwugłoski an, en, un przechodzą w dyftongi ai, ei, ui: brūnšė „koja, jazgarz” — żmudz. brū:n'čė Vn, Kv, Pj, Grg (por. LKŽ I² 1094) → bróišė Prk, Šll, Jdr, brūiš Sdr (por. LKŽ I² 1079), bruišinis BzF 102, bruišis Cll224, Plng, LKA I 154 (82 żmudz.) zanotowano bruiša, bruišė, bruižė, brunčė, brunšė, brunšas (zob. także Urbutis, 1981, 164–167). drąsčis — żmudz. drancīs Vn, Vdk, Pgr, drūn.čis Krš, drō:nčōs Trš, Rdn, dra’sūs Jrb i in. → draisūs Dkš, Mrj (Labutis 107). drėžti „rozdzierać, drapać, rozdzierać” — żmudz. dr'e.n'č'ti Bt, Skdv, Grd, dr'e.n'č'ė Rdn, dr'en'.č'ti Klm, Krš, dr'e:s'ti Grz (gw. auksztocki) → drežti „marudzić, zwlekać, rozdzierać, zwlekając; włóczyć się” Krš, Ll, Užv, Pvn (por. LKŽ II² 679), por. zdanie: dr'e:ižė e sū dr'e:izė rũg'ūs / kā.m tūok'i n'et'e.kus'i kombā.ina pal'e.ida Rdn. geląsti „ostrzyć” — żmudz. g'elū:sc Drsk, Rtn, Vs, Rdm → tryb rozkazujący g'elā:isk „naostrz” Drsk, Lzd, Rdm, Rtn, Vs, Krkš. grūžtas — żmudz. gran.čc Nmk, Vdk, grūn.čc Krš, grō:nčc Rdn → grai.stas, graišt'e:lis Mrj, Dkš (Labutis 107–108). gręsti — żmudz. gr'e:n'č'ti Krš, Krtv, Ll, Vdk, gr'e:ist'ė Akm, Skd, Plng, gr'e:st'ė Pln, Plt, gr'e:st'ė||gr'e:st' zach. aukszt. → gr'e:isli ŽTP 9 (Tovė, Įšė, Nemunynas). gręžioti „często wiercić” — żmudz. gr'endž'uot' Krš, Krtv, Šauk, gr'endž'uotė Pj, gr'indž'uotė Rdn, Pvn, gr'e:ž'o't zach. aukszt. → sugr'eiz'o't Pšl. kąsnis — żmudz. kā.n'ch'īs Vdk, Ll, Vn, Pgr, kūn'ch'īs Krš, kū.n'ch'is Rdn, Tl, Pvn → kā.is'h'is Zt, ŽTP 11 (Tovė, Įšė, Nemunynas). kąsti — żmudz. kā.n'č'ti Vdk Ll, Bt, Vn, kūn'č'ti Krš, kō.n'č'tė Trš, Rdn, Tl, Lkv → kāisti (Vārną pakāisti PrL) Zt, ŽTP 11 (Tovė, Įšė, Nemunynas). mažtūti „zgadywać, rozważać” J — żmudz. mōn'č't'ė Janapolė, Užv, mūstyti I (w niektórych rękopisach zapisywano też žūsi) → sumaistyti Jrb (LKŽ VII 745), maištyti Erž, Skr (tamże). 107 rážytis — regularnie ró.n'džit'ėis Trš, ró.n'dži't'i·s Pvn, rá.n'dži·t'i·s Ll, Vdk, rá·ži't'is Škn, Grz → ráižytis K, Lkš, Ig, Plv, KzR, Vrb, Srd (por. LKŽ XI 96). rėšė „taki ptak” — regularnie r'ė.n'č'i Krš, Ll, Ldv, r'ė.n'č'e Rdn, Pj, Kv, Rt (por. LKŽ XI 480) → rėišė J.Jabl (LKŽ XI 213). rėžtis — regularnie r'ė.n'č't'i·s Krš, Vdk, Gr, r'ė.n'č't'ėis Rdn, Trš, r'ė·št'is Žg, Btg → rėižti K, Žvr, įsirėižti Gs, Jrb, Žvr, KzR, Jrb (por. LKŽ XI 401 — 402), įsirėižimas Alk, įsirėižimas K (LKŽ XI 401), por. także r'ėiž'et'is „rėžtis” Mrj, Dkš, Brt, Lp (LKŽ XI 401). slástai — regularnie slá·stai Jd, Šl → slá·istai, slaistukai ŽTP 11 (wymienione miejscowości). spǵstai — regularnie spá.nctai Vdk, Nmk, spūncta· Krš, spó.nctá· Rdn, Tl, Pj → spáistai Mrj, Dkš (Labutis 107). spėsti — regularnie s'p'ė.n'č't'i Krš, Šauk, Krtv, s'p'ė.n'č't'e Užv, Varn, Trš, Eig → spė.isi ŽTP 9. spręsti — regularnie s'p'r'ė.n'č't'i Krš, Šauk, Ll, Pgr, s'p'r'ė.n'č'e Rdn, Tl, Lkv, s'p'r'ė·s't'i Škn, Šl, Btg → sprė.ist ŽTP 9 (tamże), s'p'r'ė.ist Dkš, Pjv, Kbr. žąslai — regularnie žūncla Krš, Šauk, žá.nclai Prg, Vdk, Ldv, žó.nclâ· Rdn, Eig, Lkv, Vn, žá·slai Škn → žá.islà Sg, žá.isla(i) Rsn, žá.islai Kbr, Pjv, Plv, Mrj (Labutis 107), por. žais[flai MŽ II 348, C II 1032, Ns 1826, I,8 itd. Formacje z przedrostkiem sg-: sąmežinis — regularnie sá.n'm'iežin'is Vn, sá·m'ė· žin'is Pjv, Kbr, Jrb → saim'ėžin'i Pgr, Žgč (por. LKŽ XII 149, LD 1366, sá.l'm'iežin'is Pgr. sąnaryš — regularnie sǫ·nar'is Rdn, Eig, sū·nar'i·s Krš, sá·nar'ė·s Vdk, Gr, Vn → sáinaris Gilija (LKŽ XII 14). sąspara — regularnie sūncpara Krš, sǫ.ncpara Žr, Rt → sáispara Gilija, Vkv, Kbr, Pjv (por. LKŽ XII 14, LD 137). Formy zaimkowe: báltąji — regularnie bá.ltun'ji Krš → bá.ltūni Pgr „baltąjį”, bá.ltąji Krš, Krtv (wypadł sonant n, bez wydłużenia poprzedzającej samogłoski), bá.ltaine „baltąją” Pgr; jeñ.je → jei.ne „jąją” Pgr, Vn; baltam'ė.n'je Pgr, Vn → baltam'ė.n'je Žv → baltam'ė.n'ie „baltajame” Pgr, Vn, baltam'ė·jie(ei>e') Šv, baltam'i·jie Krš, baltam'ė·jie Trš, Rdn, Pp), baltǵsias — regularnie baltá.n'č'es Vdk, Ll, Šauk, Krš, baltó.n'č'es Tl, Lkv, anás, tás Jrb, Jd → anáis, táis, geráisias, baltáisias, didžúusias itd. Mrj (Labutis 107), Kbr, Pjv, Alvt, Žvr, Lzd, Trs, graž'ė·is'es, sal'dž'ė·is'es ŽTP 41 (wymienione miejscowości). Czy zjawisko to ma związek jedynie z narzędnikiem lp. sų tá·i Krš, Krtv, Šauk, Klm, Tt (por. także Labutis 107), lecz sų túoje Krš, Krtv, sǫ tūo·je Rdn itd. Czy można wykluczyć połączenie -an-j-? O różnych przekształconych formach zaimkowych południowych żmudzinów zob. PgrT 51—52; Zinkevičius 1957, 30, 78 itd. 2. Składnik dyftongu n zastępują inne sonanty l, r. 108 ojciec „chudy” — regularnie t'ė.nus Krš, Krtv, t'ė.nus Tl, Eig, Varn, Lkv → t'ė.lus Jn (Kv), Pj. gęś — regularnie g'ė.n'l'č'ė Rt (por. g'ė.n'dž'i Krš) → gėršė K, K I 709; RB, MŽ, Kel 1881, 238 (por. LKŽ III 78). rozciągać się — regularnie t'incuoti Krš, t'incuot'ė Rdn, Varn → t'irso·t Ss, Šn (wieś Tursučiai). wąsy — regularnie ų̃.čas Krš, õ̃·nčas Eig, Rdn, Trš, vọ̃·nčas Pvn, Vds, Pj; vā·sas Škn, Žg, Btg → õ·r̃šos Mžk, Plt, Štk, Brž (w 1947 r. M. Untulis zapisał w Varniai formę vā·išas — obecnie mówi się tam prawie wyłącznie ų̃·nčas. Czyżby to również była dawna zamiana dyftongu -an- na dyftong -ai-?). 3. Drugi składnik dyftongu mieszanego, n, w jednym wyrazie może być zastępowany na różne sposoby — przez i, u, r (w ten sposób powstało wiele synonimów w różnych miejscach zachodniej Litwy i Żmudzi). dąb — regularnie õndžū·ls Rdn, Trš, ú·ndžū·ls Pj, úndžū·ls Krš, á·nžū·ls Vdk, Nmk, Vn → aižuolas PrL (LKŽ I² 48), áržuolas Dks, Mrj, Vlkv, Kbr, Pvj, Nm, Šil (por. LKŽ I² 324, LKA II 63, żmudz. 44), áužuolas K; RD 62, Cp (por. LKŽ I² 518). Także wyrazy pochodne wymawia się w ten sposób: aržuolýnas LKŽ I² 324 (zapisane przez J. Šlapelisa), aržuolinis Gs, Kbr, Pjv (por. LKŽ I 324), aržuolravis BsMt II 138, aržuolýnas K, Pvj, Kbr; R 111 (LKŽ I² 519), aužuolinis K, Pjv; R, RD107, aužuolynė K I 333, aužuolinis R. zadra, drzazga — regularnie pašūndža Krš, pašõ.ndža Lk, Trš, Eig, Pvn, pašá.ndža Pašilė (koło Kražiai) → pašá.iža Up, (pašá·ža) Šv, Nmk (LKŽ IX 549—550), pašarža Št, Krkn, Rd (LKŽ IX 559), pašáuža J, Krtv, Pd (LKŽ IX 560, por. kaũ̃<kañ „co, taũ̃<tañ „to”, kàtrau<katran „która” Pd, Krtv). Jeszcze jeden interesujący fakt: na obszarze gwary Šakyna, badanej przez A. Jonaitytė, wymawia się zarówno pašá·ža, jak i pašá.iža (Žagarė: pašá.iža||pašá·ža). śmiecie — regularnie šų̃nčlavas Krš, šá·nčlavas Krtv, Pd, Šln, šọ̃·nčlavas Rdn, Trš, sá·slavas Škn, Žg, Jd → sá·ršlavas Trg, Vn (por. LKŽ XII 167), sá išlavos Rdm, Bd; Bs Mt I 114 (Brt) (LKŽ XII 15), šáišlavos Gilijà (LKŽ XIII 395). Przyczyny. Wymowa jest niewygodna, dlatego na dużym obszarze języka litewskiego tak zwane samogłoski nosowe zostały zastąpione — wydłużono poprzedzającą je samogłoskę. Podane tu przykłady mogą wskazywać na dawne występowanie tego zjawiska zastępczego, jeszcze przed an, en, in, un > a·, e·, i·, u·. Geografia wskazuje, że miało ono miejsce w zachodniej części Litwy. A zatem zachodnia część Litwy — Księstwo Żmudzkie i przyległe do niego tereny — w pewnych przypadkach zastępowała połączenia n+s, š, ž, j, v przez i, u, l, t, r, s, š, v, ž, j, zamiast wydłużać poprzedzającą samogłoskę. Jak pokazują badania akustyczne „Gramatyki języka litewskiego” (LKG I 81, 83, 85, 86), przy wymawianiu połączeń n+s, š, j, ž, v język musi zmienić położenie diametralnie. Być może dlatego wielu zachodnich Auksztotów (Grinaveckienė, 1957, 168, 179) i Żmudzinów w ogóle nie potrafi wymówić po n s, š, z, ž, lecz wymawia c, č, dz, dž i w ten sposób 109 Unika się trudnego dla języka wyginania; być może dlatego dawne tzw. samogłoski nosowe zachowały się nawet w gwarze szawleńskiej (por. Karaliūnas, 1992, 77). Šį reiškinį A. Salys (1992, 190) yra pastebėjęs gana seniai ir laikęs kombinaciniu fonetikos dėsniu — epenteze, vadinasi, tuo pačiu tarimo sklandumo, patogumo vardu. Takie nieregularne zastępowanie n innymi sonantami i samogłoskami było niestabilne, różniło się nawet w obrębie jednej gwary (wspomniane pašąžà ir pašáižà w okolicach Šakýny i Žagárė). Można nawet przypuszczać, że m'ęncà → m'ė'sà || m'ėisà różniło się w obrębie jakiejś jednej gwary (w Pajūris, Vainutė, Laukuva), odrzucając opinię A. Girdenisa o nieetymologicznym pochodzeniu sonantu n w m'ėnsà || m'ęncà → m'ė'ncà — n wciśniętym do slawizmu, jak w g'í.ncła, baž'n'i.nč'e itd. (Girdenis, 1992, 44). Obok pruskiego menso i łotewskiego miesā „ciało” doskonale pasuje żmudzka forma m'ęncà, używana przez Żmudzinów graniczących ze Skalowami (albo potrzebne są jakieś dodatkowe dowody i fakty). Ten przypadek epentezy (?) jest ważnym zjawiskiem, pokazującym, jak kształtowało się pewne prawo, lecz ostatecznie ukształtowało się inaczej (jako kompensacyjne wydłużenie samogłoski), podczas gdy inne „próby” przetrwały jako relikty fonetyczne. Ogólnie rzecz biorąc, o tym, że zachodziła pewna wymiana dyftongów i połączeń samogłoskowych (pozostawiająca nieliczne relikty), zdają się świadczyć takie przykłady (por. Karulis, 1992, 242): baigti (beigti vak. dz., Pn) → beṅgti (ž.), Urbutis, 1981, 95—104. steigti „starać się” żmudz. → stelgti „to samo” żmudz., sténgti „to samo” żmudz. i aukšt. tálžyti (zach. Litwy; żmudz., zach. aukšt.) → tãžyti Pgr, Bt (por. LKŽ XV 732) télžti „brnąć z trudem, brodzić w błocie” (LKŽ XV 1185) → tėižti „to samo” Skdv, Grd, Gr (por. LKŽ XV 1098). Vėržas „nazwa własna” Pgg, Plšk → Vėižas Ktč, Pgg, Šlu, Rsn, Vlkš. LITERATŪRA Girdenis A. Simono Stanevičiaus rašyba ir jo tarmės fonologinė sistema // Aitvarai V., 1992, Nr. 3. P. 34—50. Grinaveckienė E. Mituvos upyno tarmės fonetika // Lietuvių kalbotyros klausimai. T. 1. V., 1957. P. 119—180. Karaliūnas S. Kalbotyros pastabos // Lietuvių kalbotyros klausimai. T. 29. V., 1991. P. 65—79. Karulis J. Latviesu etimoloģijas vārdnīca. T. 1—2. Rīgā, 1992. Labutis V. Marijampoliškių epentezinis i (j) // Kalbotyra. T. 42(1). 1993. P. 107—108. Salys A. Raštai. T. 4. Roma, 1992. Urbutis V. Baltų etimologijos etiudai. V., 1981. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių istorijos bruožai. V., 1957. Visi sutrumpinimai kaip LKŽ paskutiniuosiuose tomuose, išskyrus ŽTP = Gerullis J., Stangas Chr. Žvejų tarmė Prūsuose. K., 1933. 110 ON THE VARIANTS OF DIPHTONGS an (>ą), en (>ę), in (>į), un IN THE INDIVIDUAL ROOTS AND FORMS Summary That diphtongs are substitute of diphtongs ai, al, ar, au, er, it, ir, ui irregular: kásti (< kánsti) → káisti “bite off”, spręsti (< spręnsti) → spręisti “solve”, ąžuolas (< ánžuolas) → aĩžuolas, ážuolas, ážuolas “oak”, gerásias (< geránsias) “best” (pl.: acc.: f.) → geráisias and other. This phonetic phenomenon is archaic and occur in that time, when Lithuanian Western dialects search of the combination n — s, n — š, n — z, n — ž, n — j, n — v. It is the irregular facts, because phonetic law had been unformed. 111