Senųjų dvigarsių „an“ (>„ą“), „en“ (>„ę“), „in“ (>„į“), „un“ variantai tam tikrų žodžių šaknyse ir formose

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Vytautas VITKAUSKAS 3 WARIANTY STARYCH an (>g), en (>¢), in (>i), un W PEWNYCH WYRAZACH I FORMACH Jak gdyby zagadką jest zmiana drugiego składnika tych dwugłosek na samogłoski i, u, sonanty !, r (por. LD 137, Zinkevičius, 1957, 78). Oczywiście nie jest to żadna twarda i konsekwentna reguła fonetyczna; zjawisko to zaobserwowano w następujących przypadkach. 1. Stare dwugłoski an, en, un przechodzą w dyftongi ai, ei, ut: brurišė " kuoja, mekšras" —dėsn. brū:n'č'e Vn, Kv, Pj, Grg (por. LKŽ 1? 1094) —brgis'e Prk, Sl, Jdr, brūtši Sdr (por. LKŽ I? 1079), bruišinis BzF 102, bruižis CII224, Plng, LKA I 154 (82 żem.) odnotowano brūiša, brūišė, bruizé, brunčė, brūnšė, bruūišas (zob. także Urbutis, drąsūs —desn. drancis Vn, Vdk, Pgr, drui.cus Krš, dré-ncos Tri, Rdn, dra-sus Jrb i in. —draisus Dks, Mr) (Labutis 107). drézti "plėšti dėvint, dréksti, plėšti" —dėsn. d¥'é.n'¢t'i Bt, Skdv, 1981, 164—167). Grd, d'r'ė.n'č'- t'e Rdn, dren’. dt Kim, Kis, dv'é st Grz (v.aukst.) — dreižti "gaišti, vilkinti, plėšti vilkint, Slaistytis” Krs, Ll, Uzv, „Pvn (por. LKZ II? 679), ple. zdanie: dn! éiZe e si dle. i7 rugs / kd. m tūok'i n'et'ė.kus'i komba.ina pal'é.ida Rdn. gelgsti „galąsti” —deésn. Jlelii-sc Drsk, Rtn, Vs, Rdm —liep. nuos. g'eld.isk „galask” Drsk, Lzd, Rdm, Rtn, Vs, Krks. wiertło —czas. przechod. stopień. czc Nik; Vdk, grun.čc Krš, gro-néc Rdn —grad. stas, graidte lis Mrj, Dkš (Labutis 107—108). grėsti —dėsn. gr'é.n'c't'i Krš, Krtv, LI, Vdk, gr'ėis't'e Akm, Skd, Plng, gr'és't Pln, Plt, gr'é-s't'i {gr é st vak. wyż. —gr'é. isttli ŽTP 9 (Tėvė, i Nemunynas). grezioti “dažnai „gręžti“ —dėsn. gr endžūoti Krš, Krtv, Šauk, gr'en'dž'ūot- 'e Pj, gr'in'dž'ūot- 'e Rdn, Pvn, gr'e:ž'6-t vak. aukšt. >> sugr 'eiž'ė-1' Pšl. kąsnis —dėsn. kd. nienis, Vdk, LI, Vn, Pgr, kūn'e'n'is Krš, kū.n'c'n'is Rdn, TI, Pvn —kd.is'n'is Zt, ŽTP 11 (Tove, pė, Nemungnas). kasti —dėsn. kd.n'c't'i Vdk LI, Bt, Vn, kūn'e'ti Krš, ké.n'c't'e Trš, Rdn, TI, Lkv —kdisti (Virne pakdisti Pr t. ŽTP 11 (Tėvė, Isė, Ne munynas). mastyti "spėlioti, svarstyti" J —désn. mon'c'ti-t'e Janapolė, Užv, mūstyti I (kai kuriuose rankraščiuose jo rašyta ir žūsį)'—sumaaistyti Jrb (LKŽ VII 745), maistyti Erž, Skr (ten pat). 107 razytis —dėsn. ré.n'dit'éis Trs, ro.n'džttis Pvn, rd.n'di-ti- -s Ll, Vdk, rd-Zi is Skn, Grz —raizytis K, Lks, Ig, Plv, KzR, Vrb, Srd (plg. LKZ XI 96). rėšė "toks paukštis" —dėsn. r'é.n'¢i Krš, LI, Ldv, r'ė.n'č'e Rdn, Pj, Kv, Rt (plg. LKZ XI 480) —réisé J. Jabl (LKŽ XI 213). réztis —désn. r'ė.n'č'ti- -s Kis, Vdk, Gr, r'ė.n'č't'- čis Rdn, Trg, r'é-s't'is 8g, Btg —rėižti K, Zvr, įsirčižti Gs, Jrb, Žvr, KzR, Jrb (plg. LKŽ XI 401 —402), įsireižimas Alk, įsirčižimas K (LKŽ XI 401), plg. dar r'čišėt'is "ręžtis" Mrj, Dkš, Brt, Lp (LKŽ XI 401). sląstai —dėsn. sld-stai Jd, S| —sld.istai, slaistūkai ZTP 11 (minėtos vietoves- ). spąstai —désn. spd.nctai Vdk, Nmk, spincta: Krs, spo.ncta: Rdn, Tl, Pj — spiliści Mrj, Dkš (Labutis 107). spésti —dėsn. s'p'č. n'e't'i Krš, Sauk, Krtv, s'p'ė.n'c'- t'e Uzv, Varn, Trš, Eig — spé.isti ZTP 9. spręsti —desn. s'p'r'é. neti Krs, Sauk, Ll, Pgr, s'p'r'ė-n'- e't'e Rdn, Tl, Lkv, s'p'r'ė:s'- t' Škn, Šl, Btg —spré.ist 7T PY (ten pat), s'p'r'é.ist DKS, Pjv, Kbr. žąslai —désn. žūncla: Krs, Sauk, Zd.nclai Prg, Vdk, Ldv, Z¢.ncld-Rdn, Eig, Lkv, Vn, Zd-slai Skn —Zd.isld-Sol zd. isla(i) Rsn, Zd.islai Kbr, Pjv, Plv, Mrj (Labutis 107), por. Zaisflai MZ II 348, C II 1032, Ns 1826, 1,8 i in. Formacje z przedrostkiem sg—: sąmėžinis —dėsn. sa.n'm'iežlin'is Vn, sd-m'e-Z'- inis Pjv, Kbr, Jrb —saim'iein- 'i Per, Zgé (por. LKZ XII 149, LD 1366, sd. bmiežliniis Pgr. sąnaris —dėsn. sé-nar'is Rdn, Eig, nr Krš, sanar’t-s Vdk, Gr, Vn — sdinaris Gilija (LKZ XII 14). sgspara —désn. sidncpara Krš, sé.nepara Zr, Rt —sdispara Gilija, Vikv, Kbr, Pjv (por. LKZ XII 14, LD 137). Formy określone: baltąjį —dėsn. ba.ltun'ji Krš —bd.ltaini Pgr, Vn” baltąjį“, ba.ltuji Krš, Krtv (usunięty sonant m, bez wydłużenia poprzedzającej samogłoski), bd.ltaine "baltąją" Pgr; jeni.je —jei.ne "Jąja" Pgr, Vn; baltam'ė.n'- je Pgr, Vn —baltam'en.- jie Žv —baltam'ė.in'ie "baltajame" Pgr, Vn, baltam'é-jie(ei>e-) Šv, baltam'i-jie Krš, baltam'é-jie Trš, Rdn, Pp). balt dsias —désn. baltd.n'c'es Vdk, Ll, Sauk, Ki, balté.n'c'es, d'edž'6.n'c'- es Tl, Lkv, ands, td's Irb; Jd —andis, tais, gerdisias, baltdisias, didžiaisias ir t.t. Mr} (Labutis 107), Kbr, Pijų, Alvt, Žvr, Lzd, Trs, gražč.is'es, saldž'ė.is'- es ŽTP 41 (min. vietovės). Z tym zjawiskiem nie ma związku tylko l. poj. w. z td.i Krš, Krtv, Sauk, Kim, Tt (por. także Labutis 107), lecz z tūoje Krš, Krtv, so tio je Rdn itd. Czy zrezygnowano ze zbitki -anj-? O różnych przekształconych formach zaimkowych południowych Żmudzinów zob. PgrT 51—52; Zinkevičius 1957, 30, 78 i in. 2. Składnik dwugłoski n zastępowany jest innymi sonantami I, r. 108 tėvas "laibas" —dės. t'ė.nus Krš, Krtv, t'ė.nus Tl, Eig, Varn, Lkv —t'ė.lųs Jn (Kv), Pj. gėšė —desn. g'é.n'de Rt (por. g'ė.n'dži Kis) —gėršė K, K 1709; RB, MZ, Kel 1881, 238 (por. LKZ III 78). tisoti —dės. tinctdot Kr3, tincūot'e Rdn, Varn —tirso-t Ss, Sn (wieś Tursūčiai). vąšas —reg. un.čas Krs, 6rnčas Eig, Rdn, Trš, vé-néas Pvn, Vds, Pj, va: as Skn, Zg, Btg —é-rsos Mzk, Plt, Stk, Brzr (w 1947 r. w Vafniai M. Untulis zapisał formę va'rišas — obecnie mówi się tam prawie wyłącznie w6nčas. Może to również stary dwugłos — zastąpienie dwugłosem -a1-?) 3. Drugi składnik dwugłosu mieszanego n w jednym z wyrazów jest różnie zastępowany —£, u, r (w ten sposób powstało niemało synonimów w różnych miejscach zachodniej Litwy i Żmudzi). dąb —reg. dndzi.ls Rdn, Trš, d.ndzi-ls Pj, ūndžu:ls Krš, d.nzu-ls Vdk, Nmk, Vn —aizuolas PrL (LKZ I? 48), drzuolas Dkš, Mrj, Vlkv, Kbr, Pvj, Nm, Sil (por. LKZ I? 324, LKA II 63, żmudz. 44), dužuolas K; RD 62, Cp (por. LKZ I? 518). Tak samo wymawiane są również wyrazy pochodne: arZuolynas LKZ I? 324 (zapis J. Slapelisa- ), arzuolinis Gs, Kbr, Pjv (por. LKŽ I 324), arzuolravis BsMt II 138, arzuoljnas K, Pvj, Kbr; R 111 (LKŽ I? 519), auzuolinis K, Pjv; R, RD107, auzuolynée K I 333, auZuolinis R. pasąža „rakstis, pasinas” —prawo. paštūndža Krš, pasé.ndza Lk, Trs, Eig, Pvn, pasd.ndza Pasilé (przy Kražiai) —pasdiza Up, (paša'ža) Sv, Nmk (LKŽ IX 549—550), pasarza St, Krkn, Rd (LKŽ IX 559), pasduza J, Krtv, Pd (LKŽ IX 560, por. kaū<kafi „ką, tatu<tan „tą”, katrau<- katran „katrą” Pd, Krtv). Jeszcze jeden interesujący fakt: na obszarze gwary Šakyny badanym przez A. Jonaitytė wymawia się zarówno pašd'ža, jak i pašd.iža (Žagarės oraz pasd.iza||- pasd“za). sąšlavos —prawo. šūnčlavas Krš, ša.nčlavas Krtv, Pd, Šln, šė.nčlavas Rdn, Trš, šd“šlavas Skn, Zg, Jd —sd.ršlavas Trg, Vn (por. LKŽ XII 167), saišlavos Rdm, Bd; Bs Mt I 114 (Brt) (LKŽ XII 15), šdišlavos Gilija (LKŽ XIII 395). Przyczyny. Niewygodna wymowa, dlatego na dużym obszarze języka litewskiego owe tzw. samogłoski nosowe zostały zastąpione — wydłużono poprzedzającą samogłoskę. Przytoczone tu przykłady mogą wskazywać na dawno zachodzące zjawisko tej nieregularnej wymiany, nawet przed an, en, in, un > a‘, e', i“, u'. Geografia wskazuje, że występowało to na zachodnim obszarze Litwy. A zatem zachodnia część Litwy — księstwo żmudzkie i przylegające do niego obszary — zbitki n+s, š, ž, j, v w pewnych przypadkach zastępowała przez 1, u, I, t, T, 8, §, v, Z j, a nie wydłużała poprzedzającej samogłoski. Jak pokazują badania akustyczne „Gramatyki języka litewskiego” (LKG I 81, 83, 85, 86), przy wymawianiu zbitki n+s, š, j, Z, v język musi zmienić położenie diametralnie przeciwne. Być może dlatego wielu zachodnich dialektów auksztockich (Grinaveckienė, 1957, 168, 179) i żmudzkich w ogóle po n nie może wymówić s, š, z, ž, lecz wymawia c, č, dz, dž — i w ten sposób unika się dość trudnego wyginania języka; może dlatego 109 też były, ej, dawne vad, samogłoski nosowe nawet w gwarze szawleńskiej (por. Karaliiinas, 1992, Zjawisko to A. Salys (1992, 190) zauważył już dość dawno i uważa je za kombinacyjne prawo fonetyczne — epentezę, a więc Ai ia A AA BW za zjawisko określane mianem płynności i wygody wymowy. Taka nieregularna zmiana n na inne sonanty i samogłoski była niestabilna, różnicowała się nawet w obrębie jednej gwary (wspomniane pašąža i pašdiža w okolicach Szakyny i Żagarė). Można nawet pomyśleć o występowaniu m/énca —mé-sa ||m' eisd w jednej jakiejś gwarze (w Pajūrys, Vainutas, Laukuva) jako o wariancie, odrzucając opinię A. Girdenisa o nieetymologicznym pochodzeniu sonantu n w m 'Ensal|m'- e*nca —mėrncd — o n wciśniętym w slawizm, jak | gi. nla, bažn'i.nč- 'e i in. (Girdenis, | 1992, 44). Obok pruskiego menso i łotewskiego miesa „ciało” doskonale współgra žemajtyjskie m'ėncd, używane przez Žemajtów graniczących ze Skalwami (albo potrzebne są jakieś dodatkowe dowody i fakty). ; Ten przypadek epentezy (?) jest ważnym zjawiskiem, pokazującym, jak kształtowała się pewna reguła, lecz ukształtowała się inaczej (jako kompensacyjne wydłużenie samogłoski), a inne „próby” zachowały się jako fonetyczne relikty. Ogólnie o tym, że zachodziła pewna wymiana (pozostawiła relikty meników) „i” i dyftongów, zdają się świadczyć takie przykłady (por. Karulis, 1992, 242): baigti (beigti zach. dz.; Pn) —bėžtyti (ż.)y Urbutis, 1981, 95—104. steigli „stengtis” 7. —stelgti „t. p.” Z., sténgti „t.p. " ż. i aukšt. talžyti (zach. Litwy; z., zach. aukšt.) —i i Per, Bt (por. LKŽ XV télzti „trudno brnąć, brodzić” (LKŽ XV 1185) —tčižti „t.p. " 732) Skdv, Grd, Gr (por. LKŽ XV 1098).. Vérzas „nazwa rzeki” Pgg, Plsk —Véizas Ktč, Pgg, Slu, Rsn, VIkS. LITERATURA Girdenis A. Pisownia Simonasa Stanevičiusa i system fonologiczny jego dialektu // Aitvarai V., 1992, nr 3. S. 34—50.. GrinaveckienéE. Fonetyka dialektu dorzecza Mituwy /f. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 1. V., 1957. S. 119—180. " Karalian a s S. Uwagi językoznawcze //Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 29. V., 1991. P. 65—79. ; - Kar'ulisJ. Łotewski słownik etymologiczny. T. 1—2. Ryga, 1992. f Labutis V. marijampolski epentetyczny t (w) // Językoznawstwo. T. 42(1). 1993. S. 107—108. i " Salys A. Pisma: T. 4. Rama, 1992. Urbutis V. Etiudy etymologii bałtyckiej. V., 1981. Zinkevičius Z. Zarys historii przymiotników zaimkowych języka litewskiego. V., Wszystkie 1957. skróty jak LKŽ w ostatnich, z wyjątkiem ZTP = Gerullis . J., Stangas Chr. Dialekt rybaków w Prusach. K., 1933. 110 O WARIANTACH DYFTONGÓW an (>a), en (>¢), in (>), un W POSZCZEGÓLNYCH RDZENIACH I FORMACH Streszczenie To, że dyftongi są substytutami dyftongów as, al, ar, au, er, il, ir, ui, jest nieregularne: kasti (< kansti) —kaisti "bite oft”, sprésti (<sprensti) —spréisii "solve"; ąžuolas < anžuolas) —dižuolas, driuolas, duzuolas "oak", gerąsias (< gerdnsias- ).” best" tai. žacc..f:) —.gerdisias:and other. "To zjawisko fonetyczne jest archaiczne i występowało w tym czasie, gdy litewskie dialekty zachodnie poszukiwały kombinacji n —5, Aš z n—Z n —j, n —v. Są to nieregularne fakty, ponieważ prawo fonetyczne nie było jeszcze ukształtowane. 111