Senųjų dvigarsių „an“ (>„ą“), „en“ (>„ę“), „in“ (>„į“), „un“ variantai tam tikrų žodžių šaknyse ir formose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, XXXIV (1994) LIETUVIŲ KALBOS TARMĖS IR JŲ TYRINĖJIMAI Vytautas VITKAUSKAS VARIANTI DEGLI ANTICHI an (>ų), en (>ę), in (>į), un IN ALCUNE RADICI E FORME DI PAROLE Come una sorta di enigma è la sostituzione del secondo elemento di questi dittonghi con le vocali i, u e le sonanti l, r (cfr. LD 137, Zinkevičius, 1957, 78). È ovvio che non si tratta di una legge fonetica rigida e coerente: il fenomeno è stato osservato nei casi seguenti. 1. Gli antichi dittonghi an, en, un si trasformano nei dittonghi ai, ei, ui: brūnšė «boga, abramide» — brū:n'čė Vn, Kv, Pj, Grg (cfr. LKŽ I² 1094) → bróišė Prk, Šll, Jdr, brūiš Sdr (cfr. LKŽ I² 1079), bruišinis BzF 102, bruišis Cll224; Plng, LKA I 154 (82 località della Samogizia) registra bruiša, bruišė, bruižė, brunčė, brunšė, brunšas (si veda anche Urbutis, 1981, 164–167). drąsčis — drancīs Vn, Vdk, Pgr, drūn.čis Krš, drō:nčōs Trš, Rdn, dra’sūs Jrb e altri → draisūs Dkš, Mrj (Labutis 107). drėžti «strappare, strappare via, lacerare» — dr'e.n'č'ti Bt, Skdv, Grd, dr'e.n'č'ė Rdn, dr'en'.č'ti Klm, Krš, dr'e:s'ti Grz (dialetto dell’altopiano) → drežti «indugiare, tirarla per le lunghe, strappare con lentezza, perdere tempo» Krš, Ll, Užv, Pvn (cfr. LKŽ II² 679); cfr. la frase: dr'e:ižė e sū dr'e:izė rũg'ūs / kā.m tūok'i n'et'e.kus'i kombā.ina pal'e.ida Rdn. geląsti «affilare» — g'elū:sc Drsk, Rtn, Vs, Rdm → imperativo g'elā:isk «affila» Drsk, Lzd, Rdm, Rtn, Vs, Krkš. grūžtas — gran.čc Nmk, Vdk, grūn.čc Krš, grō:nčc Rdn → grai.stas, graišt'e:lis Mrj, Dkš (Labutis 107–108). gręsti — gr'e:n'č'ti Krš, Krtv, Ll, Vdk, gr'e:ist'ė Akm, Skd, Plng, gr'e:st'ė Pln, Plt, gr'e:st'ė||gr'e:st' dialetto occidentale dell’altopiano → gr'e:isli ŽTP 9 (Tovė, Įšė, Nemunynas). gręžioti «forare spesso» — gr'endž'uot' Krš, Krtv, Šauk, gr'endž'uotė Pj, gr'indž'uotė Rdn, Pvn, gr'e:ž'o't dialetto occidentale dell’altopiano → sugr'eiz'o't Pšl. kąsnis — kā.n'ch'īs Vdk, Ll, Vn, Pgr, kūn'ch'īs Krš, kū.n'ch'is Rdn, Tl, Pvn → kā.is'h'is Zt, ŽTP 11 (Tovė, Įšė, Nemunynas). kąsti — kā.n'č'ti Vdk Ll, Bt, Vn, kūn'č'ti Krš, kō.n'č'tė Trš, Rdn, Tl, Lkv → kāisti (Vārną pakāisti PrL) Zt, ŽTP 11 (Tovė, Įšė, Nemunynas). mažtūti «supporre, riflettere» J — mōn'č't'ė Janapolė, Užv, mūstyti I (in alcuni manoscritti è scritto anche žūsi) → sumaistyti Jrb (LKŽ VII 745), maištyti Erž, Skr (ibidem). 107 rážytis — regolarmente ró.n'džit'ėis Trš, ró.n'dži't'i·s Pvn, rá.n'dži·t'i·s Ll, Vdk, rá·ži't'is Škn, Grz → ráižytis K, Lkš, Ig, Plv, KzR, Vrb, Srd (cfr. LKŽ XI 96). rėšė «un uccello di questo tipo» — regolarmente r'ė.n'č'i Krš, Ll, Ldv, r'ė.n'č'e Rdn, Pj, Kv, Rt (cfr. LKŽ XI 480) → rėišė J.Jabl (LKŽ XI 213). rėžtis — regolarmente r'ė.n'č't'i·s Krš, Vdk, Gr, r'ė.n'č't'ėis Rdn, Trš, r'ė·št'is Žg, Btg → rėižti K, Žvr, įsirėižti Gs, Jrb, Žvr, KzR, Jrb (cfr. LKŽ XI 401 — 402), įsirėižimas Alk, įsirėižimas K (LKŽ XI 401), cfr. inoltre r'ėiž'et'is «rėžtis» Mrj, Dkš, Brt, Lp (LKŽ XI 401). slástai — regolarmente slá·stai Jd, Šl → slá·istai, slaistukai ŽTP 11 (località menzionate). spǵstai — regolarmente spá.nctai Vdk, Nmk, spūncta· Krš, spó.nctá· Rdn, Tl, Pj → spáistai Mrj, Dkš (Labutis 107). spėsti — regolarmente s'p'ė.n'č't'i Krš, Šauk, Krtv, s'p'ė.n'č't'e Užv, Varn, Trš, Eig → spė.isi ŽTP 9. spręsti — regolarmente s'p'r'ė.n'č't'i Krš, Šauk, Ll, Pgr, s'p'r'ė.n'č'e Rdn, Tl, Lkv, s'p'r'ė·s't'i Škn, Šl, Btg → sprė.ist ŽTP 9 (ibidem), s'p'r'ė.ist Dkš, Pjv, Kbr. žąslai — regolarmente žūncla Krš, Šauk, žá.nclai Prg, Vdk, Ldv, žó.nclâ· Rdn, Eig, Lkv, Vn, žá·slai Škn → žá.islà Sg, žá.isla(i) Rsn, žá.islai Kbr, Pjv, Plv, Mrj (Labutis 107), cfr. žais[flai MŽ II 348, C II 1032, Ns 1826, I,8 ecc. Formazioni con il prefisso sg-: sąmežinis — regolarmente sá.n'm'iežin'is Vn, sá·m'ė· žin'is Pjv, Kbr, Jrb → saim'ėžin'i Pgr, Žgč (cfr. LKŽ XII 149, LD 1366, sá.l'm'iežin'is Pgr. sąnaryš — regolarmente sǫ·nar'is Rdn, Eig, sū·nar'i·s Krš, sá·nar'ė·s Vdk, Gr, Vn → sáinaris Gilija (LKŽ XII 14). sąspara — regolarmente sūncpara Krš, sǫ.ncpara Žr, Rt → sáispara Gilija, Vkv, Kbr, Pjv (cfr. LKŽ XII 14, LD 137). Forme pronominali: báltąji — regolarmente bá.ltun'ji Krš → bá.ltūni Pgr, Vn «quello bianco», bá.ltąji Krš, Krtv (sonante n eliso, senza allungamento della vocale precedente), bá.ltaine «quella bianca» Pgr; jeñ.je → jei.ne «la sua», Pgr, Vn; baltam'ė.n'je Pgr, Vn → baltam'ė.n'je Žv → baltam'ė.n'ie «in quello bianco» Pgr, Vn, baltam'ė·jie(ei>e') Šv, baltam'i·jie Krš, baltam'ė·jie Trš, Rdn, Pp), baltǵsias — regolarmente baltá.n'č'es Vdk, Ll, Šauk, Krš, baltó.n'č'es Tl, Lkv, anás, tás Jrb, Jd → anáis, táis, geráisias, baltáisias, didžúusias ecc. Mrj (Labutis 107), Kbr, Pjv, Alvt, Žvr, Lzd, Trs, graž'ė·is'es, sal'dž'ė·is'es ŽTP 41 (località menzionate). Il caso strumentale singolare sų tá·i Krš, Krtv, Šauk, Klm, Tt (cfr. anche Labutis 107), ma sų túoje Krš, Krtv, sǫ tūo·je Rdn ecc., probabilmente non è collegato a questo fenomeno. Si è partiti dal gruppo -an-j-? Sulle varie forme pronominali rielaborate dei samogiti meridionali, cfr. PgrT 51—52; Zinkevičius 1957, 30, 78 ecc. 2. Il componente n del dittongo è sostituito da altre sonanti l, r. 108 padre “magro” — regolarmente t'ė.nus Krš, Krtv, t'ė.nus Tl, Eig, Varn, Lkv → t'ė.lus Jn (Kv), Pj. gėšė — regolarmente g'ė.n'l'č'ė Rt (cfr. g'ė.n'dž'i Krš) → gėršė K, K I 709; RB, MŽ, Kel 1881, 238 (cfr. LKŽ III 78). tįsoti — regolarmente t'incuoti Krš, t'incuot'ė Rdn, Varn → t'irso·t Ss, Šn (villaggio di Tursučiai). vąsas — regolarmente ų̃.čas Krš, õ̃·nčas Eig, Rdn, Trš, vọ̃·nčas Pvn, Vds, Pj; vā·sas Škn, Žg, Btg → õ·r̃šos Mžk, Plt, Štk, Brž (nel 1947 M. Untulis ha registrato a Varniai la forma vā·išas — lì oggi si dice quasi esclusivamente ų̃·nčas. Forse anche questo è un antico mutamento del dittongo -an- in dittongo -ai-?). 3. In una determinata parola, il secondo elemento del dittongo misto n viene sostituito variamente — con i, u, r (così sono sorti numerosi sinonimi in diverse località della Lituania occidentale e della Samogizia). ąžuolas — regolarmente õndžū·ls Rdn, Trš, ú·ndžū·ls Pj, úndžū·ls Krš, á·nžū·ls Vdk, Nmk, Vn → aižuolas PrL (LKŽ I² 48), áržuolas Dks, Mrj, Vlkv, Kbr, Pvj, Nm, Šil (cfr. LKŽ I² 324, LKA II 63, samog. 44), áužuolas K; RD 62, Cp (cfr. LKŽ I² 518). Si pronunciano allo stesso modo anche le parole derivate: aržuolýnas LKŽ I² 324 (registrato da J. Šlapelis), aržuolinis Gs, Kbr, Pjv (cfr. LKŽ I 324), aržuolravis BsMt II 138, aržuolýnas K, Pvj, Kbr; R 111 (LKŽ I² 519), aužuolinis K, Pjv; R, RD107, aužuolynė K I 333, aužuolinis R. pasąža “scheggia, spina” — regolarmente pašūndža Krš, pašõ.ndža Lk, Trš, Eig, Pvn, pašá.ndža Pašilė (vicino a Kražiai) → pašá.iža Up, (pašá·ža) Šv, Nmk (LKŽ IX 549—550), pašarža Št, Krkn, Rd (LKŽ IX 559), pašáuža J, Krtv, Pd (LKŽ IX 560, cfr. kaũ̃<kañ “cosa, ciò”, taũ̃<tañ “quello”, kàtrau<katran “quale” Pd, Krtv). Un altro fatto interessante: nell’area dialettale di Šakyna studiata da A. Jonaitytė si pronuncia sia pašá·ža sia pašá.iža (a Žagarė pašá.iža||pašá·ža). sąšlavos — regolarmente šų̃nčlavas Krš, šá·nčlavas Krtv, Pd, Šln, šọ̃·nčlavas Rdn, Trš, sá·slavas Škn, Žg, Jd → sá·ršlavas Trg, Vn (cfr. LKŽ XII 167), sá išlavos Rdm, Bd; Bs Mt I 114 (Brt) (LKŽ XII 15), šáišlavos Gilijà (LKŽ XIII 395). Cause. Pronuncia scomoda; perciò, in una vasta area della lingua lituana, le cosiddette vocali nasali sono state sostituite: la vocale precedente è stata allungata. Gli esempi qui presentati possono indicare un fenomeno di sostituzione risalente a molto tempo fa, avvenuto senza scomparsa, persino prima di an, en, in, un > a·, e·, i·, u·. La geografia mostra che questo fenomeno si verificava nella parte occidentale della Lituania. Dunque, la parte occidentale della Lituania — il ducato di Samogizia e le aree adiacenti — in determinati casi sostituiva i nessi n+s, š, ž, j, v con i, u, l, t, r, s, š, v, ž, j, anziché allungare la vocale precedente. Come mostrano gli studi acustici della “Grammatica della lingua lituana” (LKG I 81, 83, 85, 86), nel pronunciare il nesso n+s, š, j, ž, v, la lingua deve cambiare posizione in modo diametralmente opposto. Forse per questo molti dialetti dell’alta Lituania occidentale (Grinaveckienė, 1957, 168, 179) e della Samogizia in generale non riescono a pronunciare s, š, z, ž dopo n, ma pronunciano c, č, dz, dž e in questo modo 109 Si evita così una faticosa articolazione della lingua; forse per questo le antiche cosiddette vocali nasali furono conservate persino nel dialetto di Šiaulėnai (cfr. Karaliūnas, 1992, 77). Šį reiškinį A. Salys (1992, 190) yra pastebėjęs gana seniai ir laikęs kombinaciniu fonetikos dėsniu — epenteze, vadinasi, tuo pačiu tarimo sklandumo, patogumo vardu. Questa sostituzione irregolare di n con altre sonanti e vocali era instabile e variava persino all’interno di uno stesso dialetto (la già menzionata pašąžà ir pašáižà nei dintorni di Šakýna e Žagárė). Si può persino ipotizzare che m'ęncà → m'ė'sà || m'ėisà variasse all’interno di un qualche dialetto (a Pajūris, Vainutė, Laukuva), respingendo l’opinione di A. Girdenis sull’origine non etimologica della sonante n in m'ėnsà || m'ęncà → m'ė'ncà — n impressa in una parola di origine slava, come in g'í.ncła, baž'n'i.nč'e ecc. (Girdenis, 1992, 44). Accanto al prussiano menso e al lettone miesā «corpo», si accorda perfettamente il žemaitico m'ęncà, parlato dai Žemaičiai confinanti con gli Scalviani (oppure occorrono prove e fatti aggiuntivi). Questo caso di epentesi (?) è un fenomeno importante, che mostra come si stesse formando una certa legge, ma che si è poi sviluppata diversamente (come allungamento compensatorio della vocale); gli altri «tentativi» sono invece rimasti come relitti fonetici. In generale, il fatto che vi sia stato un certo scambio tra dittonghi e gruppi vocalici (che ha lasciato scarse tracce) sembra essere indicato da esempi come i seguenti (cfr. Karulis, 1992, 242): baigti (beigti vak. dz., Pn) → beṅgti (ž.), Urbutis, 1981, 95—104. steigti «sforzarsi» ž. → stelgti «idem» ž., sténgti «idem» ž. e aukšt. tálžyti (Lituania occidentale; ž.; aukšt. occidentale) → tãžyti Pgr, Bt (cfr. LKŽ XV 732) télžti «avanzare a fatica, arrancare nel fango» (LKŽ XV 1185) → tėižti «idem» Skdv, Grd, Gr (cfr. LKŽ XV 1098). Vėržas «nome di luogo» Pgg, Plšk → Vėižas Ktč, Pgg, Šlu, Rsn, Vlkš. LITERATŪRA Girdenis A. Simono Stanevičiaus rašyba ir jo tarmės fonologinė sistema // Aitvarai V., 1992, Nr. 3. P. 34—50. Grinaveckienė E. Mituvos upyno tarmės fonetika // Lietuvių kalbotyros klausimai. T. 1. V., 1957. P. 119—180. Karaliūnas S. Kalbotyros pastabos // Lietuvių kalbotyros klausimai. T. 29. V., 1991. P. 65—79. Karulis J. Latviesu etimoloģijas vārdnīca. T. 1—2. Rīgā, 1992. Labutis V. Marijampoliškių epentezinis i (j) // Kalbotyra. T. 42(1). 1993. P. 107—108. Salys A. Raštai. T. 4. Roma, 1992. Urbutis V. Baltų etimologijos etiudai. V., 1981. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos įvardžiuotinių būdvardžių istorijos bruožai. V., 1957. Visi sutrumpinimai kaip LKŽ paskutiniuosiuose tomuose, išskyrus ŽTP = Gerullis J., Stangas Chr. Žvejų tarmė Prūsuose. K., 1933. 110 ON THE VARIANTS OF DIPHTONGS an (>ą), en (>ę), in (>į), un IN THE INDIVIDUAL ROOTS AND FORMS Summary That diphtongs are substitute of diphtongs ai, al, ar, au, er, it, ir, ui irregular: kásti (< kánsti) → káisti “bite off”, spręsti (< spręnsti) → spręisti “solve”, ąžuolas (< ánžuolas) → aĩžuolas, ážuolas, ážuolas “oak”, gerásias (< geránsias) “best” (pl.: acc.: f.) → geráisias and other. This phonetic phenomenon is archaic and occur in that time, when Lithuanian Western dialects search of the combination n — s, n — š, n — z, n — ž, n — j, n — v. It is the irregular facts, because phonetic law had been unformed. 111