Avies ir ėriuko pavadinimai tarmėse (A. Salio anketos „Apklausas 1“ duomenimis)

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXXIV (1994) LITEWSKIEGO JĘZYKA DIALEKTY IR JŲ BADANIA Vita PRANSKŪNAITĖ NAZWY IR JAGNIĘCIA OWCE W DIALEKTACH (ankiety A. Salysa ” Według 1” danych 0. ankiet) Po założeniu Na Litwie 1939 m. Instytutu Lituanistyki be rozpoczęto, obok innych prac, badania litewskiej geografii lingwistycznej. Do tego czasu nie prowadzoir no większych, systematycznych prac w tej dziedzinie !. To prawda, profesor K. Būga, iš powróciwszy z Rosji do pracy į Kowno, zaczął przygotowywać się do opracowania atlasu języka litewskiego. W tym celu przygotował i wydrukował ir trzy ankiety, zatytułowane „Arkuszami pytań”. Pierwszy „Arkusz pytań”, przeznaczony zagadnieniiš 106 om fonetyki, pytań, drugi trzeci, ir przeznaczone leksyce, obejmuje ponad pytań. Druga 180 ankieta, mająca na celu ustalenie geografii słów, została podzielona na grupy tematyczne: I. Budynki, II. Drzewa i ir krzewy, III. Warzywa, IV. ZwierzęV. ta gospodarskie, Ryby, VI. Gady, VII. Owady, VIII. Powietrze, IX. Ptaki, X. Pory roku, XI. Różności. Rozpoczętą pracę przerwała przedwczesna śmierć K. Būgasa, ir sporządzone ankiety pozostały niewykorzystane. 0.1. Pracę K. Būgasa kontynujo ował uczeń Antanas Salys, jeszcze w czasach studenckich, za namową nauczyciela, skierował się ku dziedzinie į leksykologii i ir leksykografii. Do zbierania materiału gwarowego 92 sporządził nową ankietę pytań " Ankiety 1 (dla geografii słów)", podzieloną na grupy tematyczne. Niektóre jų — nazwy ir roślin i zwierząt powtarz- — ają się iš w drugim „Arkuszu pytań” K. Būgi. A. Salys wyróżnia następujące grupy tematyczne: I. Zwierzęta gospodarskie, II. Ptaki, III. Gady, IV. Mięczaki, V. Ryby, VI. Bezkręgowce, VII. Rośliny, VIII. Grzyby. Pozosta25 wione iš pytania drugiego K. Būgi „Kwestionariusza”. Przy „Do 1” ankiety dołączono osobną kartkę „Wyjaśnienia dla respondentów ankiety”. Porównując su Ankieta K. Būgi, „Zaletą ankiety są 1" możliwe różne odpowiedzi — gwarowe nazwy podane obok — podstawowego litewskiego wyrazu języka ogólnego. W po nawiasach podano ponadto odpowiedniki w językach łacińskim, niemieckim, rosyjskim i polskim. 0.2. Po pomnożeniu „Ankietę 17, iš ponownie rozpoczęto zbieranie materiału. Utworzono sieć około punktów do 400 bezpośredniego gromadzenia danych dialektalnych. Materiał zebrano od 1941 m. do 1943 m. Otrzymano około 150 000 odpowiedzi, jednakże ne iš całego obszaru języka litewskiego ir ne iš wszędzie równomiernie 2 W ostatnich latach drugiej wojny światowej zbieranie danych zostało przerwane. Zostało ono wznowione i 1972 m. ir jest kontynuowane dalej. 0.3. 1951 m. nowo opracowanego „Zbierania materiałów do atlasu języka litewskiego — : Atlas języka litewskiego. T. 1. Leksyka. Wilno, 1977. P. 8—12. Salys A. Pisma. T. 3. Różne artykuły. Rzym, 1985. P. 76; Atlas języka litewskiego. T. 1. Leksyka. P. 9— 10. 93 w rozdziale * leksyki „programu” pozostawioir no niektóre „Pytanie 1” ankietowe Przygotowując do druku pierwszy * tom tego atlasu (mapy leksykalne ir z komentarzami), według A. Salysa dane 17 zapisane podczas „Ankiety” nie zostały jeszcze odpowiednio uporządkowane (skatalogowane, sklasyfikowane- ), dlatego wykorzystano je w bardzo małym stopniu 1. Pierwsze pytanie 17 „Ankiety” wymagało zapisania nazw owcy, — zwierzęcia hodowanego dla wełny i mięsa. ir — 3 1.1. Iš Z zebranych odpowiedzi wynika, że w gwarach języka litewskiego najbardziej rozpowszechniona jest stara forma ie. tytuł avis. Jest używany w zachodniej części obszaru języka litewskiego (zob. rys. 1 W jednym innym miejscu zapisano formę tematyczną ave. ). We wschodnich dialektaech języka litewskiego wyraz avį niemal całkowicie wyparł derywat avčlė z przyrostkiem zdrabniającym -ėlė, który początkowo mógł mieć jedynie znaczenie zdrobniałe lub mą. ]} waldo 在天天中彩票ა- — ღმდეგ iš 彩神争霸网站(?) }.instanceDog__final (json parse?) Insufficient. Let's correct. Need output valid JSON only. znaczenie, które z czasem zatarło się, zbliżając się ir do dziedzicznego znaczenia słowa avìs “. ją Obie nazwy są obecnie używane jako synonimy. Przybliżona granica między nazwami avìs i avėlė przebiega przez Joniškis-Radviliškis-Kėdainiai-Kaunas-Prienai. Na obszarze występowania formy avė w ir wielu miejscach mówi się avìs. Zatem avìs jest używane na całym obszarze języka litewskiego, lecz we wschodniej części jako wariant avėlė. — - Obok podstawowych nazw avìs i ir avėlė istnieje niemało innych, mających znaczenie zdrobniałe i pieszczotliwe, utworzonych ar od rdzenia av-: avytė, avūtė, aviūlė, aviélé, avaička. a P. SkardZins wspomina jeszcze rzadko spotykany w języku litewskim derywat z przyrostkiem -yka avyka, używany na wschodzie Litwy, derywat z przyrostkiem -us avuika ©. Avyką zbieracze 1977 m. danych zapisali jeszcze w Zieteli. 1.2. Nazwy owcy od innych rdzeni są rzadkie, używane głównie na Południu Litwy jako warianty nazwy owcy. Iš ze starszych danych wynika, że dość żywo iš używano słowa oznaczającego owcę Od słów zawołania wywodzą się nazwy tego zwierzęcia ". Są to nazwy z rdzeniem buroraz warianty deminutywne: bu būrela jų (būrelė?), buritė, burikė, burt buriūtė, występujące niemal na całym obszarze języka litewskiego. i Tego samego pochodzenia (od słów zawołania) są nazwy z rdzeniem kucKkūcė, kucytė, kucūtė były rozpowszechnione na terenach zamieszkanych przez Dzuków. Według danych z ostatnich lat nazwy p te zanikają, ustępując miejsca ogólnolitewskiemu słowu avis: buriūkė buriūtė odnotowane tylko w Kibartach, o kucūkė — w Balbierzyszkach. Z użycia wyszła iš również nazwa bore, używana na 1942—1943 m. Żmudzi Północnej (dem. borėlė). Zanikają ir inne rzadsze nazwy owcy: base, bazėlė, binė, būlė, cėbė, škiūdė. A 1956 Program zbierania materiałów do Atlasu języka litewskiego. V., 1951; II wyd. VS Atlas języka litewskiego. T. 1. Leksyka. Skardžius P. Słowotwórstwo języka litewskiego. V., 1943. P. 177. 6 Tamże. P. 131; 160. Nazwy iš owiec utworzone od słów przywoławczych zob. O T x ynmuxkos H. B BaaTuitckne n CJIABASHCKHMe HA3BAHMA OBUBI H Gopana // Peryferyjne dialekty języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 30. Wilno, 1993. P. 63—68; zob. także Sabaliauskas A. Nazwy zwierząt domowych w językach bałtyckich (ich pochodzenie i ir stosunek do su odpowiednich nazw w językach słowiańskich) // Związki ir języków bałtyckich i słowiańskich Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 10. Wilno, 1968. P. 112—122. 94 OŪpp>»>Vvoe avis avėlė kiti avvariantai būrė kiti burvariantai bėrė kūce/kucūkė Om : 25 Or Os“ = Op Ca! 7 Os į se J a 1 il. Nazwy owiec. 2.0. Drugie pytanie „Ankiety 17” poświęcono nazwom jagnięcia rozpowszechnionym w dialektach. A. Salys podał trzynaście nazw dialektalnych oraz ich wariantów. | Odpowiedzi świadczą o tym, że w dialektach języka litewskiego używa się około trzydziestu nazw jagnięcia i ich wariantów. 2.1. Za najstarszą formę należy uznać jėras, od której później powstały warianty fonetyczne éras, geras, véras 8. Najbardziej rozpowszechnione są derywaty sufiksalne od éras i gėras: "ėriūkas- /ėrūkas; gėriūkas- /gėrūkas (zob. rys. 2). Gėriūkas jest używany w północnej i wschodniej części Litwy. Porównując dane „Ankiety 1” z mapą „Atlasu języka litewskiego” *, poświęconą nazwom jagnięcia, widać, że w ciągu dwóch dziesięcioleci ėriūkas całkowicie wyparło gėriūkas z obszaru jego użycia, a izoglosa gėriūkas nieco przesunęła się na zachód. Obecnie można by ją poprowadzić nieco na zachód od Szawli i Radziwiliszek, na południowy zachód od Kiejdan-Jonawy-Koszedar. Obok dominującej nazwy gėriūkas na tym samym obszarze występuje także forma podstawowa — gėras oraz derywat z przyrostkiem -ėlis: gėrėlis. Ėriūkas występuje w zachodniej i południowej części Litwy, gdzie używane są również jego inne warianty: ėrėlis, érdilis, ėras. Osobną wysepkę stanowi zachodni zakątek Żmudzi, gdzie dominuje vérditis. Pozostałe warianty są tu bardzo rzadkie. 2.2. W południowo-wschodniej części obszaru pod wpływem języków słowiańskich używane są różne warianty rdzenia baron: baroniūkas, baronėlis, barondilis. Zauważalna jest tendencja ich przenikania na obszar gėriūkas. 2.3. Obok dominujących wariantów ėriūkas niemal na całym obszarze gwarowym, z wyjątkiem zachodniej części Żmudzi oraz terytorium wokół Birż, Poswola i Poniewieża, zapisano także różne nazwy z rdzeniem av(in) i formantami deminutywnymi: aviūkas, aviniukas, avėlė, avdilé, avytlūkas, avyčiūkas, avylėlė, avytė. Czasami słowa avytė i aviūkas stosuje się do rozróżnienia płci, lecz najczęściej jedno z nich uogólnia się na młode obu płci. 2.4. Według buriū i kucū — nazw owcy wywodzących się od słów naśladujących głos owcy —tworzy się także nazwy młodych: buriūkas, buriūkė, burūlis, burisiūkas, kucūkas, kucūkė, kucūtė, kucūltė. Wcześniej były one, jak się zdaje, częstsze, w ostatnich latach zaś rzadko są zapisywane. Rzadko występują także inne zanikające nazwy zdrobniałe — bariūkas, bartūkas, baziūkas, baziniūkas, cibūkas, garbiniūkas. 3. Pod względem bogactwa nazw i wariantów jagnięcia, podobnie jak owcy, najbardziej różnorodna jest południowa część Litwy: splatają się tu używane w zachodniej i wschodniej części litewskiego obszaru językowego, a także nazwy nie-litewskiego pochodzenia oraz ich warianty. Z zebranych danych wynika niwelujący dialekty wpływ ogólnego języka litewskiego. Zwykle wariant dialektalny jest wypierany z użycia, a umacnia się słowo języka ogólnego. Stabilniej utrzymują się nazwy owcy lub jagnięcia charakterystyczne dla większego obszaru i niemające wariantów. 8Sabaliauskas A. Tamże. S. 112—122. 9 Por. Atlas języka litewskiego. T. 1. Mapa nr 74, s. 148—149. 95 DIE BEZEICHNUNGEN DES SCHAFES UND DES LAMMES IN DEN DIALĘKTai (pagal duomenis A. Salio klausimyno „Apklausas 17) Santrauka Im Straipsnis bus Przegląd użycia określeń owcy i baranka oraz ich rozpowszechnienia w dialektach in litewskiego języka. Am najczęściej jest to oznaczenie avis ”owca” (w zachodniej części równiny języka litewskiego oraz dic derywacja od Sufiksy -elė avelė (we wschodniej części). Do oznaczenia owcy używa się także słów z innych Korzenie, które najczęściej pochodzą z Zawołań owiec, używany. Ta Nazwa Lames jest zachodnią im ériukas oraz północną i im wschodnią gériukas Część Litwy używana. In do Stosuje się również inne dialekty Pochodne od rdzenia av(in). Es jest Wyciągnięto wniosek, że z W użyciu wyparte zostają określenia gwarowe i przewain gę większemu Obszarowe charakterystyczne określenia „avis” i „geriukas” zyskują. 96 r „Op e. A a p iai fra on | ) nr ži z „iš“ 58 ku pa ae JR Vn į i “AANA AD AAT | Abend”, ; A Ro FY a 1349: p. ag: jj ae Sat . Par i“) h 142 A “ A Av kar 2 Ad DARL ma[)o-br060 d jagnię/jagniak jagnię, jagnię/jagnięta/jagniątko dobry baranek/dobry jagnię dobry jagnię /gėrėlis aviniūkas kiti av-/avinpavadinimai vėraitis buriūkas baroniūkas/baronūkas/ baronėlis pav. 2 Nazwy jagnięcia.