Dėl priedzūkio ir jo ribų

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Kazys MORKŪNAS O PRZIEDZŪKIU I JEGO GRANICACH Kazimieras Jaunius po raz pierwszy w studium "Akcenty języka litewskiego” (1899 r.), a później — w wydanej pośmiertnie — "Gramatyce języka litewskiego" (1911—1916- ), wskazując najważniejsze dialekty litewskie, oprócz innych (zachodnich i wschodnich) gwar wysokich, wyróżnił także podgwarę środkowowysoką! Antanas Salys jako pierwszy szerzej omówił najważniejsze cechy tej podgwary (w jego terminologii — wysokich gwar środkowych) oraz jej różnice w stosunku do gwar wysokich zachodnich i wschodnich. Od pierwszych środkowych gwar wysokich różnią się utwardzaniem spółgłoski I przed € (i e, ei), od drugich — zachowaniem samogłosek ą, ę (a także -a, -e < *-an, *-én) oraz dwugłosek am, an, em, en (podobnie jak zachodnie gwary wysokie). A. Salys dość dokładnie wskazał także obszar tej podgwary? (granice). W wykładanym na Uniwersytecie Witolda Wielkiego kursie dialektologii litewskiej dodał również: "Jak gdzie indziej, tak i na pograniczach wysokich gwar środkowych znajdują się takie miejsca, gdzie przebijają się cechy sąsiednie, zwane sporadycznymi"- *. Uwagę tę A. Salys zilustrował jednym, lecz zapewne najbardziej charakterystycznym przykładem — południowym narożnikiem obszaru wspomnianych gwar wysokich. Południowy narożnik środkowych gwar wysokich, mający pewne wspólne cechy z gwarami dzukijskimi, A. Salys nazwał prziedzūkisem. Termin ten jest nadal dość często używany w pracach litewskich językoznawców, jednak jego treść nie przez wszystkich jest rozumiana całkowicie jednakowo. Na przykład pojęcie priedzūkis wyjaśnia się następująco: "dialekt południowych środkowych Auksztotów, w którym występują cechy dialektu dzukijskiego"*; "obszar zachodnich i środkowych dialektów auksztockich, przylegających do Dzukii”®; "W podziale litewskich dialektów K. Jauniusa — A. Salisa priedzūkiem nazywana jest część poddialektu środkowych Auksztotów, podobna pod pewnymi cechami do dialektu dzukijskiego, lecz sama niedzukująca (między Alytusem, Balbieriškisem, Jiez­nasem, Užuguostisem, Butrimonys”®. Niekiedy pojęciu temu (priedzūkio) nadaje się także wyraźniej nieokreślone znaczenie geograficzne — pogranicze sąsiednich Auksztotów, stykające się z obszarem dialektu dzukijskiego lub podobnie. 1 Por. Drotvinas V., Grinaveckis V. Językoznawca Kazimieras Jaunius. V., 1970. S. 66—68, 165. 2 Por. Salys A. Kilka uwag do historii dialektów //Archivum Philologicum. K., 1933. T. 4. S. 28—29 i mapę; Sa ly s A. Pisma. Rzym. 1992. T. 4 (Dialekty języka litewskiego). S. 109—114 i mapę. 3Salys A. Pisma. T. 4. S. 113. 4 Słownik współczesnego języka litewskiego (II wydanie). Wilno, 1972. S. 607. W istocie takie wyjaśnienie pozostało także w III wydaniu tego słownika (Wilno, 1993, s. 598), por.: „gwara południowych środkowych Auksztotów, mająca cechy językowe charakterystyczne dla Dzuków”. 5 Słownik języka litewskiego. Wilno, 1976. T. 10. S. 631. 18) Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych. Kowno, 1990. P. 84 A. Salys, jak wspomniano, nazywał przedzūkciem południowy zakątek środkowej Auksztoty lub obszar, „gdzie ujawniają się tylko niektóre gwarowe cechy dzukijskie*- ”. Jaki obszar przypisywał przedzūkciu i które cechy dzukijskie, „ujawniające się” na tym obszarze, uważał za najważniejsze? Na kursie dialektologii języka litewskiego prowadzonym przez A. Salysa na Uniwersytecie Witolda Wielkiego wskazano następujące ważniejsze miejscowości zamieszkane na obszarze przedzūkcia: Balbičriškis, Jieznas, Prienai, Punia, a w późniejszym artykule „Lietuvių kalbos tarmės” — także Birštonas, Darsūniškis- “. Spośród cech zbliżających gwary wspomnianego obszaru do gwar dzukijskich A. Salys w pierwszej kolejności wskazał przejście samogłosek g, ę w u:, i:. Trzeba jednak powiedzieć, że przejście to nie jest wszędzie konsekwentne. Na przykład w Jieznie mówi się grūštas ‘graitas’, ale izgr's-$k ‘isgrezk(i)’, między Alytusem a Balbiériskiem — grūštas, gru-77-t'ie ‘grazyti’, su-s"s ‘Zasis’, mówi się także Ki-s'tlie ‘kesti’, ku-s'n'i-s "kasnis" obok kd-s't'(ie) ‘kasti’, ka: ‘ka’, ta: ‘ta’. „Dość szeroko można tu usłyszeć wymowę: fi st(ie), stki's, suki., mani, tavi-~ testi, sūkęs, sūkę, mang, lav (mangs, manė, tavęs, tavė)"“, a zamiast te, tenai(s) jeszcze w wielu miejscach ti, t'i-nai(s). W różnych pozycjach wyrazu późniejsze badania wspomnianych środkowych gwar litewskich i sąsiednich dialektów znacznie doprecyzowały przejście ¢, ę w u-, 7 i inne izofony: przede wszystkim dane zapisane w latach pięćdziesiątych na potrzeby „Atlasu języka litewskiego- ”, ekspedycje dialektologiczne ostatnich lat, a także opisy poszczególnych gwar w pracach dyplomowych*!. Przypadki przejścia samogłosek ą, ¢ w u'/u, i'/i występują na znacznie większym południowym obszarze środkowych gwar litewskich, niż wskazał (wprawdzie tylko w przybliżeniu) A. Salys. Pod względem intensywności przejścia obszar ten można ponadto podzielić na trzy części (strefy). 1. W różnych pozycjach wyrazu ą, ¢ prawidłowo przechodzą w u-, £* (w pozycji nieakcentowanej —wu, 1) w okolicach Giegużyny, Kaugonys, Palomeny i Paparčiai na lewym brzegu Wilii, graniczących z jednej strony (południowo-wschodniej) z Dzukami zachodnimi, z drugiej zaś (północno-- wschodniej) — z Auksztotami wschodnimi, zob. ryc. 1. W tych okolicach wymawia się: t:žalas/tižolas „dąb”, gri-stas ‘graztas’, kus'n'ėlis ‘kasnelis’, žusū' ‘Zasy’, š'vks't! „švesti”, grtižimas ‘grezimas’, anu’ ‘ana’, ta: ‘ta’, baltu ‘balta’, kdr'v'i ‘karve’, da ris ‘dares’, da-r'i ‘dare’. Najczęściej tak wymawia się również w okolicach Padaigy i Ūpninkai na prawym brzegu Wilii, choć tutaj mówi się także d-Zulas||1i-Zulas „dąb”, žashs “žąsis ||žūrs'lis ‘zasys’, ka-||ki-‘ka’, K'.ta||K. tu kita’? ” Por. opublikowany w niniejszym tomie „Zagadnień językoznawstwa litewskiego” list A. Salysa do W. R. Schmalstiega z 11 marca 1972 r. 8 Por. Salys A. Pisma. T. 4. S. 113, 303. 9.5'a1 ys A. Pisma. T. 4. S. 304. i ekspedycja dialektologiczna 10 studentów Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego w 1991 r. w okolicach Żasł (kierownik — doc. D. Mikulėnienė), ekspedycja dialektologiczna Instytutu Języka Litewskiego w 1992 r. w okolicach Balbieriszek (uczestnicy: E. Grinaveckienė, L. Grumadienė, D. Mikulėnienė, K. Morkūnas, V. Pranskūnaitė, A. Vidugiris). il švenčio nyte B. Dialekt okolic Żasł. Praca dyplomowa (rękopis). Uniwersytet Wileński, 3080 Grenda C. Dialekt Palomeny. Praca dyplomowa (rękopis). Uniwersytet Wileński, ? Prawobrzeżne okolice Nery: Čiobiškis, Gėlvonys, które A. Salys przypisał do dalej na południe przebiegającej samogłoski 85 2. Mniej więcej od Nowych Kietaviškių (rej. koszedarski) į g, ¢ prawidłowej zmiany 4 uw’, izofona su pokrywa się z ky zachodnią granicą dzj (zamiast č, dZ ir t, d przed 4, y, į, ie wymowy c, dz izofona). Od tego; na zachód od izofony į w wąskim pasie środkowych Auksztotów (zob. 1 rys.) — Pakertis kės (rejon kowieński), Gripiškės, Užuguostis (rejon preński), Mefgiskés (rejon trocki) Butrymány, Kriauniai, Punia, Żagary (rejon olicki) — uu“, 1 zamiast akcentuowanej tų ir nieakcento- ¢, ę wane w rdzeniu wyrazu wymawiane są nieregularnie, jednak dość czę sto, np. d'žuolas, ki's'n'is/ku-s''i-s ‘kąsek’, si-spara/su-spara *sąspara? grūštas, ri-slas ‘rastas’, tū*so ‘taso’, Zi's'i-s ‘Zasys’, u'žuolė" lis, Zuolin'is u gru-§t'e-lis, ru-s'U'élis, ustu-s'itas ‘uztasytas’, Zu-s'@le-s; ¢'i-sta ‘gesta’, grii-. Za ‘grezia’, n'el!i-s ‘nekes’, s'W'i-sta ‘skesta’, gr'iFimas ‘grezimas’ ir d*žuolas kd-s'n'is/ka-s'n'i-s, kars't! ‘kasti’, gra-stas, ra-stas, $a-la, ‘Sala’, 2d-s'is, dra sumas ‘drasumas’, dra*sūs ‘drasus’, br'é sta ‘bresta’, g'é-sta, gr'é: a, sk'é-sta gr'e:žimas. W końcówce wyrazu (z wyjątkiem form mianownika liczby pojedynczej i mnogiej rodzaju ir męskiego imiesłowów czasu przeszłego) tutaj najczęściej €*, zachowuje się np., and“ ‘ana’, ta“ ‘ta’, viena: kafta: ‘viena karta’, balta“ sena: „białą ścianę'; kū“t'e* ‘kate’, p'£*la" ‘mysz’. | 3. Jeszcze dalej na į zachód od wyżej wymienionych miejsc (zob. 1 rys.) - Darsūniškis, Kaišiadory, Kalviai, Kronie, Żyżmoriai (rej. kaišiadorski), Balbieriškis, Birštonas, Jiezna, Niemajuny, Preny (rej. preński), Ūdrija (rej. olicki) — zamiast ą, ¢ w rdzeniu wyrazu wu-, występuje ir bardzo rzadko, np. su'spard „sąspara” (Kaišiadorys), gr'sZa „wierci”, gr'i- #imas „wiercenie” ( Birsztany, Darsūniškis, Kalwaria, Krūonis, Żyżmory), sū'spara||sa"spara, gr'i-š't! „greiti“, gr'i-Za (Prienai), grt, Kis „kęsti“ (Nemajūnai). Dažniausiai čia sakoma: d:Zuolas, kd-s'n'is/ka-s'n'i-s, kd-s't! sd*spara/sa"spara, gra-stas, rastas, Sala, Za-shs, br'é-sta, s'k'é: sta, gr'é:Za, gr'e-3't, st! Ke dh'e-s't. W tej strefie najczęściej ę prawidłowo zmienia się w i"/i. tylko na końcu niektórych form wyrazowych. Iš jų w pierwszej kolejności należy wymienić formy mianownika liczby mnogiej rodzaju męskiego imiesłowów czynnych czasu przeszłego jednorazowego, ir np., D'ijd-ji-s/b'ijd-jis ‘bał się’, glir'd'é jis /-is ‘widział’, ma-t%-s/-is ‘widział’, Aižgūlas/ -ws ‘leżał’, b'ijé-ji' /-i ‘bijoje’, glir'dé-ji /-i ‘girdéje’, mat: /-i ‘mate’, ziZguln-/-u ‘iSgule’. Tik pačiame šio ruožo vakariniame pakraštyje minėtų dalyvių formos pasitaiko dvejaip tariamos, pvz., b'lijd“ji", bet dažniau buve's, jd-je* (Krūonis), jé-jis, b'ijé-ji, bun'i, ke-tn ‘kéle’ greta di-r'es, (pa)ma-t'es, wschodzi (Žiežmariai), uzdug'is, uZdugiir (rodos, rečiau) uždug'e*8, uzdug'e: (Balbičriškis), gūm'i“s, tur'é-jirs, j6-5i, p'ripra-tigreta retesnių n'ebleigle:s ‘nebaiges’, apv'ef't'e-s (Udrija). k, vidurio aukštaičiams (žr. 2-oje išnašoje minimus jo darbus), iš tikrųjų tiek dvigarsių am, an, em, tarimu en (verčia um, un, im, in), tiek kitomis vokalizmo ypatybėmis (pvz., žodžio galo balsių redukavimu) sutampa gretimų Pabaisko, su Sirvintų apylinkių rytų aukštaičiais, plg. Morkūnas K. Fonetyka południowych gwar wschodnioauksztockich // Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. Wilno, T.3. 1960. S.8 i nast. ; Zin k eviéius Z. Dialektologia litewska. Wilno, 1966. P. 53 tt., tt., 96 Zemel. Nr. 1; Atlas języka litewskiego. T. 2 (Fonetyka). V., Zemél. 1982. Nr. 6, 68—72. 86 Tak powinny być wymawiane również końcówki tych samych imiesłowów czasu przeszłego częstotliwego (np., bijédaves, bijédave- ), jednak formy tych imiesłowów nie zostały zapisane ze wszystkich miejsc. Podobnie jak formy imiesłowów czasu przeszłego z -1*s/-is, -i* /-i, we wszystkich trzech wspomnianych częściach południowego zakątka dialektu aukštaitskiego środkowego używane są przysłówki (lub partykuły) £4-<tę (miejscami także 'i-nai/t'i-- ndi, ti"nais ‘tam, tamże’) oraz š4*< šę (tego ostatniego przysłówka nie odnotowano ze wszystkich miejsc). Na południowo-zachodnim krańcu — w okolicach Balbieriškisu i Pren — t4 i t'ė* bywają mieszane nawet przez mieszkańców tej samej wsi (t'ė częściej wymawiają przedstawiciele młodszego pokolenia). Miejscowi mieszkańcy Balbieriškisu i okolic, wymawiający t“ (oraz š4"), swoich zachodnich i północno-zachodnich sąsiadów, wymawiających 1'ė*, nazywają t e kšiais. Por. spostrzeżenia miejscowych: vad'i"davo:m i“ p'r'ienu“ [Prienų] pūs'e: t'eks’zis || m'ė-s daū(k) „kas sarko:m | in’_t/i-] in/t'i-nai | 0: ir p'r'ienu“ pūs'e:| in" t'ė-| in" t'enai || t'e-v'é:l'is [mano sake] | in’ t'i-| Oo__ mama nuo p'r'ienu“| in' t'e-|| mama iš t'ekš'ū'|| mama nud m'é-d’'v'is'u-| kun'ig'is’- k" u-[Médvisiai, Kunigiškiai — wsie w północno-zachodniej części okolic Balbieriškisu] || jié t'ekš'aei | už bal'b'iėr'iš'k'o“ ap'ié š'eš'is k'ilom'etrus || mafdo“sai | put'r'is’ i | rūdž'akamp'ai | zaga-r' zi [Mardosai, Putrisiai, Rūdžiakampiai, Žagariai — wsie na południe od Balbieriškisu] n’e_t'eks'zi || (Juozas Marčiulynas, urodzony w 1920 r. i mieszkający Pūtrišiuose). kun'ig'iš'k'uos'e | vartuosė [Vartai —wieś w północno-zachodniej części okolic Balbieriškisu] š'n'ė-ka k'it'ėp | gr'i-nai l'ietūv'iškai | t'eks'zei || (Paprūdžiai, okolice Balbieriškisu). Takie przezwisko służące do określania odmiennej mowy sąsiadów słyszano również szerzej: teksiar (l. poj. mian. teksys) w okolicach Alytusu i Krėkialaukisu, tėkšiai (l. poj. mian. tėkšis) w okolicach Kruonis i Simnas?!*?. A. Salys wskazuje jeszcze szeroko słyszane w Priedzūkiji formy man'i-~ mang, tav'i-~ tavę, używane zamiast manęs, manė, tavęs, tavė!*. Jednakże te ostatnie formy, których pochodzenie nie jest całkiem jasne!“, są charakterystyczne nie tylko dla południowego zakątka środkowych Auksztotów, lecz także dla znacznie większego obszaru tych Auksztotów, ciągnącego się zgodnie z zasięgiem wschodnich Auksztotów na północ — w okolice Jonavy, Šėty i in. Prawdą mówiąc, te formy w jednym miejscu używane są zarówno w znaczeniu dopełniacza liczby pojedynczej, jak i biernika, w innym zaś wyrażają jeden z tych przypadków, zob. rys. 1.1®. A. Salys, a czasem także inni językoznawcy, wspominają również o jeszcze jednej cesze fonetycznej gwary południowych wyżajtysów środkowych: przechodzeniu uo w wa lub nawet va, np. dudda ‘daje’, dudna/dvana ‘chleb’, kudlas ‘pal’, duanūk'ė-/dvanūk'ė ‘chlebek’, vandud/vandvd ‘woda’. Można dodać, że zamiast ie wymawia się tutaj również 13 Por. Słownik języka litewskiego. T. 15. Wilno, 1991. S. 1134. 14 Salys A. Pisma. T. 4. S. 304. 18 Por. Zinkevičius Z. Dialektologia litewska. S. 298—299. i | 49, O zaimkach nieosobowych lp. rozpowszechnienie form dopełniacza i biernika man'į-, fav's, por. także Atlas języka litewskiego. T. 3 (Morfologia). Wilno, 1991. s. 78—79 map. ir nr. 72—73. 87 (nie u wszystkich jednakowo wyraźnie) iea/ia:/je, np., plicanas/p'ienas/piénas “mleko? šičanas/šiūnas/šijėnas ‘ściana’. Jednak takie uo, wyraźnieie jsza wymowa, jest charakterystyczne tylko dla niewielkiego obszaru — Jiezno, Užūguosčio, Nemajūnų (rej. preński), Butrymonis, Piwiańuny, Punids, Żagary (rej. olicki) okolicom. Oddalając się we wszystkich kierunkach od to „ogniska” wo, ie rozszerzenie na końcu słabnie, ir iš słuchowo trudniejsze do rozróżnienia! ". 3 A. Salys wskazał jedną ir wspólną cechę morfologii (morfonologii) południowego krańca gwar środkowo-wysokołotewskich z dzukami: formy czasu przeszłego dokonanego) mats ‘macian’, v'ed> 1 ‘vedziaun’ (bez afrykat według matés, védai, mate, védé), formy trybu przypuszczającego bi: tau ‘bičiau’, bi-tai "būtum" (nowsze badania wykazują, że intonacja form trybu przypuszczającego z rdzeniem o akcencie opadającym w tych | gwarach przechodzi w intonację wznoszącą, tj. wymawia się bi-tau, bū'tai'*). Ostatnie formy oraz dopełniacz liczby mnogiej rzeczowników o osnowie é-d'ė-d'u:(dė-du:) ‘dédziy’, gi-va thu gyvačių", powstały pod wpływem innych przypadków, niektórzy językoznawcy skłonni są uważać | północno-zachodnią izomorfę za północno-zachodnią granicę przedgwary dzukijskiej! ?. ir | Iš właściwie pierwszej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego prostego (matbū/ mallet, vV'edbū/s'ed'eū), pierwszej osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego (n'ėštau/n'eštau) ir drugiej osoby Izomorfy form (n'ėšlai/n'eštai) nie pokrywają się? ?. Be to, jedna nė iš tų (trijy) izomorfy nie obejmują całego południowego krańca środkowych gwar auksztockich, w którym formy liczby pojedynczej rodzaju męskiego liczby mnogiej imiesłowów ir czynnych czasu przeszłego dokonanego -ęs, -ę > -1*8/-is, -i/-i, o zamiast t¢ wymawiane £4. Z drugiej strony te izomorfy obejmują mniejszy (matbū/mat'eū ir n'ėštau/n'eštau) ar większy (n'ėštai/n'eštai) południowo-wschodni skraj zachodnich gwar wyżynnych, zob. 1 ryc. | Wspomniane be formy dopełniacza liczby mnogiej ne afrykat są całkiem konsekwentnie używane przez samych mieszkańców Dzukii, o už jų tym bardziej granice*!. Dlatego jų dokładną północno-zachodnią izomorfę zasięgu ustalić jest trudniej. Niejedna to (gaid'ū ‘gaidziy’, b'it'u:/b4.t'u) forma tego typu na už obszarze Dzukii została na przykład odnotowana w Balbieriškis, Čišbiškis, Upninkach (Padaigų k.) w okolicach. Tak więc rozpowszechnienie iš niemal każdej z omówionych cech ar mniej lub bardziej się różni, tzn. nie tworzy całkowicie pokrywającego się wiązki izoglos (izofon, izomorfów). Mimo to którą iš tų izoglosę należy uznać za północno-zachodnią granicę przed-dzukijską? Jedną z iš najważniejszych cech wokalizmu zachodnich Dzuków, odróżniającą ich od najbliższych sąsiadów środkowej (rozumiana, ir zachodnio)aukštaitów — samogłosek g, ę przejście w u-, 7*. Plotą už tų liczniejsze i rzadsze relikty wspomnianych su cech północno-zachodniej granicy ar Dzuków prawdopodobnie należy uznać ir za obszar przeddzukiški. Dalekok * - 17 por. Zinkevičius Z. Dialektologia języka litewskiego. P. 86—87; Atlas języka litewskiego. T. 2. P. Tf—82 ir map. no. 66, 67. i Plz. akcentowanie III form trybu przypuszczającego czasowników dwusylabowych Atlas a. języka litewskiego. map. T. 2. P. 128 ir nr. ]}GG_?彩票天天 leby?ิมพัน дәри? Wait malformed JSON. Need output valid. 109. | Por. Vidugiris A. Ważniejsze cechy dialektów południowej Litwy nadniemeńskich // Nadniemeńscy Dzukowie. W., 1970. P. 44—45. J 20 Por. Atlas języka litewskiego. T. 2. Mapa nr. 80; T. 3. Mapa nr. 103—105 k ir p. 107—109. i 21 Por. Atlas języka litewskiego. T. 2. P. 95—96. i Ru Slam 88 "9483 ‘sue, 149] ‘tupw/ 1 an) upw ‘1 ‘188 ‘sua — g1 ',s2Ae1 ‘sduely, 240} ‘Qudwl "WILY SUA — ZT ‘WUNISDU, 1153 U 10159 U — [1 (Neu, npysa u/nvysau — OY 'nvizpan ‘nviow [oda (RCPaa) no pao ‘(n Crow) na pw — 6 ‘asgunied oyuruipres "SŠp Ii ‘sua fnaApep fiffiureryiaa oyrep ofojnq tą (rerpjesonu ansia au) 1/4 < 5 — g ‘(NeIAI) rerpyesonuau ‘nL 3 D — 1 “1 ‘nm egsIla reisneruzep asol1zod orzpoz asolareal 3 “d — g *soja1A otynzpalid sousapip SOWIUIW OI[RS'Y — G ‘lerdlejsyne ounpla — ‘equ sulreyea fiynzp — £ ‘equi auraeyeA inreisyne M41 — g ‘equ saundi (jeg y [e8ed) fidreisyne fueyea — | ‘spjnzpaiig "aed T SMA i y Ld we Ws Xx ¥ Tr on RD“ 99 Eras ora 092717 X Xk X RT Vx ri A do 29 -o us6 ow: oN SEN sz o SA m) © al (3 rd o od — 457 @ L oeėjeoa [2 “a fone ima x“ tas o 8 Par i 7, .0 "65 x, © 895 L ==} 9 į €l Leet iš= er O) I 0at0 yyy ¢ MAAN ue” 7 Najbardo R9 ziej skrajny obszar przedzūkijski — gdzie formy mianownika liczby pojedynczej i mnogiej imiesłowów czynnych czasu przeszłego prostego występują z końcówkami -1*8/-is, -i+ /-i. Tam kończy się również 14“, tinai wymowa. : Obszar zaliczany do przedzūkijskiego jest znacznie większy (ciągnie się dalej na północny wschód) niż ten, który w przybliżeniu wskazał A. Salys. Jednakże, podobnie jak obszar wskazany przez A. Salysa, niemal graniczy on z gwarami środkowoaukštackimi; z gwar zachodnioaukštackich jedynie Mari. W południowo-zachodnim skraju rejonu janowskiego obok jé-jes, gir'd'ej jes, Ve, se w niektórych miejscach mówi się również jo-ji's, gir "dé jirs, Vi, ši (Gelčiai, „Gudėlių apyl.). Pojęcia przedzūkijskiego, rzecz jasna, nie znajdujemy w nowym systemie podziału gwar języka litewskiego i nazw gwar. Autorzy tego podziału — A. Girdenis i Z. Zinkevi¢ius — przede wszystkim uwzględniając właściwości wokalizmu, wyodrębnili z gwary aukštackiej trzy główne podgwary: zachodnich, południowych i wschodnich aukštackich. Omówiony powyżej obszar przed-dzukijski został podzielony między dwie z następujących głównych podgwar: część północna (Gegużinė, Palėmenė, Żasliai) przypadła Auksztotom południowym (dawnym Dzukom zachodnim), natomiast większa część południowa (Balbiériskis, Jieznas, Uzuguostis, Żyżmariai), podobnie jak wszyscy pozostali Auksztoci środkowi, została zaliczona do Auksztotów zachodnich. Jednocześnie ta południowa (przed-dzukijska) część jest typową peryferyjną gwarą kauniską Auksztotów zachodnich, mającą wiele przejściowych cech dialektu Auksztotów południowych, natomiast część północna — peryferyjną gwarą dialektu Auksztotów południowych z niektórymi cechami Auksztotów wschodnich szyrwintiskich (np. skracaniem nieakcentowanych samogłosek długich). | Lepsze zrozumienie kształtowania się gwar nadniemeńskich (dolnego biegu Niemna) i międzyrzecza Niemna, a także rozprzestrzenienia się różnych zjawisk językowych (izoglos), w przyszłości być może umożliwi wszechstronne zbadanie historii tego regionu, która zadecydowała również o zmianach sytuacji językowej. Na zmiany gwar tego regionu w ostatnich dziesięcioleciach wpłynęło wiele czynników. Oprócz wszystkich przyczyn, które wpływały lub nadal wpływają na zmiany wszystkich dialektów litewskich, bardzo istotna jest okoliczność, że w międzyrzeczu Niemna i Wilii nastąpiła dość wyraźna wymiana ludności (migracja) w związku z budową wielkich elektrowni w Kaūnas, Elektrėnai i Krūonis“ (zniknęły całe wsie, powstała nowa duża osada typu miejskiego Elektrėnai). Wiele cech gwar tego regionu zanika również pod wpływem ogólnego języka litewskiego. Dlatego niektóre cechy oddzielające przed-dzukie w ostatnich latach były słyszalne już tylko u miejscowej ludności starszego pokolenia. Przed-Dzukia i sąsiednie miejscowości zamieszkane (zob. rys. 1) Miejscowość Miejscowość Rejon Gmina Nr (punktu) nazwa* 497 Betėgala Jonavos Kulvos 498 Padaigai i Upninky 499 Gegužinė Kaišiadorių Zūbiškių 500 Mančiušėnai Širvintų, Jonavos Gėlvonų (rej. širwincki), * Numery i nazwy miejscowości (punktów) takie jak w „Atlasie języka litewskiego” (Wilno, 1977—1991. T. 1—3). Administracyjna podległość niektórych miejscowości obecnie może być nieco zmieniona. 90 518 519 520 521 535 536 537 538 539 540 550 552 553 554 559 556 557 Vievis 568 569 570 571 572 573 574 5715 5716 586 587 588 Nowa 589 590 591 592 593 594 605 606 607 608 609 610 611 612 Užusaliai Palemėnė, Čiobiskis, Musninkai, Prawieniszki, koszedarski, Rumszyszki, Koszedary, Żosle, Paparčiai, Kiernowo, Skriaudžiai, kaunowski Margininkai, Kruonis, Żyżmory, Natijosios, Trakų Kietaviškės, Ąžuolų Būda, Mozūriškės, Išlaužas, Darsūniškis, koszedarski, Kalviai, Pakertiškės, Kaugonys, Daugirdiškės, Rykantai, Sasnava Plūtiškės, Pašlavantys, Preny, Jezno, Birsztany Užuguostis, Margiškės, Semeliškės, Keturvalakiai, Mariampolė, Igliauka, Nowa Uta, Balbieriškis, Gripiškės, rejon Nemajūnai Butrymony koszedarski, janowski, Palomenės, szyrwincki » rejon „ „ „ „ Wilno Prien Garliava, ” Kaišiadory „ „ Marijampolė Prien „ rejon „ „ » Trakai ” Marijampolė „ Uta w „ trocki ” Vilkaviškis mariampolski Prienai Prienai do BalbieriškPrienai Alytus Prienai Upninkai Užusaliai Čiobiškis rejon Musninkai Rumšiškės „ Kaišiadorys Paparčiai Dūkštai Skriaudžiai Garliava Taurakiemis Kruonis Žiežmariai Kietaviškės Gavaltuva Veiveriai Išlaužas Vilūnai Kalviai Žiežmariai Rusakalnis Paparčiai Bražiuolė Sasnava Guobai Birštonas rejonie prenajskim Jieznas Lielionys Ubiškiai Semeliškės Keturvalakiai Igliauka Naujoji Ūta Birštonas (Prienų r.), is Alytus, Punia Butrimonys Lielionys 91 613 Aukštadvaris Trakai Ubiškiai 623 Vilkabaliai rejonu wiłkawiskiego Rasių 624 Liudvinavas marijampolski Meškūičių 625 Daukšiai » Padovinio 626 Gelčiai P Gudeliy 627 Udrija olicki Krėkialaukio |! 628 Kriauniai 2 Dubėnų, Luksnėnų 629 Žagariai » Punios 630 Pivašiūnai „ Pivašiūnų 631 Onuškis Trakų Onuškio 638 Liubavas Marijampolės Liubavo 639 Kalvarija 3 640 Zelsva 7 Liudvinavo 642 Simnas Alytaus Simno 644 Alytus Alytaūs W SPRAWIE VORDZUKISU I JEGO GRANIC Streszczenie Południową część poddialektu środkowego auksztackiego (odróżnił ją od innych dialektów auksztackich K. Jaunius) A. Salys nazwał vordzukisem (priedzakis). Tego terminu dość często używają także inni językoznawcy, lecz nie zawsze nadają mu takie samo znaczenie. Według słów A. Salysa Vordzukisz to terytorium (obejmuje ono osady Balbiériskis, 2 Ley. “m 2. “ax Birštonas, Darsūniškis, Jieznas, Prienai, Punia), „gdzie występują tylko niektóre cechy języka dżukijskiego”. Spośród tych cech wspomniał przede wszystkim o zmianie samogłosek g, choć nie zawsze prawidłowo) w «*, 1, np. gra*štas ru Stas tų,, „wiertło- ”, s'k'ė*sta /s'kiūsta „tonie”. Późniejsze badania sprecyzowały geografię tego zjawiska. Według intensywności przemiany tych samogłosek południowy kraniec środkowej Aukštaitii można podzielić na trzy strefy: 1) ¢, ¢ we wszystkich pozycjach zazwyczaj regularnie przechodzą w u*, i*, np. gri‘stas, kar'wi Akk. „krowa”. Jest to terytorium Gegužinė, Kaugonys, Palomenė, Paparčiai (według nowej klasyfikacji dialektów litewskich, zaproponowanej przez A. Girdenisa i Z. Zinkevičiusa, obszar ten należy do dialektu wschodnioauksztockiego); 2) zamiast ą, ¢ nieregularnie wymawia się u*, i*, np. d-zuolas „dąb”, s'k'é'sta „tonie” oraz *Zuolas, s'kli*sta. Zjawisko to obejmuje następujące miejscowości: Pakertiskes, Gripiskes, Uzliguostis, Mefgiskés, Butrimonys, Kriauniai, Punia, Zagariai; 3) i* zamiast e* występuje tylko w formach SR) wins w ve ps ce pn | DT T. Bos pv». wymawiane w czasie przeszłym partycypium, np. bijdjes, bijoję > bijo-jits/-is, bijo*ji"/-i Sv !. A-... RT ”erschrocken” und tg, šę > ti“, ši" ”jene, diese”. Obszar obejmuje Balbiériskis, Yi. Vara i sa 7 ites,: a o SE | Birštonas, Darsūniškis, Jiéznas, Kaišiadorys, Prienai, Žiežmariai (według nowej klasyfikacji dialektów gwary drugiej i trzeciej strefy należą do zachodnioauksztockiego z okolic Kowna). W takim razie izofonę partycypiów ę > i /i należy uznać za zachodnią granicę przed-dzukijską. A. Salys wskazał na te same cechy fonologiczno-morfologiczne co w dialekcie dzukijskim, używane w południowych poddialektach środkowoauksztockiego, np. matbū "widziałem”, bi‘tau "byłbym- ”, bū*tai "byłeś” (niektórzy później uznawali to za granicę przed-dzukijską). Izomorfy tych form obejmują jednak różne terytoria poddialektów; nie pokrywają się z żadną izofoną przemiany ¢, ¢ w u'/u lub 1° /i. 92