Antano Salio nuopelnai lituanistikai

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Zigmas ZINKEVIČIUS ZASŁUGI ANTANASA SALYSA DLA LITUANISTYKI Jeden z wielkich litewskich językoznawców okresu międzywojennego Antanas Salys urodził się w 1902 r. w Rekėtė, w gminie Salantai. Rodzice — chłopi. Uczył się w szkole początkowej w Salantai oraz w gimnazjum w Telszach, po ukończeniu którego wstąpił na Uniwersytet w Kownie. Tutaj studiował językoznawstwo litewskie i porównawcze językoznawstwo indoeuropejskie. Utrzymywał kontakty z K. Būgą, był sekretarzem redakcji jego słownika. Uczęszczał na wykłady K. Būgi, J. Jablonskisa, A. Senna, F. Brenderiego. Po śmierci Būgi, w 1925 r. wraz z P. Skardžiusem'išvyko kontynuować studia w Lipsku. Wybrał bałtystykę, a jako specjalizację poboczną slawistykę oraz porównawczą językoznawstwo indoeuropejskie. Obronił doktorat be — ir 1929 m. Po ukończeniu studiów zagranicznych, 1930—1939 m. Salys pracował jako docent Uniwersytetu Witolda Wielkiego. Zorganizował laboratorium fonetyczne. 1940—1944 m. był docentem, profesorem Uniwersyteir tu Wileńskiego. wykładał dialektologię języka litewskiego, fonetykę, leksykologię, antroponimię (onomastykę), wstęp do językoznawstwa bałtyckiego, język litewski, gramatykę porównawczą języków indoeuropejskich, wstęp do językoznawsir twa oraz niektóre inne dyscypliny. Był członkiem komisji ds. terminologii, reformy ortografii, nazwisk ir i nazw miejscowości. Jeden iš Członek założyciel i redakcji „Gimtosios kalbos”. Dużo pisał w „Švietimo darbe”, „Lietuvoje”, „Tautos mokykloje”, „Lietuvos aide”, „Naujojoje „Romuvoje”, " „Tautos ir žodyje”, „Kalboje”, „Gimtojoje kalboje” i ir innych czasopismach. Po utworzeniu Instytutu Lituanistyki 1939—1941 m. był kierownikiem Wydziału Języka Litewskieo go Akademii Nauk, w latach 1941—1944. Akademii Nauk Dyrektor Instytutu Języka Litewskiego. Pod koniec wojny 1944 m. wyjechał į na Zachód. Do 1946 m. wykładał w uniwersytetach w Greifswaldzie ir i Tybindze. 1947 m. przeniósł się į USA. Prof. Z pomocą A. Senna zatrudnił się na Uniwersytecie Pensylwanii w Filadelfii, gdzie początkowo pracował jako docent, profesor iš nadzwyczajny, od ir o 1956 m. profesor zwyczajny. Prowadził kursy ir bałtystyki i slawistyki. Jo jego uczniem był wybitny amerykański bałtysta W.R. Schmalstieg (Szmolstygas). Włączył się w życie lingwistyczne tego į kraju, był członkiem różnych komisji i towarzystw, współpracował z prasą lingwistyczną, a ir także był redaktorem działu językoznawstwa wydawanej na emigracji wielotomowej Lietuvių enciklopedii. = Zmarł 1972 m. W Filadelfii. A. Salys najbardziej zasłużył się dla litewskiej dialektologii. Do pracy w tej dziedzinjį ie zachęcił go K. Būga. Szczególnie dużo badał rodzimą gwarę żmudzką. Pieszo przemierzył znaczną część jej obszaru, zbierał dane ir iš innych Miejscowości Litwy, doprecyzował granice dialektów. Posługiwał się metodą gromadzenia danych za pomocą ankiet. 1935 m. hektografu fem wydano jo skrypt wykładów (według notatek J. Labokasa) „Dialekty języka litewskiego- ”. Był to do tej pory najpełniejszy i ir najdoskonalszy opis naszych dialektów. 8 Drugie, uzupełnione wydanie ukazało się 1946 m. w Tybindze, o zupełnie nowa wersja — w XV tomie Encyklopedii Litewskiej (1968 r.). A. Salys sporządził mapę litewskich dialektów, dołączoną do konspektu wykładów i artykułu w IV tomie „Archivum Philologicum”. | Klasyfikując dialekty, A. Salys zasadniczo podążał za K. Jauniusem. Wyodrębnił samodzielny dialekt środkowych Auksztotów (Auksztotów środkowych). Dialekt zachodnich Auksztotów (Auksztotów zachodnich) podzielił ze względu na wymowę o, ė w nieakcentowanych końcówkach na 3 poddialekty: południowy (południowców, gdzie o, ė zachowują się w całości), środkowy (veliuończyków, gdzie przechodzą w u, 1) i północny (ziemowców, gdzie wymawia się a, e). Wschodnich Auksztotów (Auksztotów wschodnich) ze względu na przekształcenie połączeń typu an i samogłosek nosowych ą, ¢ podzielił na pantininków (twardopoczątkowe zachowane w całości, twardokońcowe zwężone do stopnia elaipsnio)*, o, pontininków (wszystkie zwężone)? ir puntininków (zwężone do u, i stopnia); na obszarze tych ostatnich wyodrębnił ponadto rotininków a (akcentoo; waną niekońcową zamieniają na šių plote dadininkus, dab. kupiškėnus), panininkus (później nazwanych žadininkami, którzy zamiast o tego zachowują długą a) ir žalininkus (zachowują półdługą w a pozycji nieakcentowanej). Iš W czasach Jaunysa už obszaru wschodniej Litwy, który znajdował się w granicach guberni kowieńskiej Salys wyodrębnił osobną gwarę aukštaiti- — sów — dzuków. Obszar Żmudzi, podobnie jak ir wcześniejsi dialektolodzy, dzielił według odpowiedników ogólnolitewsie kiego uo na į dūnininków i), (4, dounininków (ou, et) donininkir ów ė). (6, Na podstawie znanych już wcześniej odpowiedników afrykat č, dž wyróżnił także Żmudzinów nadmorskich (pajūriečius, którzy w sylabach akcentowanych nie mają dž), żmudzkich č, dzuków ir (zamiast č, dž wymawic, ają dz). A. Salys dużo pracował w dziedzinie dialektologii historycznej. Starał się wyjaśnić powstanie i chronologię cech gwarowych. jų Znaczący jo artykuł "Kilka uwag o historii gwar", opublikowany 1933 m. "Archivum Philologicum" IV tom. Badał przeszłą sytuację ekstralingwistyczną. Temu tematowi jo poświęcona jest rozprawa doktorska (* Die dialektach żmudzkich”), opublikowana 1930 m. "Tautos ir žodžio" w tomie VI. Często nie tų sposób oddzielić wszystkich kwestii od gramatyki historycznej, dla której istotne są uwagi i myśli Salys przedstawił to w wielu swoich pracach. Na szczególną uwagę jo zasługuje artykuł o wołaczach su -ai, opublikow1952 m. any w języku angielskim w tomie włoskiego czasopisma ciągłego "Studi Baltici”. IX Praca nad badaniem dialektów jest su ściśle związana z fonetyką. Salys był wysoko ir wykwalifikowanym specjalistą w tej dziedzinie, uznawanym za pioniera nowoczesnej fonetyki na je Litwie. Swoją ir wiedzę i umiejętności stosował w praktyce: położył podwaliny pod wymowę języka ogólnego. Kolejną dziedziną, w której Sałys bardzo aktywnie się angażował, zwłaszcza mieszkając na emigracji, stanowiły leksykologia i leksykografia. Wcześniej przez pewien czas pracował jako członek komisji Słownika języka litewskiego. Od 1950 m. zaangażoį wał się za granicą w prace nad opracowaniem obszernego „Słownika litewskiego języka pisanego” (Worterbuch der litauischen Schriftsprache). Razem su A. Senn przygotował tego słownika (wydawanego od 1932 r.) tom III—V. Znacznie wzbogacił je leksyką języka ludowego, zwłaszcza żmudzkiego, uporządkował akcentuację. Pracę zakończył 1968 m. '*“ Iš właściwne ie wszystkie te dźwięki ir ne na całym obszarze są tak wymawiane. Później planował opracować historyczny słownik języka litewskiego. W tej sprawie w 1969 r. przyjechał na Litwę, zbierał dane z kartotek i innych źródeł. Zamierzał opracować taki słownik, w którym uwydatnione byłyby neologizmy z końca XIX i początku XX w., które lingwistom na ogół trudno rozpoznać, ponieważ trafiają nawet do słowników etymologicznych (np. E. Fraenkela) jako odziedziczone i tym samym wprowadzają naukowców w błąd. Szkoda, że niespodziewana śmierć przeszkodziła w opracowaniu tego bardzo. potrzebnego dzieła. A. Salys wiele dokonał, badając nazwy własne. Znaczące są jego studia o dawnych litewskich imionach osobowych (np. Jogdila, Kęstūtis, Mdrgiris, Mindaugas, Žygimantas..- .), wielu imionach chrzcielnych (Jūckus, Jadvygė, Jokimas, Jokūbas, Juozapas, Jūrgis, Jūstas, Kūsparas, Kazimieras, Klėmensas, Kristijonas, Kristupas, Laurijnas, Marija, Onad...), nazwiskach (Donelditis, Ivinskis, Juška...) i nazwach miejscowości (Karalidučius, Kaiinas, Kéddiniai, Klaipėda, K+etinga, Marijampolė, Maskvė, Vilnius, Nėmunas...), opublikowane w encyklopediach i innych wydawnictwach. Salys szczególnie przyczynił się do odlituanizowania nazewnictwa Litwy. Po wyzwoleniu Wileńszczyzny kierował ustalaniem autentycznych litewskich form nazw miejscowości i nazwisk, redagował odpowiednie słowniki, których druk już rozpoczęto, lecz przeszkodziły wojna i okupacje. Wiele wysiłku poświęcił Kraju Kłajpedzkiego ir zachowaniu dawnego litewskiego nazewnictwa Prus Wschodnich oraz rekonstrukcji słabo udokumentowanych nazw miejscowości. Wszędzie wykonywał ir tę pracę odpowiedzialnie i uczciwie, ar nigdzie sztucznie nie zastępował słowiańskich i niemieckich nazw litewskimi (niestety później zostały one w Prusach Wschodnich ir bezmyślnie zastąpione przez Rosjan i Polaków). 1956 m. Salys sporządził nazewnictwo przy Józefie przygotowanego przez Andriusa ir wydanej w USA mapy Litwy. Historyczne badania toponimiki w naturalny sposób doprowadziły do studiów nad przeszłością dawnych plemion bałtyckich, rozpoczętych przez K. Būgę. W tych kwestiach Salys pisał w litewskich encyklopediach ir zagranicznych, poruszał je w wielu swoich artykułach. " Praktycznymi kwestiami języka ogólnego Salys zainteresował się jeszcze podczas nauki w gimnazjum w Telszach, jak później sam mówił, zachęcony przez swojego nauczyciela języka litewskiego Mato Untulio. Zainteresowanie to pogłębiły studia na uniwersytecie, gdzie uczęszczał na wykłady J. Jablonskisa. Później samo życie zaangażowjį ało go w į pracę nad pielęgnowaniem języka literackiego. Jako specjalista musiał uczestniczyć w różnych komisjach, w działalności Towarzystwa Języka Litewskiego, w pracach redakcji „Gimtoji kalba”. W kwestiach kształtowania języka literackiego napisał wiele artykułóir w. Przyczynił się do realizacji innych podejmowanych prac: zaakcentował „Vargo mokyklos” Część I–II, był jeden iš "Poradnika (1939 językowego" r.) redaktorir ów i in. Salys z oddaniem obserwował rozwój języka ogólnego. Szybko reagował na į pojawiające się w praktyce rzeczy wymagające korekty. Wiele zrobił, aby niefortunnie utworzone słowa zostały zastąpione poprawniejszymi. Miał żywe wyczucie języka i potrafił tworzyć dobre neologizmy, formować je według modelu ir języka ludowego. Większojo ść zaproponowanych nowych ir słów przyjęła się; dziś niełatwo odróżnić je od dawnych tworów słowotwórczych. Są to takie słowa, jak pébidis, pėžiūris, rankinūkas, senatis, staigmend ‘niespodzianka’ (włączone do į słownika Fraenkela! ), šviesėmatis, tarmetyra, tlaršė, tolimatis i in. Szczególnie wzbogacił terminologię różnych dziedzin. W tym celu przystosowywał ludowe słowa, np. grūdalas ir ‘zaprawa murarska’, niospaudas ‘prasa hydrauliczna’, slogūtis ‘koszmar’ itd. ir Przypisuje mu się 10 terminy językoznawcze: balsynas ‘system samogłosek’, priebalsynas ‘system spółgłosek’, garsy pérkaita “samogłoska. Lautverschiebung’, įgarsis ‘Anglitt’, 13garsis ‘Abglitt’, jungme ‘ang. liaison, galinio priebalsio susijungimas su po jo einančio žodžio pradiniu balsiu’, perilgi garsai ilgesni už ilguosius’, pertrumpi garsai “trumpesni už trumpuosius’, pilndgarsis ‘rus. nojimornair cue', prataras "vok. Einsatz' kt. Bogaty ir wielce wartościowy Naukowa i praktyczna spuścizna językowa A. Salysa. Jego artykuły, rozproszone w różnych litewskich i zagranicznych wydawnictwach oraz trudno dostępne, staraniem i ze środków żony S. Salienė oraz Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk zostały wydane w Rzymie w czterech obszernych tomach „Pism”, które do druku przygotował Petras Jonikas. W pierwszym (1979 tomie m.) zebrano pisma dotyczące różnych zagadnień języka ogólnego, drugi tom (1983) poświęcono nazewnictwu, trzeci — różnym innym (1985) — artykułom, czwarty (1992) — dialektologii. W ten sposób oddano wielką przysługę nauce o Litwie, a ogólnie językoznawstir wu. CONTRIBUTIONS OF ANTANAS SALYS TO LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO Streszczenie Jeden z of najwybitniejszych litewskich językoznawców tego of okresu Świat Wojny i I II is Antanas Salys, który wniósł znaczący a wkład to Dialektologia litewska. Jego monografia "The Dialekty litewskie” {Ljetiviy kalbos tarmės) pozostają jednym z of najbardziej wyczerpujących i znakomitych of opracowań dotyczących dialektów litewskich. He is autor pierwszof ej mapy dialektów. of A. Salys wniósł również wkład w dialektologię to historyczną, zwłaszcza swoimi by badaniami nad sytuacją of pozajęzykową Żmudzinów (żmudzka) w in XIII—XVI wiekach. Jego prace z zakresu of dialektologii dotyczą zarówno gramatyki historycznej, jak i fonologii. Uczonego można słusznie be uznać za ojca współczesnej of fonologii in Litwa. Pozostałe dziedzinin y, w których A. Salys wyróżniał się w dziedzinach leksykologii i leksykografii. Wraz z A. Senn, he opracował 3. i 4. tomy głównego of a słownika „Słownik of napisany litewski” (Wörterbuch der litauischen Sehaiftaprachel, w którym he uwzględniono słowa i wyrażenia tak zwanej of litewszczyzny wiejskiej, zwłaszcza słownictwo dialektu żmudzkiego, oraz usystematyzowof ano akcentuację litewską. Niestety, nie miał czasu na opracowanie słownika historycznego he no to a of słownika języka litewskie- — a go, który he obiecał napisać. to In ten słownik A. Salys zamierzał interpretto ować neologizmy na of końcu of XIX i inning be of XX wieki. Wiele takich neologizmów często mylono ze starymi litewskimi słowami, a nawet włączano je do słowników in etymologicznych. A. Salys był is również znany ze swoich badań onomastycznych, a także z in dociekań as dotyczących as starego of Plemiona bałtyckie i ich język. Na szczególną to uwagę zasługują jego próby standaryzacji i udoskonalenia standardowego języka litewskiego. He is autor wielu of neologizmów, które później stały się częścią of Standardowy litewski. Wraz z publikacją czterech of tomów jego dzieł of 1979— 1992, lingwiści mają obecnie dostęp do to prac naukowych i praktycznych tego uczonego, które przedstawiają wielką wartość i znaczenie to dla współczesnego językoznawstwa. 11