Dėl baltarusių šnektų lituanizmų vertinimo ir vartosenos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXV (1995) LIETUVIŲ LEKSIKOLOGIJOS TYRINĖJIMAI Przeglądy. Recenzje. Uwagi Opinions. Reviews. Observations Überblicke. Rezensionen. Anmerkungen O OCENIE I UŻYCIU LITUANIZMÓW W GWARACH BIAŁORUSKICH Wydzielając nowo odkrywane lituanizmy z gwar białoruskich jako elementy litewskiego substratu, we wszystkich swoich badaniach konsekwentnie trzymamy się definicji terminu 1ustalonej w słownikach terminologii językoznawczejsubstrat. Czasami jednak spotykamy się z przypadkami, gdy nasze podejście jest opacznie rozumiane. Oto polska językoznawczyni E. Smulkova zarzuca2 nam, że zapisane przez nas wyrazy antaráplusci „grzebień”, asiūkli „skrzypy”, skiardži „miejsce ukłucia podczas uboju świni” i in.3 z żywej gwary białoruskiej okolic Starych Smilginiai (rejon woronowski, Białoruś) uznajemy za elementy litewskiego substratu. Miałyby to być jedynie przypadkowo użyte okazjonalizmy, ponieważ nie uwzględniamy chronologii pojawienia się tych słów w gwarach białoruskich, ich geografii ani funkcjonowania w białoruskim systemie dialektalnym; postępujemy nie całkiem poprawnie, zaliczając je do najnowszej warstwy leksyki substratowej4. A zatem zaprzecza ona obecności nowych elementów substratu w gwarach. Czy jednak w języku nie mogą występować starsze i nowsze jednostki substratowe? Oczywiście, że mogą. Wszak, powiedzmy, na Białorusi asymilacja dawnych ziem litewskich nie wszędzie dokonała się w tym samym czasie — dalej od granicy z Litwą wcześniej, bliżej niej później. Zatem w obu przypadkach rezultatem asymilacji jest substrat, niezależnie od jego wieku. Jedno jest jasne: chronologia substratu nie zmienia istoty tego terminu i nie wchodzi w zakres jego znaczenia. Ważne jest tylko, by taki czy inny element dawnego języka, przejęty przez nowy, był w nim żywy, funkcjonował i tym samym stanowił już substrat. Tak właśnie termin substrat rozumieją i stosują H. Turska i Z. Zinkevičius5. A więc sub- 1 A c h m a n o v a O.S. Slovar’ lingvističeskich terminov. Moskva: Sovetskaja enciklopedija, 1966, 461—462; G o l ą b Z., H e i n z A., P o l a ń s k i K. Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1970, 542—543; G a i v e n i s K., K e i n y s S. Kalbotyros terminų žodynas, Kaunas: Šviesa, 1990, 193—194. 2 S m u l k o v a E. K vyprosu o belorusskich lituanizmach — Balto-slavianskije issledovanija. Moskva: Nauka, 1981, 203—213. 3 G r i n a v e c k i e n e E., M a c k e v i č J u. F., R o m a n o v i č J. M., Č e b e r u k J. I. Bytovaja leksika litovskogo proischoždenija v Zapadnoj Belorussiji — Lietuvių terminologija. Vilnius: Mintis, 1975, 164, 165, 189. 4 S m u l k o v a E. Min. veik., 204—205. 5 T u r s k a H. O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie — Studia nad polszczyzną kresową I. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź: Os- 218 Znaczenie terminu substrat nie jest przez nas zatem wypaczane. Mimo to E. Smulkova uważa, że substrat może być tylko stary. Oto jej stanowisko: „Termin «białoruskie bałtyzmy»... należałoby stosować wyłącznie w... znaczeniu, że do starej warstwy substratowej można zaliczyć relikty bałtyckie... (przede wszystkim jaćwieskie...)”6. Przykłady takich elementów substratu bałtyckiego podaje ona z gwary białoruskiej we wsi Bobrowniki (województwo białostockie, Polska), uprzednio zauważając, że Bobrowniki „... w przeszłości były osadą służebną, założoną na przełomie XV—XVI w. przez ludzi, którzy przybyli od strony Niemna”7 (twierdzenie to zresztą wymagałoby jeszcze udowodnienia). Uznając pozostałości języka przybyszów za substrat (!), E. Smulkova zasadniczo wypacza znaczenie tego terminu, nie trzymając się językoznawczej teorii substratu. Zasadnicze twierdzenie E. Smulkovej, że pozostałości języka przybyszów, a nie języka autochtonów stanowią substrat, jest całkowitą anomalią. W gwarze wsi Bobrowniki odkrywa ona między innymi rzekomo bałtycką leksem tókšyny „domowy makaron”, którą uważa za pochodzenia litewskiego i proponuje łączyć z litew. lakšalai, lakščiai, lakšenas, lakšinys, a te z lãkštas „liść rośliny”8. Jednak tókšyny (podobnie jak lapšá) trafiło na obszary słowiańskie z języków tureckich9, zresztą co najmniej 100 lat po przybyciu do Bobrownik przybyszów znad Niemna. Zatem litew. lãkštas i tókšyny raczej nie są spokrewnione, a odkrycie elementów substratu bałtyckiego tego rodzaju i ich chronologia są naukowo nieuzasadnione. Gdzie w tym przypadku jest substrat jaćwieski? E. Smulkova nie zalicza wymienianych przez siebie lituanizmów do substratu również dlatego, że zapisano je na obszarze dwujęzycznym. We wsi Stare Smilginiai do dziś rzeczywiście żyje jeszcze jeden czy drugi starszy człowiek, który zna język swoich rodziców, ale cała wieś i jej okolice już go nie rozumieją, a między sobą mówią wyłącznie po białorusku. Ponadto nie ma tu żadnych ośrodków kultury litewskiej — litewskiej szkoły, prasy, radia; kościół jest wyłącznie polski. Zatem wszystkie lituanizmy z tych okolic przedstawione w naszym artykule zapisaliśmy bez wyjątku od miejscowych starszych ludzi, których rodzice i przodkowie, asymilując się tutaj, stali się Białorusinami. W naszym przekonaniu sytuacja i użycie lituanizmów występujących w okolicach Starych Smilginiai nie stanowią żadnej przeszkody, by zaliczyć je do substratu. Jak pokazują nasze późniejsze badania, okolice Starych Smilginiai nie są jedynym miejscem, w którym występują lituanizmy określane przez E. Smulkovą jako okazjonalizmy. Obecnie wiemy, że są one spotykane także w innych miejscach rejonu woronowskiego, a ponadto w rejonach iwiejskim, oszmiańskim, brasławskim i postawskim. Nie są to zatem ani wyrazy przypadkowe, ani o indywidualnym użyciu i swoistym znaczeniu, lecz autentyczne elementy litewskiego substratu, mocno zakorzenione w białoruskim systemie dialektalnym. Świadczy o tym między innymi żywość zdań ilustracyjnych w naszym artykule oraz ich poprawne użycie solineum, 1982, 86—119; Z i n k e v i č i u s Z. Lietuvių dialektologija. Vilnius: Mintis, 1966, 24—25; Z i n k e v i č i u s Z. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993, 249tt. 6 S m u l k o v a E. Min. veik., 205. 7 S m u l k o v a E. Min. veik., 206. 8 S m u l k o v a E. Min. veik., 208. 9 F a s m e r M. Etimologičeskij slovar’ russkogo jazyka 2, Moskva: Izdatel’stvo ”Progress”, 1967, 460. 219 i formacja, wyraźne znaczenie. Wspomniane lituanizmy białoruskiej gwary Starych Smilginių, niewątpliwie stanowiąc integralną część litewskiego substratu, nie są zarazem ani produktem interferencji, ani konwergencji, jak a priori próbuje je nazwać E. Smulkova 10. Wszystkie są odziedziczone, a nie przyniesione. Można też polemizować w sprawie litewskich odpowiedników podawanych dla niektórych lituanizmów. Oto lituanizm asiūklė E. Smulkova wywodzi nie od lit. asiūkliai, lecz od naukowego terminu odnoszącego się do wszystkich roślin tego rodzaju asiūkliainiai (błędnie oznaczonego nawet dwoma znakami akcentu — asiūkliainiai)11, w istocie zupełnie nieznanego w języku ludowym. Ten metodologiczny błąd pokazuje, że również w tym przypadku E. Smulkovej nie udaje się wybrać najwłaściwszego odpowiednika spośród podanych litewskich słów. Leksem występujący w białoruskiej gwarze wsi Bobrovniki prasėšč „odległość tkaniny na krośnie między płochą a wałem” skłonna jest ona uznać za pochodzenia litewskiego i bez żadnych podstaw, w sposób nadmiernie amatorski, łączy go z litewskim czasownikiem prasiskėsti12. Jest to jednak całkowicie niemożliwe: między lit. (prasi) skėsti „(roz)rozszerzyć się, (roz)szerzyć” a bobrovnickim (pra)šėšč z pewnością nie ma ani związku gramatycznego (i słowotwórczego) czy fonetycznego, ani — co najważniejsze — semantycznego. W naszym przekonaniu prašešč to prawdopodobnie słowo pochodzenia słowiańskiego; por. też najpewniej jego rosyjskiego krewnego prisiest’ „czas, gdy ktoś siada jeden po drugim i pracuje, nie wstając”13. Elena Grinaveckienė 10 Smulkova E. Min. veik., 205. 11 Smulkova E. Min. veik., 204. 12 Smulkova E. Min. veik., 208. 13 Dal’ V. Tolkovyj slovar’ živago velikorusskago jazyka 3, S.Peterburg-Moskva: Izdanie knigoprodavca-tipografa M.O.Wolfa, 1882, 450. 220