Dėl baltarusių šnektų lituanizmų vertinimo ir vartosenos

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXV (1995) BADANIA LEKSYKOLOGII LITEWSKIEJ Przeglądy. Recenzje. Uwagi Opinie. Recenzje. Obserwacje Przeglądy. Recenzje. Uwagi O BIAŁORUSKICH GWARACH LITUANIZMÓW OCENIANIE I UŻYCIE Przypisując nowo odnajdywane lituanizmy w gwarach białoruskich substratowi litewskiemu, we wszystkich swoich badaniach konsekwentnie stosujemy się do terminów językoznawczych zawartych w słownikach! definicji ustalonego terminu substratu. Jednak czasami spotykamy się z przypadkami, gdy takie nasze podejście jest rozumiane w sposób wypaczony. Oto polska językoznawczyni E. Smulkova czyni zarzuty*, że zapisane przez nas w żywej gwarze białoruskiej okolic Starych Smilgini (rejon waranowski, Białoruś) wyrazy antardplusci „pašukos”, asiūkli „skrzypy”, skiardz: „miejsce patroszenia podczas uboju świni” itd. uważamy za elementy substratu litewskiego. Są to jedynie przypadkowo użyte okazjonalizmy, ponieważ nie uwzględniamy chronologii i geografii pojawienia się tych wyrazów w gwarach białoruskich ani ich funkcjonowania w białoruskim systemie dialektalnym, a także że postępujemy nie całkiem poprawnie, zaliczając je do najnowszej warstwy leksyki substratowej*. A zatem neguje ona obecność w gwarach nowych elementów substratu. Czy jednak w języku nie mogą występować starsze i nowsze jednostki substratowe? Oczywiście, że są one możliwe. Przecież, powiedzmy, na Białorusi asymilacja dawnych terytoriów litewskich nie wszędzie zachodziła w tym samym czasie —na obszarach bardziej oddalonych od granicy Litwy —wcześniej, na bliższych —później. A zatem w obu przypadkach skutkiem asymilacji jest substrat, niezależny od wieku. Jedno jest jasne: chronologia substratu nie zmienia istoty tego terminu i nie wchodzi w zakres jego treści. Ważne jest tylko to, że taki czy inny element dawnego języka, przejęty przez nowy, jest w nim żywy, funkcjonuje i stanowi już substrat. Właśnie tak termin substrat rozumieją i stosują H. Turska i Z. Zinkevičius“. A zatem sub1 Achmanowa O. S. Słownik terminów lingwistycznych. Moskwa: Encyklopedia Radziecka, 1966, 461—462; Golab Z., Heinz A., Polański K. Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, 542—543; Gaivenis K., Keinys S. Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa, 1990, 193—194. | Smułkowa E. W kwestii białoruskich lituanizmów — Badania bałtosłowiańskie . Moskwa: Nauka, 1981, 203—213. į Grinaveckienė E., Mackevič Ju F., Romanovié J. M., Cebruk J. I. Słownictwo życia codziennego pochodzenia litewskiego na zachodniej Białorusi — Terminologia litewska. Wilno: Myśl, 1975, 164, 165, 189. 1Smulkova E. Min. veik., 204—205. Turska H. O powstaniu polskich obszaréw jezykowych na Wileniszczyznie —Studia nad polszczyzną kresową I. Wrocław- -Warszawa-Krakó218 w-Gdańsk- -Łódź: Znaczenie terminu „substrat” nie zostaje przez nas zniekształcone. Mimo to E. Smułkowa uważa, że substrat może być tylko stary. Oto jej stanowisko: *„Termin «belorusskije baltizmy- »... sledovalo by upotrebliat’ liš’ v... smysle, čto k staromu substratnomu sloju mogut byt’ otneseny baltijskije relikty... (prežde vsego jatviažskije...)7”.* Takie elementy substratu bałtyckiego podaje ona z gwary białoruskiej we wsi Bobrowniki (województwo białostockie, Polska), zauważając wcześniej, że Bobrowniki „... v prošlom eto služebnoje poselenije, osnovannoje na rubeze XV—XVI vv. liudmi, prišedšimi so storony Nemana” (twierdzenie to, swoją drogą, należałoby jeszcze udowodnić). Uznając pozostałości języka przybyszów za substrat (!), E. Smułkowa zasadniczo zniekształca znaczenie tego terminu, nie przestrzegając koncepcji substratu w teorii językoznawczej. Zasadnicze twierdzenie E. Smułkowej, że pozostałością językową są języki przybyszów, a nie autochtonów — to substrat, jest całkowitą anomalią. W gwarze wsi Bobrowniki, między innymi, odnajduje ona rzekomo bałtyckiego pochodzenia leksem #6ksyny "domowe łazanki“, który uważa za pochodzenia litewskiego i proponuje wiązać z lit. lak3alas, lakščiai, lakšenas, lakšinijs, a te — z lūkštas "liść roślinyTM. Jednak lokšyny (podobnie jak lapsd) dostało się na terytoria słowiańskie z języków tureckich®, zresztą co najmniej 100 lat po przybyciu przybyszów znad Niemna do Bobrowników. Zatem lit. lakštas i loksyny raczej nie są spokrewnione, a odkrycie elementów substratu bałtyckiego tego rodzaju oraz ich chronologia są naukowo nieuzasadnione. Gdzie w tym przypadku jest substrat jaćwieski? E. Smułkowa nie zalicza wymienianych przez siebie lituanizmów do substratu również dlatego, że zostały zapisane na obszarze dwujęzycznym. W starej wsi Smilginiai do dziś rzeczywiście jeszcze niejeden starszy człowiek wprawdzie zna język swoich rodziców, ale cała wieś i jej okolice już nie rozumieją po litewsku i między sobą mówią wyłącznie po białorusku. Poza tym nie ma tu żadnych ognisk kultury litewskiej — litewskich szkół, prasy ani radia, a kościół jest wyłącznie polski. Tak więc wszystkie lituanizmy tych okolic przedstawione w naszym artykule, bez wyjątku, zostały zapisane na podstawie wypowiedzi miejscowych starych ludzi, których rodzice i przodkowie, asymilując się tutaj, stali się Białorusinami. Taka sytuacja i użycie lituanizmów występujących w okolicach Starych Smilgini, w naszym przekonaniu, nie stanowi żadnej przeszkody w zaliczeniu ich do substratu. Jak pokazują nasze późniejsze badania, okolice Starych Smilgini nie są jedynym miejscem, gdzie występują lituanizmy nazywane przez E. Smulkovą okazjonalizmami. Obecnie wiadomo nam, że występują one także gdzie indziej w rejonie werenowskim, a także w rejonach iwiejskim, oszmiańskim, brasławskim i postawskim. Nie są więc ani przypadkowymi, ani słowami indywidualnego użycia i o odpowiadającym mu znaczeniu, lecz prawdziwymi elementami litewskiego substratu, mocno zakorzenionymi w białoruskim systemie dialektalnym. Świadczy o tym między innymi żywość zdań ilustracyjnych naszego artykułu oraz poprawne użycie solineum, 1982, 86—119; Zinkevičius Z. Lietuvių dialektologija. Wilno: Mintis, 1966, 24—25; Zinkevičius Z. Rytų Lietuva praeityje ir dabar. Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, 1993, 249tt. 6 Smulkova E. Dz. cyt., 205. "TSmulkova E. Dz. cyt., 206. 8 SmulkovakE. Dz. cyt., 208. - Fasmer M. Etimologiceskij slovar’ russkogo jazyka 2, Moskwa: Izdatelstvo "Progress", 1967, 460. 219 i derywacja, jasne znaczenie. Minimalne lituanizmy gwary białoruskiej Starych Smilginiai, niewątpliwie będąc integralną częścią substratu litewskiego, zarazem nie są ani produktem interferencji, ani konwergencji, jak a priori próbuje je nazwać E. Smulkova 10. Wszystkie są odziedziczone, a nie zapożyczone. Można również spierać się co do niektórych podawanych przez E. Smulkovą litewskich odpowiedników lituanizmów. Oto lituanizm asiūkli E. Smulkova wywodzi nie od lit. asiūkliai, lecz od naukowego terminu asiūklainiai, oznaczającego wszystkie rośliny tego rodzaju (błędnie oznacza go nawet dwoma znakami akcentu —astūklainiai)"*, faktycznie zupełnie nieznanego w języku ludowym. Ten błąd metodologiczny pokazuje, że również w tym przypadku E. Smulkovej nie udaje się spośród zbioru podanych litewskich wyrazów wybrać najwłaściwszego odpowiednika. Leksem występujący w gwarze białoruskiej wsi Bobrowniki, prašėšč „odległość tkaniny na warsztacie tkackim między płochą a wałem”, skłonna jest uznać za pochodzenia litewskiego i bez żadnych podstaw, nazbyt amatorsko, wiąże go z litewskim czasownikiem prasiskesti?. Jest to jednak całkowicie niemożliwe: między lit. (prasi) skesti „(roz)rozprzestrzeniać się, (roz)poszerzać” a bobrownickim (pra)šėšč z pewnością nie ma nie tylko związku gramatycznego (i słowotwórczego) ani fonetycznego, lecz — co najważniejsze — semantycznego. Naszym zdaniem prasésé — najprawdopodobniej słowo pochodzenia słowiańskiego, por. także najprawdopodobniej jego rosyjskiego krewnego prisiest' „czas, gdy kilka osób kolejno siada i, nie wstając, coś robi?! *. Elena Grinaveckienė 10s Mulkova E. dz. cyt., 205. lg Mulkova E. dz. cyt., 204. 129 Mulkova E. dz. cyt., 208. 12. pal' Vv. Tolkovyj slovar’ živago velikorusskago įgryka3, S. Peterburg-Moskva: Izdanije knigoprodavca-tipografa 92 Wolfa, 1882, 450 220