Priebalsių „s:š“ ir „z:ž“ įvairavimo šiaurės rytų varniškiuose klausimu

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXV (1995) LITEWSKIEJ LEKSYKOLOGII BADANIA Vytautas VITKAUSKAS į WAHANIE SPÓŁGŁOSir EK s:š z:2 W RÓŻNYCH PÓŁNOCNYCH WSCHODNICH DIALEKTACH WARNIŠKIAI. W wielu gwarach żmudzkich, zwłaszcza w gwarach północnożmudzkich (na obszarze dounininków), zapisano różne wyrazy, w których widoczne jest wahanie spółgłosek w określonych s ir š, z ir ž wyrazach i formach!. ir W tym przypadku zamierza się przeanalizować to samo zjawisko w południowych gwarach auksztockich, we wschodnich gwarach warniškiai (północno-wschodnich dūnininków). Można wyróżnić niejako trzy podrozdziały: 1. Niektóre słowa wymawia się tylko su s, z zamiast w języku ogólnym w innych ar litewskich gwarach š, ž; 2. W poszczególnych — gwarach występuje wahanie: w jednym miejscu wymawia się s, z, gdzie indziej š, ž. Nawet nie tworzy się żadna izoglosa, — istnieją jakby jakieś dublety; 3. Spółgłoska z zostaje zastąpiona ž. Niektóre z takich iš przykładów zostały ir zarejestrowane i opublikowane w „Słowniku gwar północno-- wschodni- (1976), ch dūnininków” niektóre przykłady zapisano później (takie słowa odnotowair no w sąsiednich tzw. gwarach dounininków — w Papilė, Raudėnach, Tryškiach, Eigirdžiach). 1. kūmsčia "pięść" (por. kū.m's't'e, kum's't'ė.k'e Pvn, Vkšn, Vds) || kūmstė "pięść" (kūm's'ti Drv, Vrp, Krš, por. kū.m's't'e Eig, Pp, Rdn); rozszerzenie "rozszerzenie" (p'lies'klie Pvn, Vkšn, Užv; Rdn, p'liésk'ié Drv, Vrp, sen. Krš), plestakė "plaštakė,drugys"“ (p'l'es't'ū-k'e Užv, Vkšn, Pvn), plestėkė "plaštakė" (p'les't'e ki Krš, Drv, Vrp); pliskis ”pliuskis” (pli.s'k'is Pvn, Vksn, plūs'k'is Krs); grazna „drausmė“ (grazna Pvn, Vksn, Krš, Drv), graznéti „drausti“ (grazniot'e Pvn, Vkin, Užv, grazndoti Krs, Vrp), žvaizdė „žvaigždė“ (2véiz'd'ie Pvn, Vkšn, žvaizddiė Krš, Drv; zvaizié Vrp, Vds), nusizvaizdeti "daug žvaigždžių būti": gražė, nus'ižvaiz'd'iejis dun.gūs Krš; zabtai „skrzele, usta” (zd.pta: Pvn, za“pta: Drv, Vrp, por. żuopta: Krš nj. z powodu zaniku cech gwarowych? ). Porównaj jeszcze ir nazwy jeziora i strumienia: Lūkstas (lū:ksc jez. Pvn, Varn, Vksn, rzeka. li‘ksc Ringuvos ds. dopływ Krs). Dołącza jeszcze inna pożyczka: silkas derywair ty od „jedwabiu”: jedwabny „jedwabny”, jedwabno-wełniany „jedwab ir wełny” (s'ėl.ks Pvn, Vkšn, Vds, s'il ks Krš, Vrp, Drv, s%lk%.n'is Pvn, Uzv, Vksn, s'il'k'in"is Krs, Drv, Vrp, s'el.kv'e. I'n'es Pvn, Vkšn, s'il. kv'il'n'es Krs, Drv). Chociaż nie mamy ir etymologii, podobnie z wygląda w słowach ir mazyti "męczyć" (mon'dZstle, ndza mo Pvn, Uzv, Vksn), remézytis „kirkintis” (r'em/é-2i-t'i-s Pvn, Vksn, r'em/éi-t'i-s Drv, Krs, Vip). 2. a) Waha się słowa ir formy w poszczególnych gwarach (kwestia obszaru): | 1 Būga K. Rinktiniai raštai 3, Wilno 1961, 220—250; Zinkevičius Z. Historia języka litewski2, Wilno 1987, 19— 24. 176 ego gėštautas || gėstautas „taki goździk” (gūošta.- uc Pvn, Vkšn, gūostauc Vrp, Drv), klūksnis || klūkšnis „gurkšnis”: klū.ks'n'is Pvn, klūkšnis Vrp, ožkūkšnis || ožkūksnis „szakłak” (uoska-ks'n'is Pvn, Krš, Drv, uoška:ks- 'n'is Vrp, Rdn), gufksnis Drv || gurkšnis nj.? Krš, Drv; piselioties || pyselioties „zajmować się drobiazgami” (p'-s'el'uot’i-s Pvn, Uzv, p'i-s'el'uot'i-s Kr, p'i:š'el'uot'i-s Drv), pliūskė || pliūškė „tańce wiejskie” (p'!'ė.s'k'e Pvn, p'l'é.5k'e Vkšn, Užv), skrabti || škrabti „skrobać, marznąć” (skrd.p't- 'e Pvn, Vkšn, škrap't'i Krš, Drv, Vrp), skrūbis, -ė || šraūbis, -ė „sucharek, chuderlak” (skra-b'is Pvn, Užv || skrd-b'is Drv, Krš, Vrp) —lecz we wszystkich tutaj analizowanych gwarach tylko škrabalas „sucharek, chuderlak” (škra-ba.- ls Pvn, Vkšn, Vds, skra-bals Drv, Krš, Vrp), skurlis || škurlis „szmata” (skū:r'!is Pvn, Vds, Vkšn, $kur. Tis Drv, Krš, Vrp (i wszystkie derywaty: skurlinis || škurlinis „szmaciany”, skuflininkas, -ė || škuflininkas, -ė „szmaciarz”), skūrti || škūrti „rozrywać się” (sko.r't'e Pvn, Užv, Vds, škūr't'i Drv, Krš), sptglis || špiglis „kolec” (s'pagllis Drv, spt. glis Vds || &'p'igl'is Vrp, Krš), spiglitiotas || špigliūotas, -a „kolczasty” (s'pligli-c Drv, s'pligli-c Vds, §'pliglii-c Vip, Krš), spoksdti || špoksdti „gapić się” (spuoksiot'e Pvn, Vksn, Spuoksioti Krs, Drv, Vrp), stybra || štybra „wyciągnięty, bardzo wyrośnięty człowiek“ (s't4-bra Pvn, Uzv, §1% bra Vrp) i in. Wyróżnia się tym także cały szereg derywatów z przyrostkiem -sena || -šena: berigsena || berigšena „kończenie się” (b'ė"nks'- ena Pvn, Vkšn || b'é'nks'ena Vds, Uzv || ben. ks'ena Drv, Krs, Rdn), epsena || cypsena || cypsena (er p's'ena Pvn, ci-pdena Drv, Krš i Rdn; é&i-p'dena Vip), eisena || eišena „sposób chodzenia, chód, chodzenie” (ais'ena Pvn, Vkšn, dis'ena Užv, Vds, ati.šena Drv, Krš, Vrp; aiš'ena również Rdn, Kaunatava, Dūseikiai- ), jaūksena || jaūkšena „oswajanie, przekonywanie” (jauks'ena Uzv, Vds, jaū.kš'ena Drv, Krš), kaūksena || kaūkšena „wycie, wołanie” (kduks'ena Pvn, kaū.kš'ena Drv, Krš), kroksena || kroksena „płacz, krzyk” (krūoks'- ena Pvn, Vkšn, krūoks'ena Užv, Vds, kruokšena Drv, Krš —krūokš'- ena również Rdn), lėksena || lėkšena „latanie, bieganie” (lieks'ena Pvn, liéks'ena Drv, Krš), sprogsena || sprégsena „wybuch, umieranie, nic.”, " (sprioks'- ena Vkšn, spriogs'- ena Vds, sprioks'- ena Drv, Krs, Vrp —sprioks'- ena również Rdn, Trs, Pabalves k.), Zviégsena || ZviégSena „pisk, brzęczenie” (žvti:-ks'- ena Pvn, Vkin, Zvi ks'ena Uzv, Vds, #v"i-ks'- ena Drv, Krš i in.), Wyróżnia się tylko s'ep's'ena „nic., śmierć” Drv, Krš, Vrp (czyżby nj.?). lyzinties || lyZinties „schlebiać, podlizywać się” (Li-2lin'tli- -s Krš, Vrp, li“žintis Pvn, Vkšn, Užv, l1-#int'i-s Drv), palizokas, -ė || paližūkas, -ė „lizus, podlizuch?” (palizuoks Drv, paležūoks Vds), vazma || važma „przedmioty przewożone, dobytek” {vad Pvn, Vds, Vksn, vazma Drv, Kr3), zaksdti || zauksėti || zoksoti || žaksdti „gapić się, siedzieć bezczynnie?” (žaksūoti Drv, Krš, zauksūot'e Pvn, Užv, zuokstūot'i Krš, Vrp, Zaksiot'i Drv), zmegti || žmėgti „spadać, rzucać się, umniejszać, zapaść się w wypieku” (2Z'mékt- ’s Krš, Vrp, z/m'ė.kt- 'e Vkšn, Vds, ž'm'ėkt'i Drv, žm'ė.kt'e Pvn), zmegings || zmėkinis || žmeginijs „zapadnięty wypiek” (Zm'églin- 'i-s Pvn, Vds, 2/m'ėklin'- i-s Vkšn, žm'ėglinti“s Drv), zufdoti || zurdoti без перевода.iamisoantszowy?']} лице?></s> Sadness in Polish? sprog... 177 "zabijać, zabić" (zur.duot'i Krš, z6-rdiot'e Pvn, Vkšn, suf. duot'i Drv, Vrp — ir żė"rdūot'eir Rdn, Girkauty k.), por. jeszcze zapożyczenie || vdzotis vazotis „valkiotis, Slaistytis” (vd-zuots-s Pvn, Vksn, va: Zuoti-s Drv, Krš, Vrp). 3. W jednym słowie — żylė we wszystkich tych gwarach wymawiana jest ž: spółgłoska žį-liė Pvn, Užv, Vkšn, -lié 3 Drv, Krš #45 (szczególnie popularne było powiedzenie File plellieda vef.su's al'ė n'epasidi-su of Drv, File plelieda rsi-s ve Pvn). Wszystkie te przykłady wskazują na występowanie w tych gwarach jakiegoś interesującego zjawiska. Można ko tylko przypuszcs, zać, š, dlaczego wymowa w poszczegóir lnych słowach i w pewnych formach tak się waha. Jedno jest tylko jasne: wszystkie te gwary, poprzez te przykłady, wykazują odstępstwa od form używanych przez większość Litwinów su š ar ž. Można więc jedynie przypuszczać, że byli tu ludzie, którzy zamiast litewskich š, ž wymawiali s, z, później w jednych słowach zachowując je (kūmsčia || kūmstė, vazma, zdbtai), w innych mieszając || (skrabti škrabti, || zaksdti ar žaksdti), a nawet całkowi- (. cie je zmieniając (žilė). Na Żmudzi, a ir nawet na wyżynnej Litwie, takich faktów jest wiele (np. vazmad, jak pokazuje kartoteka LKŽ, rozproszopo na po całej Żmudzi — Vn, Grdm, Vvr, Šv, a nawet po wyżynnej ir Litwie po — Jrb, Pgg (używane w pismach Prus Litwy), plėskė — LKŽ X 160 według danych niemal wyłącznie żmudzkich, także ir plestėkė, plestekė (LKŽ X 161, LKA I 86). Według K. Būgę ir Z. Zinkevičiusa można przypuszczać, że występowały tu fakty dwujęzyczności kurońsko-żmudzkiej? (por. jeszcze tutaj ei ir ie różnych przypadków wymiany- *), bliskich kontaktów. Z tego to powodu mogły ir powstać słowa, w s, których š, wymowa w pewnych przypadkach została pomieszana wskutek wpływów związanych ar z wymianą głosek. bų ar Może chodzić o ir niedawną zmianę wynikającą z z wyrównania nietypowej wymowy (np. zmegti ir żmėgti, zurdoti ir żurdoti; są to zapisy z ostatnich lat, sporządzone w okresie słabnięcia odrębności tych peryferyjnych gwar żmudzkich oraz ich wewnętrznego systemu praw fonetycznych (por. także podobne zjawiska w niezbyt odległych gwarach zwanych „šlekami”). Szczególnie interesujące są wahania przyrostków -sena || -šena. Gwary zachodnie mają tylko -sena, Żmudzini północni, nawet mieszkańcy okolic Akmenė i Papilė, gdzie byli Łotysze. zagród (W Biliūniškiai, Barvydžiai, Vegėriai, Elkiškiai) tak — wymawia się tylko na rozległym obszarze, gdzie indziej. ir Jest niczym jakiś klin Parafia w Kuršėnai (zapisano kilka przykładów dotyczących Raudėnai, jeden czy drugi w Kaunatava). Można przypusa) zczać: są to iš zapożyczenia z języka łotewskiego (jakby ir geografia — oddalenie od obszaru języka łotewskiego — nie ir pozwalała tak usilnie tego twierdzić); b) to uogólnione na podstawie gaišena, lūšena, vėšena; wymowa c) pomieszana s ir š w pewnych formach bałtyckiego przyrostka iš *-siėna” albo według V. Mažiulis *-si-ana®, iš -sio ? BūgakK. Tamże; Zinkevičius Z. Tamże. : 3ZinkeviciusZ. Min. dział., Vit 21; aus k k as V. O jednym oikonimie żmudzkim. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 32, 1993, 238. Jonaitytė A. Nowe dane o konsonantyzmie gwary Skaistgiry. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, 1960, 79— 83. EndzelinsJ. Gramatyka języka łotewskiego, Ryga, 1951, 296— 297; Skardžius P. Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno, 194 , 234. $MaziulisV. Etymologiczny słownik języka pruskiego 1. Wilno, przy 1988, 152—153. 178 ar -si z powodu mieszania spółgłoš sek sir, być może i Ir pewnym wpływie języka łotewskiego „wybrana” spółgłoska słowotwórcza tego przyrostka języków zimnych š. Kolejną cechą tego zjawiska jest to, że użycie wielu — podobnych słów nie ma izoglos. Słowa su nelauktu są s, z jakby rozproszone na całym terytorium, w poszczególnych wsiach. Może to już wskazywać na zachowaniš ie całego dawnego obszaru, na którym dominowało wcześniejsze zjawisko (być może ir substratowe). Ponieważ w rozpatrywanych tu gwarach żmudzkich zapisano niemało różnorodnych faktów, nie może tu być mowy o przypadku. Mogą tu występować pewne relikty języka kurońskiego, por. także nazwy miejscowe Kuršėnai, Kuršai, wspomniane hydronimy Likstas’, a także nazwy miejscowe całkiem sąsiednich Papilėniškiai: Zabikai, Zubris (rzeka), w rzekomym połączeniu Pavandeniškiai (także sake i luokiškiai) Sg¢deklés kalnas, wahanie nazwy wsi Pavandenė między Sakalinė i Šakalinė i in. Można sądzić różnie (zwłaszcza w kwestii wyrazów skurlis || skutlis, goštautas || gostautas, žilė), ale mnogość faktów mimo wszystko wskazuje na szczególną sytuację gwar żmudzkich, kiedy zachwiała się prawidłowa wymowa większości litewskich š, 2 w określonych wyrazach i formach. SKRÓTY Drv — Dirvonėnai (Juozapava), rej. szawelski. Vkšn = Vieksnaliai, rej. telszewski. Vrp = Varputėnai, rej. kelmski. O RÓŻNORODNOŚCI SPÓŁGŁOSEK S:S I Z:Ž W GWARZE PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ WARNIAI ŻMUDZKIEJ Streszczenie W gwarach okolic Kuršėnai, Dirvonėnai, Užventis, Vidsodis na ogół używa się takich wyrazów, w których zamiast spółgłosek (dźwięków) §, ž w języku ogólnym wymawia się 8, Z (pléske, kūmstė || kūmsčia, plestekė || pleštakė), jezioro i rzeka Lūkstas, žvaizdė (žvaizė), zabtai (por. także silkas, mązyjti i in.). Inne wyrazy na tym obszarze różnią się: goštautas Pavandenė, Viekšnaliai i gostautas Kuršėnai, ožkakšnis Kuršėnai, Pavandenė i ožkūksnis Varputėnai, skrabti Pavandenė, Viekšnaliai i škrabti Kuršėnai, Dirvonėnai, skūrti Pavandenė, Viekšnaliai, Užventis, Vidsodis i škūrti Dirvonėnai, Kuršėnai, sptglis Dirvonėnai, Vidsodis i špiglis Kuršėnai, Pavandenė, spokscoti Pavandenė, Viekšnaliai i špoksoti Kuršėnai, Dirvonėnai, begsena Pavandenė, Viekšnaliai i begšena Kuršėnai, Dirvonėnai, bengsena Pavandenė, Viekšnaliai, Užventis i berigšena Dirvonėnai, Kuršėnai (a także Raudėnai), vazma Pavandenė, Užventis, Viekšnaliai i važma Kuršėnai, zmėgti Pavandenė, Vidsodis, Viekšnaliai i žmėgti Kuršėnai, Dirvonėnai, zurdoti Pavandenė, Viekšnaliai i žurdoti Kuršėnai, Dirvonėnai. Litewski wyraz ogólny zyle we wszystkich tych gwarach wymawia się jako žylė. Możliwe, że w tych gwarach istniały pewne zjawiska fonetyczne, gdy wymowa spółgłosek (dźwięków) s, z oraz §, ž zaczęła się chwiać. Można przypuszczać, że istniały tu jakieś kontakty, a nawet dwujęzyczność między Żmudzinami (Žemaičiai) a Kuršami. W rezultacie doszło do takiego pomieszania (begsena, eisena i in.), że mogły wystąpić zarówno niezbyt dawne wymiany s, z na š, Z lub odwrotnie, jak i pewne pozornie nieregularne pozycje (Zmeginys i in.). "Vana gas A. Lietuvių ’ +, hidronimų etimologinis žodynas, Vilnius, 1931, 198. 179