Daiktavardžių linksnių adverbializacija ir jų pateikimas „Lietuvių kalbos žodyne“

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXV (1995) BADANIA LEKSYKOLOGII LITEWSKIEJ Rita Šepetytė ADWERBIALIZACJA PRZYPADKÓW RZECZOWNIKÓW I ICH PREZENTACJA W „SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO” Adwerbializacja, czyli przysłówkowienie, definiowana jest jako „przejście innych części mowy do kategorii przysłówka” (LKM: 204); w najnowszych pracach dotyczących morfologii języka litewskiego — jako „funkcjonalne tworzenie przysłówków”, gdy „ze względu na określone uwarunkowania semantyczne i funkcjonalne formy różnych części mowy, połączenia wyrazowe przekształcają się w przysłówki” (Paulauskienė 1994: 380—381). Przysłówkowanie przypadków języka litewskiego szczegółowo badał i opisał K. Ulvydas; ponadto to zjawisko językowe jest zwykle omawiane w gramatykach. W tego rodzaju pracach lingwistycznych, mówiąc o przysłówkowieniu, stosuje się następujące określenia: „nie zerwał ostatecznie związku z rzeczownikiem”, „stadium pośrednie”, „najbardziej zbliża się do przysłówków” (Ulvydas 1967: 7, 28, 30, Ulvydas 1959: 80) i tym podobne. Przy opracowywaniu „Słownika języka litewskiego” należy rozstrzygnąć, czy pozostawić przypadkowi jego status, czy podnieść go do rangi jednostki leksykalnej i uznać za przysłówek. Oczywiście podział (grupowanie) leksyki na klasy (części mowy) jest bardzo złożonym problemem lingwistycznym. Przysłówki komplikują sytuację jeszcze i tym, że nie są formalnie określoną klasą leksyki, lecz jednoczy je jedynie znaczenie kategorii okoliczności czynności, a dokładniej rzecz ujmując — to, że przysłówki charakteryzują dynamiczną (czasownik) albo statyczną (przymiotnik) cechę przedmiotu. Mając na uwadze, że skostniałe połączenia wyrazowe, np., 4š karto, iš pagrindų, iš pradžios, uważa się w LKŽ za przysłówki, staje się niejasne, dlaczego za przysłówek nie uważa się połączenia 4 šalį (notabene w LKG — przysłówek miejsca), semantycznie adekwatnego iliatywowi šalin, używanego w tych gwarach, w których nie występuje iliatyw jako przypadek paradygmatyczny. Problem rozróżniania części mowy rozwiązuje gramatyka funkcjonalna, w strumieniu mowy w ogóle on nie powstaje. W gramatykach tradycyjnych (np. LKM: 204), w których wymienia się, definiuje i ilustruje przykładami części mowy, również nie ma większych trudności z omówieniem adwerbializacji. Trudności zaczynają się przy włączaniu wyrazów do takiego rejestru, jakim jest „Słownik języka litewskiego- ”, w którym wyrazowi trzeba nadać morfologiczną kwalifikację części mowy. Najpierw należałoby omówić sposób przedstawienia w LKŽ przypadków adwerbializowanych rzeczowników (1), po drugie, ocenić go (2) i wyciągnąć pewne wnioski (3). 1. Jak już wspomniano, leksykografowie, opisując jakiś rzeczownik, bardzo często stają przed problemem — czy semantycznie oderwany przypadek paradygmatyczny uznać za przysłówek i przedstawić go w osobnym haśle słownikowym, czy „wcisnąć” go do ilustracji odpowiedniego rzeczownika (czasami, co prawda, osobno wyjaśniając specyfikę użycia). Najbardziej „skomplikowane” przypadki — to biernik, narzędnik i miejscownik liczby pojedynczej oraz narzędnik liczby mnogiej. Istnienie tego problemu bardzo wyraźnie widać w LKŽ, w którym interpretacja danego przypadku często zależy od opinii autora lub redaktora słownika. Taką sytuację można by wyjaśnić tym, że leksykografowie w zasadzie nie mają na 142 czym się oprzeć, tzn. że gramatyki języka litewskiego tradycyjnie nie określają dokładnie, które wyrazy są „prawdziwymi” przysłówkami, a które są tylko uprzysłówkowionymi lub „zbliżonymi do przysłówków” przypadkami rzeczowników. W pierwszej gramatyce języka litewskiego wśród przysłówków miejsca wymieniono viduj, apačioj (PG: 506), a wśród przysłówków czasu —kartais, vakarais, naktimis (PG: 507); zaznacza się w niej również, że „jak grecki celownik nazw często nabiera natury przysłówka, tak ablatywy liczby pojedynczej i mnogiej wielu nazw, a zwłaszcza ablatywy narzędnika, przekształciły się w przysłówki, np.: pulkuir pulkais, vardu, skyriu, atviromis...” (PG: 508). Współczesne gramatyki języka litewskiego, uznając status przysłówka przypadków niektórych rzeczowników, stwierdzają, że „między nazwami a przysłówkiem od samego początku kształtowania się tej części mowy istniały, istnieją obecnie (i bez wątpienia będą istnieć w przyszłości) zjawiska przejściowe — wyrazy i konstrukcje, w których można już dostrzec osłabienie rzeczownikowości lub czasownikowości, ale nie można jeszcze stwierdzić całkowitego uprzysłówkowienia, np.:... pulku (por. z PG: 508 —R.S.), ratu, stulpu..., krašte,..., viduryje..., užpakalyje, apačioje,..., krūvoje” (LKG: 428). W najnowszej gramatyce języka litewskiego można powiedzieć, że klasyfikacja przysłówka zostaje jeszcze bardziej zagmatwana; napisano w niej, że „między nazwami a przysłówkiem od samego początku kształtowania się tej części mowy istniały, istnieją (i bez wątpienia będą istnieć w przyszłości) przypadki przejściowe — konstrukcje i wyrazy, w których właściwe znaczenie przysłówkowe ujawnia się dopiero wtedy, gdy nie ma żadnych określeń, np.: iš matymo, iš ryto, ratu, būriu, Sonu, žaibu.” Lecz gdy tylko takie konstrukcje i wyrazy zostają użyte z przydawkami, nie może być mowy o ich przysłówkowości, np.: 18 ранnego ranka, dużą grupą, prawą stroną” (DLKG: 411). Te dwa długie cytaty przytoczono po to, aby pokazać, że w gramatykach języka litewskiego nie ma uzasadnionego rozróżnienia przypadków rzeczowników jako przysłówków (np. dlaczego przydawka znosi „prawdziwe znaczenie przysłówka”?). Dlatego, rzecz jasna, autorzy i redaktorzy słowników często według własnego uznania włączają (lub nie) przypadki określonych rzeczowników do klasy przysłówków. Np. semantycznie wyłączony z paradygmatu tak zwany biernik czasu LKŽ systematycznie przedstawia jako ilustrację rzeczownika, np. uważany w LKG za przysłówek czasu dieną (LKG: 458), w LKŽ podany w haśle rzeczownika diena jako zwykła ilustracja (Kam lengva dieną, kam naktį, o kam niekados Zr). Również kartą nie podano w LKŽ jako odrębnego hasła, natomiast analogiczne sykį, wymienione w LKG wśród przysłówków czasu (LKG: 455), w LKŽ przedstawiono także jako odrębne hasło z kwalifikatorem adv. Apačioje nie jest w LKŽ wyodrębnione jako przysłówek, natomiast šaly (i šalyje) podano jako przysłówek (widocznie tak samo zostanie zrobione także z viduje, viduryje, viršuje). Po przejrzeniu wydanych tomów LKŽ widać, że w jego najnowszych tomach dąży się do bardziej konsekwentnego oddzielania semantycznie „wyłączonych z paradygmatu” przypadków i przedstawiania ich w odrębnych hasłach jako przysłówków. Jednak i w nich nie ma dużej konsekwencji. Zwykle 143 wyróżnia się te przypadki, które oznaczają czas lub miejsce, np.: pavakare adv. „przed wieczorem” (obok hasło pavakarė sf. 1. „czas około wieczora, przed zmierzchem”); pavakariais adv. „około wieczora, przed wieczorem”; pagiriomis „przy kacu”; šalyje „niedaleko, obok”; šalimis „z boków, od Sony”; kairėn „w lewą stronę”; czasami „kiedy niekiedy, od czasu do czasu”; zmierzch „o zmierzchu- ”; o zmierzchu „jw. " ; przed świtem, o świcie „o brzasku, o świcie”; do przodu „w kierunku ruchu, naprzód”; przed świtem „tuż przed świtem”; bokiem „obok”; w bok „na bok, dalej”; tamsėje „w stanie wieczoru lub nocy, po zmroku”; tarpais 1 „miejscami, rzeczami, pasami, gdzieniegdzie” i tarpais 2 „czasami, od czasu do czasu, niekiedy”; daiktais „miejscami”; amžtais 1 „przez cały czas, bardzo długo” oran 1 „na zewnątrz- ”; lauke „po zewnętrznej stronie pola” itd. Wyodrębniony jako przysłówek oraz niektóry przypadek mający znaczenie sposobu, np.: drauge 1 „w jednej grupie, razem, nie osobno”; mainais „wymieniając się, na wymianę”; skyrium „osobno”; choralnie „wszyscy razem, zgodnie”; głosem „głośno, głosami”; pisemnie „na piśmie”; susami „skacząc z okrzykami, susami, na łeb na szyję”; kłusem „szybkim, częstym krokiem (biec, jechać konno, jechać)” itd. 2.1. Oceniając ujęcie przypadków z adwerbializowanych rzeczowników w LKŽ, należy przede wszystkim podkreślić rozbieżność między tym słownikiem a LKG. Znaczną rozbieżność między tomami 1—8 LKG i LKŽ można wyjaśnić tym, że w czasie wydawania tych tomów słownik LKG nie był jeszcze wydrukowany (1971). Od 9. tomu LKŽ rozbieżność ta maleje, jednak nadal pozostaje. Np. niewyodrębnione w LKŽ jako osobne leksemy, wymienione w LKG jako przysłówki (pagrioviais, patakiais —LKG: 443, senybėj, senybėse —LKG: 455, pradžioje —LKG: 456, popiečiu, -prievakarėj —LKG: 458, prieblandėlėj, prietemėlėj, prieteméliais, prietemėlytėj —LKG: 459, Sesiose —LKG: 436) albo jako przypadki przejściowe (paaviziais, pabaliais, padebesiais, padirviais, pakluoném, pakampém itd.); 2.2. Nie kwestionując stanowiska „Gramatyki języka litewskiego” w kwestii klasyfikacji przysłówków, rozbieżność między nią a słownikiem jest nieco szokująca. Jeżeli jednak leksykografowie krytycznie oceniają dane LKG, chciałoby się widzieć dokładniejsze kryteria wyodrębniania zleksykalizowanych przypadków w LKŽ. Chciałoby się, aby zachowano pewien system. Właśnie tego systemu brakuje LKŽ również w tym względzie. 2.3. Można przypuszczać, że LKŽ opiera się na tradycji leksykograficznej. Na przykład w słowniku F. W. Haacka (Haack 1730) jako przysłówki wyodrębniono: drauge adv., iš vidaus, iš viršaus, lauke adv. loci, laukan adv. loci, naprzeciwko (bez kwalifikatora), rankami adv. temp., porą, rano adv. temp., precz adv. loc., wieczorami adv. temp., z trudem adv. dubit., Pil. W słowniku Ruigysa (Ruhig 1747), oprócz tych, wyszczególniono jeszcze: apačioj adv., kartais (bez kwalifikatora), čėsu adv., rytmetyj adv. W LKŽ jako osobne leksemy nie podano tylko apačioj, rytmečiais i rytmetyj (mam na myśli opublikowane tomy). W słowniku G. H. F. Nessel­manna (Nesselmann 1851) jako osobne artykuły wyodrębniono laukan, priešais (bez adnotacji- ), čėsu, | LLKG wśród przechodnich form liczby mnogiej narzędnika wymienia także pabobiais, choć nie jest to forma przypadka — w ogóle nie ma paradygmatu rzeczownika * pabobys. | drauge, greta, 144 EN i > lauke (orig. laukia), šalia, šalimis, šalin z adnotacją adv., lauke z adnotacją adv. i wyjaśnieniem "eig. locat. von laukas"; formy apačioj, kartais, risčia, rytmeciais, šuoliais, tarpais, pryšokiais w artykułach odpowiednich rzeczowników; połączenia ¢§ vidaus, iš viršaus, iš pradžios także w artykułach odpowiednich rzeczowników. W słowniku oznaczanym w LKŽ skrótem NdZ jako przysłówki wyodrębniono drauge, greta, laukan, oran; naprzeciw, obok, w kraju, krajem, krajami, precz, szoriami, przerwami, od razu, od początku (pisownia oryginału —R.Š.); trochę —wyodrębnione jako 2. znaczenie rzeczownika truputis. Formy kruopą, kūliais, šuoliais, choru, laiku, mainais, metu, nakčia, paryčiais, pavakare, risčia, raštu, šonais, podane w LKŽ jako przysłówki, w NdŽ są jedynie przykładami ilustrującymi odpowiednie rzeczowniki. Zatem twierdzenie, że w LKŽ przestrzega się tradycji leksykograficznej, nie byłoby ścisłe. Nawiasem mówiąc, w wydaniach słownika współczesnego języka (DŽ!, D2?), który, jak się wydaje, opiera się na LKŽ i jego kartotece, tradycja również nie została zachowana: nie wyodrębniono adv. choru, balsu (podano jedynie przysłówkowe znaczenie liczby pojedynczej narzędnika), laiku (wyodrębnione w DZ?), iš karto, iš pradžių, paryčiais, pavakare, raštu itd. 2.4. Można więc powiedzieć, że w LKŽ rozwija się tradycja leksykograficzna, tzn. coraz więcej form przypadkowych, w porównaniu z wcześniejszymi słownikami języka litewskiego, włącza się do klasy słów —przysłówków. Jednak rzuca się w oczy niezachowanie systemu —nie wiadomo, dlaczego przypadki jednych rzeczowników uważa się za przysłówki, a innych —semantycznie analogicznych —nie. Zilustruję to kilkoma przykładami. Forma pašalyje została wyodrębniona jako przysłówek w znaczeniu „obok, przy”, natomiast nuošalyje podano jako adverbializowane znaczenie 2. rzeczownika nuošalis; priešakyje i priekyje nie zostały wyodrębnione w osobnych artykułach, ale z jakiegoś powodu wyodrębniono formę prieky (chociaż znaczenie czasowe jest właściwe również rzeczownikowi priekis). Wyodrębniono formę priekin, lecz nie wyodrębniono analogicznej priešakin („Jis žengia priesakin- ”). Tak samo postąpiono z vietomas, jednak analogiczne plotais („Rugiai plotais išplikę K”) nie jest wyodrębniane. Przysłówek (według danych LKŽ) šuorais jest objaśniany jako: „tarpais, gusiais” i „ruožais, dryžiais”, jednak ani gūsiais, ani ruožais nie są uznawane za przysłówki. Odnośnik rudeniu „na początku jesieni, ku jesieni” został wyodrębniony — apyrudeniu (Apyrudeniu numirė Grz) — w artykule rzeczownika, aptemiais — adv., apytamstais — sm. itd. 2.5. Należy zaznaczyć, że w LKŽ jako przysłówki najczęściej traktowane są przypadki mające znaczenie czasu i miejsca, widocznie uważa się, że najłatwiej wypadają one z paradygmatu. Przypadki mające znaczenie sposobu (narzędnik liczby pojedynczej i mnogiej) są pod tym względem znacznie „pokrzywdzone”. Konsekwentnie wyodrębnia się tylko wyrazy oznaczające sposób poruszania się —riséia, šuoliais, widocznie zostanie wyodrębniony także žingine. Pozostałe przypadki rzeczowników mające znaczenie okolicznika sposobu (z wyjątkiem kilku —choru, balsu, mainais itp.) nie są prezentowane w osobnych artykułach — są to formy ratu (por. Paulauskienė 1994: 378), būriu, apskritimu, srove, jega, lašais, vamzdžiu, tūta, glėbiais, gniuzulais itd. Nie ma również tendencji do wyodrębniania biernika mającego znaczenie ilości (z wyjątkiem kruopą), tj. form kasng, krūvą, kupetą itd. 2.6. Jak wynika z LKŽ, leksykografom problemy sprawia zaliczanie zdrobniałych 145 rzeczowników, które zwykle podawane są w artykule hasłowym wyrazu podstawowego, w ilustracji, do przysłówków. Na przykład adv. ziarnko ilustruje się formami pochodnymi: ziarenko, ziareneczko. W późniejszych tomach słownika, uznając, że przyrostki -elis, -ė, -ytis, -€ itp. są w każdym razie formantami słowotwórstwa rzeczowników, formy przypadków tworów deminutywnych, traktowane jako przysłówki, podaje się w osobnych hasłach, np.: adv. kłusem i kłuseczkiem, kłusikiem, adv. skokami, skokiem i skoczkami, skoczkiem (ale nie ma skokamiutkimi), adv. odstępami i odstępkami, przerwami, przerwkami. Jednak i ten system nie jest konsekwentnie przestrzegany, np. šalele podaje się w haśle šalis. 3.0. Po omówieniu niektórych osobliwości przedstawiania adwerbializacji form przypadków rzeczowników w LKŽ chciałoby się wyciągnąć pewne wnioski. 3.1. Przede wszystkim w LKŽ pisze się bez wyraźnych kryteriów (albo stosując je niekonsekwentnie), które przypadki których wyrazów traktować jako przysłówki, kiedy przypadek jest semantycznie izolowany (Ulvydas 1967: 7) i kiedy jego końcówka „traci funkcję wykładnika przypadka” (Ulvydas 1959: 84). To, że jeden przypadek rzeczownika pełni funkcję podmiotu zdania, inny —dopełnienia, a trzeci —okolicznika, nie oznacza jeszcze, że któryś z nich jest semantycznie wyizolowany (diena prašvito; aš mėgstu dieną, nekenčiu nakties; dieną dirbu). Miejscownik, narzędnik i biernik rzeczowników mających sem czasu mogą mieć znaczenie okolicznika czasu, sem miejsca —okolicznika miejsca, a sem sposobu i ilości —okolicznika sposobu. Są to paradygmatyczne znaczenia przypadków; przecież w gramatykach wskazuje się biernik czasu (Jablonskis 1928: 73—74; LKG I: 197), narzędnik czasu (Jablonskis 1928: 81—83 —ilustracja: nakčia, protarpiais, gaidgyste etc. ; LKG I: 201 —ilustracja kartais (sic!)), narzędnik drogi (miejsca) (Jablonskis 1928: 79—81 —ilustracja: tarpais, daiktais, ruožtais i t.t.; LKG I: 203), narzędnik sposobu (Jablonskis 1928: 86—88 —ilustracja: balsu, šuoliais, kūliais; LKG I: 203—204), inessivus czasu, illativus czasu (LKG I: 206, 208). Używanie takich form bez określeń (wskazuje się na to jako na jeden z głównych wskaźników „adwerbializacji” (Ulvydas 1963: 8; LKM: 204; DLKG: 411), moim zdaniem, nie jest wystarczającym argumentem, by uważać je za przysłówki; przeciwnie, możliwość używania ich z określeniami pokazuje, że jest to tylko przypadek, a nie leksem. Na przykład połączenie didokais šuoliais podano w LKŽ w haśle rzeczownika šuolis, natomiast šuoliais wyodrębniono jako osobny przysłówek; tarpučiais wyodrębniono jako przysłówek (Tarpučiais geriau, kai negeria Jrb), a analogiczne znaczeniowo (czasowo) połączenie —(Tokiais tarpučiais užeina lyt Jrb) —jako ilustrację znaczenia rzeczownika tarpas. Wydaje się, że jest to jedynie komplikowanie struktury słownika. Te przysłówki, które formalnie są tylko formami przypadków, zazwyczaj nie mogą mieć żadnych określeń, np.: retkarčiais, priešokiais (rzeczownik priešokis jest, jak się wydaje, jedynie derywacją wsteczną), pašokomis i tym podobne. Przynależność bierników oznaczających ilość, takich jak truputį, kruopą, kasnelį, valandėlę i tym podobne, do paradygmatu deklinacyjnego pokazuje również to, że użyte z przeczeniem przechodzą w dopełniacze (palauk truputį, nelauksiu nė trupučio), tzn. zachowują się jak | normalne przypadki paradygmatyczne. | 3.2. Kwalifikator adv. należałoby umieszczać dopiero po dokładnym rozważeniu, czy rzeczywiście przypadek wypadł | z paradygmatu, czy też nie można go jeszcze „przyporządkować” do innych rzeczownika | 146 Mato kas liana SL przypadków. Jako użytkowniczka języka litewskiego słowa kartais szukałabym w haśle rzeczownika kartas (łączy je znaczenie czasowe), natomiast słowa kartu — w innym miejscu słownika. Zatrzymali się obok (greta, obok siebie) — znaczenie sposobu (greta — sposób rozmieszczenia przedmiotów, podobnie można by powiedzieć: zatrzymali się rzędem, rzędami, idą gęsiego itp.); tymi połączeniami można by zilustrować rzeczownik greta. Greta w zdaniu Aš atsisėdau, o ji atsistojo greta byłby przysłówkiem (znaczenie miejsca). 3.3. Większość niejednolitości w przedstawianiu adwerbializacji należałoby jednak usprawiedliwić tym, że w tym zakresie brak podstawy teoretycznej — w gramatykach niedostatecznie uzasadniono „zastygnięcie i uprzysłówkowienie” przypadków rzeczownika. LITERATURA DLKG — Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1994. DZ! — Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1972. pž?2i— Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno, 1993. Haack F. W. 1730 — Vocabvlarivm Litthvanico- -Germanicvm et Germanico-- Littvanicvm, Halle. JablonskisJ. 1928: Rygiškių Jono. Przypadki i przyimki, Kowno. LKG — Gramatyka języka litewskiego 2, Morfologia, Wilno, 1971. LKGI — Gramatyka języka litewskiego 1, Fonetyka i morfologia, Wilno, 1965. LKM — Jakaitienė E., Laigonaitė A., Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, Wilno, 1976. LKZ — Słownik języka litewskiego 3—15, Wilno, 1956—1991; wyd. II 1—2, 1968—1969. NdZ — Słownik litewskiego języka pisanego. Część litewsko-- niemiecka 1—5. Opracowali H. Niedermnas, A. Sennas, F. Brenderis, A. Sia 1 y s, Heidelberg, 1932—1968. NeselmannG. H. F. 1851 —Słownik języka litewskiego, Królewiec. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego, Wilno. PG —Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno, 1957. Ruhig P. 1747 —Leksykon litewsko-- niemiecki i niemiecko- -litewski..., Królewiec. ; UlvydasK. 1959: O przysłówkowieniu biernika liczby pojedynczej we współczesnym języku litewskim. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 2, T5—89. UlvydasK. 1967: W kwestii adwerbializacji miejscowników liczby pojedynczej.—Lietuvių kalbotyros klausimai 9, 6—42. ADWERBIALIZACJA NIEKTÓRYCH FORM SUBSTANTYWNYCH I ICH PREZENTACJA W SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Streszczenie Artykuł dotyczy leksykograficznego problemu adwerbializacji. Autor zakłada, że jako przysłówki w słowniku należy podawać w osobnych hasłach tylko te formy substantywne, których nie można powiązać z paradygmatem deklinacyjnym odpowiadającego im substantivum. Możliwość przyjmowania przydawek (bėgo šuoliais — bėgo dideliais šuoliais) oraz zwykła transformacja zachodząca w zdaniach przeczących (davė truputį —nedavė nė trupučio) pokazują, że formy mówione należą do klasy rzeczowników, a nie przysłówków. | 2 Nawiasem mówiąc, J. Jablonskis podaje to słowo jako ilustrację narzędnika czasu: Kartais vilkai moka pasirodyti tr meilūs (Jablonskis 1928: 81). 147