Latvių liaudies dainų sintaksė

Endzelina Darbu izlase”, s. 38—39). Z artykułów o innej tematyce publikowanych w wydawnictwie w pierwszej kolejności warto zwrócić uwagę na artykuł P. Vanagasa „Pochodzenie tekstu łotewskiego katechizmu z 1586 roku” (*1586. gada latviešu katehisma teksta izcelsme- ”, s. 52—62), w którym przedstawiono staranną analizę źródeł tego zabytku języka łotewskiego. Litewskim badaczom języka mogą być interesujące także inne publikowane tutaj artykuły: M. Rudzytė „O leksyce brasławian” („Par braslaviešu leksiku”, s. 40—43), V. Rūkė-Dravinia „Stare ogrodzenia w północnej Widzemie w okolicach Valmiery” („Senie žogi Ziemelvidzemé ap Valmieru- ”, s. 44—51), A. Rekeny „Osobliwości form czasownikowych w przekładzie „Fausta” J. W. Goethego” („Verba formu ipatnibas J. V. Getes „Fausta” atdzejojuma”, s. 63—71), A. Kalnačy „Kategoria czasu w gramatykach łotewskich” („Laika kategorija latviešu gramatikas”, 3 s. 72—80), J. Grigorjewa „Charakterystyka akustyczna samogłosek łotewskiego języka literackiego” („Latviešu literaras valodas patskanu akustisks raksturojums”, s. = 81—83). i : P. Vanagas recenzuje nowe wydanie gramatyki języka łotewskiego Adolphija (1685), przygotowane przez australijskiego językoznawcę T. G. Fennella. Przedstawia również bardzo szczegółowy przegląd litewskiej literatury językoznawczej z lat 1993—1994. L. Ba-luodė pisze o międzynarodowym seminarium „Lituanistyka na uniwersytetach świata”, które odbyło się w 1994 r. na Uniwersytecie Wileńskim, oraz o konferencji „Litwa—Łotwa: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość”, która w tym samym roku odbyła się w Kownie, na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. A. Stikanė informuje o działalności Towarzystwa Filologów Łotewskich, T. Karma — o konferencji poświęconej problemom języków piśmiennych ludów obszaru bałtyckiego, która odbyła się na Uniwersytecie w Tartu, S. Kliavinia — o seminarium „Język i technologia w Europie po 2000 roku”, które odbyło się w Rydze. „Perspektywa bałtycka”. Upamiętnienie wybitnej łotewskiej lingwistki Alysė Lauos (1914—1994); pamięć. g „Algirdas S abaliauskas SKŁADNIA ŁOTYWSKICH PIEŚNI LUDOWYCH Wreszcie doczekaliśmy się napisanej już przed kilkudziesięcioma laty monografii wybitnego łotewskiego językoznawcy Alfreda Gātersa „Lettische Syntax: die Dainas” (Składnia łotewska: (pieśni) ludowe). Na podstawie bardzo bogatego materiału pieśni ludowych szczegółowo przeanalizowano w niej morfoskładnię języka łotewskich pieśni ludowych. A. Gāters jest jedynym badaczem, który poświęcił składni łotewskich pieśni ludowych odrębną, obszerną pracę (analityczna i syntetyczna części książki liczą łącznie 648 stron). ą Kilka słów o autorze tego dzieła. A. Gāters urodził się 24 kwietnia 1921 r. w północno-- wschodniej Łotwie, w gminie Kalncempi, w Spyvuli. Po ukończeniu gimnazjum w Maduonie w 1941 r., w 1942 r. rozpoczął studia z filologii germańskiej i językoznawstwa indoeuropejskiego u A. Gatersa. A. Lettische Syntax: die Dainas. Pod redakcją Hildegard 1 Hadtke, Frankfurt nad Menem; Berlin; Bern; New York; Paris; Wien: Lang, 1993. Studia kontynuował na Uniwersytecie Łotewskim. Między innymi jego nauczycielem był tu także J. Endzelynas (Endzelins). W 1943 r. Gateris został powołany do Legionu Łotewskie220 go. W 1945 r. kontynuował studia filologii germańskiej, języków klasycznych i indoeuropejskiego językoznawstwa porównawczego na Uniwersytecie Hamburskim pod kierunkiem profesora E. Fraenkla (Fraenkel). Tutaj w 1949 r. obronił również pracę doktorską „Beitrige zur Bedeutungsgeschichte der ins Lettische-- entlehnten mitteldeutschen Nomina” (Z historii znaczeń zapożyczonych z języka średnio-wysokoniemieckiego rzeczowników łotewskich). W latach 1957—1963 w tym samym miejscu, w Hamburgu, pomyślnie ukończył także studia medyczne i aż do śmierci — 2 lipca 1986 r. — pracował jako lekarz. A. Gateris kontynuował badania również w dziedzinie filologii — w czasopismach różnych krajów i publikacjach encyklopedycznych opublikował wiele artykułów na temat językoznawstwa bałtyckiego i literatury łotewskiej. W 1977 r. wydał monografię „Die lettische Sprache und ihre Dialekte”* (Język łotewski i jego dialekty). Niestety, nie zdołał ukończyć swojej ostatniej pracy „Lettische Literatur” (Literatura łotewska). Monografię „Lettische Syntax” A. Gateris ukończył pisać ponad trzydzieści lat temu, lecz do dziś nie została ona wydrukowana. Dlaczego tak się stało? W swoim czasie — pod koniec lat pięćdziesiątych — nie można było znaleźć potrzebnych do tego środków ani wydawnictwa, które zgodziłoby się wydać książkę. Później autor, odmawiając dokonania dużych skrótów w rękopisie i rozczarowany, nie chciał już nawet o nim rozmawiać, jakby go już nie było. Dlatego przyjaciele A. Gatera przez prawie 30 lat byli przekonani, że rękopis "Lettische Syntax” autor prawdopodobnie spalił. Jednak po śmierci A. Gatera okazało się, że tak nie jest. O bardzo długiej i skomplikowanej drodze tej monografii do czytelników napisał przyjaciel A. Gatera A. Dzenis w artykule * Kada manuskripta neparastais liktenis” (Niezwykły los jednego rękopisu. —Gaz. ”Briva Latvija”, 10—17 stycznia 1994 r.). Obecnie monografia ta została wydrukowana, jak pisze A. Dzenis, dzięki trzem optymistycznym i energicznym kobietom: siostra A. Gatera J. Bergholcė zapewniła potrzebne środki, dr filol. R. Gryslė (Grisle) zredagowała rękopis, a dr med. H. Radtke znalazł wydawnictwo i kierował pracami technicznymi. Chociaż, według A. Dzenisa, A. Gateris zrezygnował ze skrótów w rękopisie ” Lettische Syntax”, ktoś (być może jednak sam autor) coś również wykreślił®. Najbardziej ograniczono obfitość przykładów, lecz miejscami skrócono także tekst samego autora (w niektórych miejscach wykreślono nawet całe akapity), zwłaszcza tam, gdzie mowa o paradygmatycznych relacjach przypadków rzeczowników) (tj. o przypadkach ich paralelnego użycia), np., s. 123—124, 132, 157, 175, albo o niektórych ich pobocznych znaczeniach oraz funkcjach w zdaniu, np. s. 77, 157, 187. Również miejscami wykreślono uwagi o rozpowszechnieniu niektórych form i konstrukcji w gwarach języka łotewskiego (takich uwag w monografii jest zresztą bardzo mało), np. s. 131, 303, albo o ich odpowiednikach w innych językach indoeuropejskich (łacińskim, starogreckim, gockim), np. s. 78, 120, a także o pierwotnych znaczeniach poszczególnych słów lub rekonstrukcji ich rdzeni, np. s. 120, 224. Trudno zrozumieć, dlaczego wspomniane i jeszcze inne miejsca zostały wykreślone z rękopisu monografii. Być może autor uznał, że nie jest to tak ważne dla badań nad składnią łotewskich pieśni ludowych, że takie drobne szczegóły mogą odwracać uwagę od istoty rzeczy. A może z biegiem czasu zwątpił w dokładność niektórych twierdzeń, uważał, że to i owo należy jeszcze 2Kabelka J.(Rec.) —Baltistica. T. 14(2), 1978. S. 159—161. | Šš W opublikowanej monografii pozostawiono pełny tekst rękopisu, lecz miejsca skrótów wskazano nawiasami kwadratowymi []. 221 należałoby sprawdzić. Ponadto możliwe, że skróty wprowadzono jedynie po to, aby zmniejszyć objętość książki — wykreślono tylko te zdania i akapity, bez których = można się obejść. ; Niestety, wszystko to jest teraz — tylko domysłami. Ogólnie rzecz biorąc, wspomniane skróty oraz fakt, że sam autor przez prawie trzydzieści lat nie chciał ani mówić o tej pracy, ani o niej słyszeć, nasuwają myśl, że składnię pieśni łotewskich należy uznać za badanie nieukończone (nie umniejsza to jednak w żaden sposób znaczenia publikacji). Ponieważ mimo wszystko opublikowano pełną wersję rękopisu, książkę tę można uznać za jednolitą pracę i jako taką ją oceniać. | Badanie A. Gatera „Lettische Syntax: die Dainas" zasadniczo znacznie różni się od tradycyjnych /współczesnych/badań składni zarówno swoją strukturą (zwłaszcza pierwszej _ części), jak też w pewnych przypadkach treścią (na przykład nie zwrócił on uwagi na jeden z podstawowych obiektów składni — tekst, nie mówi o szyku wyrazów w zdaniu, o przypadkach asymilacji i kontaminacji poszczególnych członów zdania itd.). Więcej miejsca poświęcono tu rzeczom morfosyntaktycznym (tj. szczegółowo i starannie je zinwentaryzowano).. Wskazuje na to również podział monografii na części: pierwsza — analityczna — część (badanie użycia części mowy) obejmuje około pięciuset stron, natomiast drugą — syntetyczną część (klasyfikacja zdań i zdań podrzędnych, analiza grup wyrazowych) stanowi zaledwie około półtorej setki stron. Wydaje się, że A. Gater wzorował się tu na przykładzie prof. J. Endzelīna i jego „Gramatyki języka łotewskiego”, ponieważ również w niej przede wszystkim analizowano składnię form wyrazów — użycie przypadków rzeczowników i form czasownika (chociaż przypisano ją do nauki o wyrazach, tj. morfologii). Również większą połowę pierwszej' części monografii A. Gatera stanowi właśnie charakterystyka różnych form wyrazów i ich użycia, wyjaśnienie wzajemnych paradygmatycznych relacji tych form oraz wyrazów służebnych (jaka forma lub jaki wyraz może zastąpić inną formę lub wyraz), a także wyliczenie funkcji, które może pełnić każda część mowy lub jej odrębna podgrupa. Wszystko to ilustrują liczne interesujące i dość złożone przykłady łotewskich pieśni ludowych wraz z przekładami na język niemiecki (monografia została napisana po niemiecku)*. | | W drugiej, jak już powiedziano, znacznie mniejszej części monografii A. Gatera analizowane są zdania oraz połączenia wyrazowe. Zdania analizowano pod kątem ich semantyki, tworzących je części mowy, charakteru relacji składniowych między ich poszczególnymi komponentami (połączenie asyndetyczne lub syntetyczne). Niektóre z najbardziej rozpowszechnionych połączeń wyrazowych zbadano tu również z punktu widzenia diachronii, np. na s. 558 wyjaśniono, że często używanemu w łotewskich pieśniach ludowych połączeniu tevs mamina ‘ojciec matka’ (dosłownie — „ojciec matka?) odpowiadają takie same połączenia nie tylko w języku litewskim, lecz także w starożytnym języku indyjskim oraz w języku tocharskim A. Miejsc, w których mowa o odpowiedniościach form tak odległych języków (staroindyjskiego, tocharskiego, albańskiego) oraz o rdzeniach języka praindoeuropejskiego, w monografii nie ma wiele, dlatego wyróżniają się z głównego tekstu (np. omawiając zaimki na s. 206—207, 231, ji 4 A. Dzenis pisze, że na pytanie, dlaczego podejmuje się takich trudów, skoro o wiele łatwiej byłoby pisać po łotewsku, A. Gateris odpowiedział bardzo prosto i logicznie: "Pieśni są jednym z większych dóbr kultury naszego małego narodu, ale świat ich nie zna, ponieważ nie ma literatury. Gdybyśmy sami niczego tutaj nie zrobili, tak by już pozostało. " (Tłumaczenie z wymienionego artykułu A. Dzenisa.) A ponieważ wszyscy, którzy próbowali tłumaczyć łotewskie pieśni ludowe, wiedzą, jakie to trudne, nie powinniśmy ganić tłumaczeń, które nie zawsze się udały, lecz cieszyć się z tego, jak wiele A. Gateris zrobił, aby zapoznać cudzoziemców z łotewskimi pieśniami. su ir 222 235, 238,o spójnikach — p. 579). Najczęściej analizowane w całej książce teksty łotewskich pieśni ludowych porównywane są z odpowiednimi pieśniami ludowymi najbliższego — języka litewskiego oraz z przykładami współczesnego języka“, rzadziej z odpowiednikami języków germańskich, łacińskiego i starogreckiego. Spośród łotewskich językoznawców najczęściej opierano się na badaniach J. Endzelyna, Uozuolsa (Ozols)*, K. Dravinisa (Draviņš), V. Rūke—Dravinios: (Rūķe—Draviņa) oraz innych autorów, "Mūsdienu latviešu literārās valodas gramatika" (Gramatyka współczesnego A. łotewskiego języka literackiego. Ryga, 1959— 1962. T. 1—2). t ; Chociaż od napisania monografii do jej wydrukowania upłynęło dużo czasu, ze względu na szerokie spojrzenie autora, wnikliwość analizy oraz wieczną aktualność samego materiału nie jest ona przestarzała. Miejmy nadzieję, że ta praca studyjna A. Gatera, która stworzyła dobre podstawy, będzie sprzyjać również dalszym badaniom jednego z największych skarbów kultury łotewskiej — pieśni ludowych. Należy przypuszczać, że sama monografia (zgodnie z życzeniem A. Dzenisa wyrażonym we wspomnianym artykule) doczeka się należnej uwagi i kompetentnych recenzji. : Evija LIPARTE NOWI DOKTORZY FILOLOGII ŁOTYSKIEJ Ponieważ do bałtystyki należy nie tylko lituanistyka, lecz także latwistyka, informujemy również o niektórych najważniejszych wydarzeniach łotewskiego językoznawstwa ostatnich lat. Po odzyskaniu niepodległości (w 1990 r.) językoznawstwo łotewskie znacznie rozwinęło się zarówno pod względem jakościowym, jak i ilościowym. 13 listopada 1990 r. na Uniwersytecie Wileńskim obronił rozprawę doktorską z zakresu nauk filologicznych (obecnie stopień ten jest zrównany ze stopniem doktora habilitowanego) „Latviešu valodas latgalisko izlokšņu fonetika: diahronija un sinhronija” („Fonetyka łatgalskich gwar języka łotewskiego: diachronia i synchronia”) wybitny łotewski językoznawca Anton Breidaks. Po paru latach, gdy w Republice Łotewskiej ustanowiono nowe zasady nadawania stopni doktora i doktora habilitowanego, dołączyła do niego również dość liczna grupa nowych doktorów obu stopni. : Szczególnie hojny był okres od wiosny 1993 r. do jesieni 1994 r. Wówczas 11 wybitnych łotewskich językoznawców za swoje badania uzyskało stopnie doktorów habilitowanych nauk filologicznych, a 9 badaczy języka obroniło rozprawy doktorskie z nauk filologicznych S W tym celu szeroko wykorzystano zbiory folklorystyczne (pieśni ludowe zebrane przez J. Balysa, J. Dovydaitisa i A. Juškę), gramatyki M. D. Kleina, A. Schleichera, K. Jauniusa, Rygiškių Jonasa, J. Otrębskiego (Otrebski) i innych autorów, słowniki języka litewskiego, badania języka litewskiego K. Būgasa, J. Jablonskisa, S. Daukantasa, E. Frenkela, E. Hermanna (Hermann), Z. Zinkevičiusa i innych językoznawców, a także różne publikacje litewskie. 6 Ponieważ do czasu wydania omawianej tu monografii książka A. Uozuolsa „Latviešu tautasdziesmu valoda” (Język łotewskich pieśni ludowych. R., 1961) była najbardziej wyczerpującym systematycznym badaniem leksyki i gramatyki (zwłaszcza składni) łotewskich pieśni ludowych, zrozumiałe jest, że A. Gater szczególnie często opiera się na wspomnianym dziele A. Uozuolsa i innych pracach tego badacza łotewskich pieśni ludowych, w których z kolei wspomina się również o badaniach A. Gatera.. : : | 223