Apie latgaliečius ir jų kalbą

W. Manczako „Krytyka teorii laryngalnej” („Critigue de la théorie des laryngales”, s. 237—247), St. Stachowskiego „Rola języka greckiego w historii osmańskiego języka tureckiego” („Die Rolle des Griechischen in der Geschichte des Osmanisch-- Tiirkischen”, s. 377-385), W. Stefaiiskiego „Kilka uwag dotyczących końcówek zaimków w językach indoeuropejskich” („Quelques remarques concernant la flexion pronominale en indoeuropéen”, s. 393—400), K. T. Witczaka „‘Samogłoski protetyczne’ w hetyckim i innych językach anatolijskich” („Prothetic vowels® ir in Hittite and other Anatolian languages”, p. 495—502) ir kt. Ten zbiór artykułów jest nie tylko ne pięknym hołdem dla znakomitego polskiego językoznawcy, uczonego o bardzo szerokich zainteresowaniach, Człowieka o świetlanej pamięci, lecz ir także cennym į wkładem w te dziedziny filologii, z su którymi Janas Safarewicz był ściśle związany; przygotowujący ten zbiór o Wojciech Smoczyński zasługuje na serdeczne podziękowanie swoich kolegów. į Algirdas Sabaliauskas O LATGALCZYKACH IR JŲ JĘZYKU Być może wielu się zdziwi, ale nawet ambasador Łotwy na Litwie Albert Sarkanis pewnego razu powiedział, że dla Łatgalczyków! język litewski jest. łatwiejs3 zy do nauczenia niż literacki język łotewski. O tych Łatgalczykach, którzy czasem skłonni są uważać swój język za odrębny język bałtycki, a nie za „dialekt” języka łotewskiego, wiemy bardzo mało. O to swoiści ne bracia, połączeni jedynie wspólnir ym pochodzeniem, lecz wspólnym losem. Przecież oni, podobnie ir jak większo- — ść Litwinów, są katolikami. Ju W tym regionie działało niemało księży pochodzenia litewskiego. Przez ponad du stulecie ten region był Litwy ir częścią państwa polskiego. Wspólnie staliśmy się częścią Imperium Rosyjskiego. Wspólnie utraciliśmy prasę drukowaną alfabetem łacińskim. Litewską „szkołę biedy” dokładnie odpowiada pi łatgalskie „moates skola ratina” („szkoła matki przy kołowrotku”). O jų w szkołach państwowych wisiał napis: | "Ilo AATBHILCKK FOBOPUTL cTporo BOCHpenaercs’. į Iš istocie problemowi łatgalskiemu poświęcona jest publikacja katedr Języków Bałtyckich ir Literatury Łotewskiej Uniwersytetu Łotewskiego "Baltu filologija. V. Zbiór artykułów” (Odp. red. Dz. Paegle. Ryga, Część 1995). publikowanych tu artykułów to referaty wygłoszone w marcu podczas 1994 m. konferencji 18 poświęconej wybitnemu łotewskiemu językoznawcy Arturo Uozuolo (Ozols, na 1912—1964) tradycyjnej konferencji poświęconej jego pamięci, której tematem tym razem były „Łatgalia i język łotewski Łatgalii”. Poszczególne artykuły opublikowane w wydawnictwie są ir interesujące dla badaczy języka litewskiego i historii Litwy. Dla be historyków niewątpliwie interesujący jest E. artykuł Mugurevičsa „Źródła pisane i materiały ir archeologiczne dotyczące historii dawnych ją Łatgalów” („Rakstitie avoti arheologijas un materiali par latgalu senako vesturi”. Omawiany jest tu p. 7—12). rosyjski kronikarski Norova (Neroma, : 1 Łotysze specjalnie używają terminu latgalieši ‘Łatgalowie’, ponieważ termin latgalt ‘Łatgalowie’ w literaturze naukowej oznacza dawny lud bałtycki, który zamieszkiwał zarówno Łatgalię, jak i Widzemie, i ir któremu zawdzięczają nazwę naród ir łotewski oraz państwo. | Norkūnas Z. Friends, never foes. Wywiad z łotewskim ambasadorem to Litwa Mr Alberts Sarkanis. Litwa in the Świat, 1995, 3, 18. 218 Morawa), którą próbowano wiązać z neurami autorów antycznych, naszą Wilią, a przez innych uważaną za błąd kopistów zamiast Lotowa. Henryk Łotysz (XIII w.) w swojej „Kronice inflanckiej” używa nazw Łotyszy i Łatgalów jako synonimów: „Lethos, qui proprie dicuntur Lethigalli” („Letowie, którzy właściwie nazywani są Łatgalami”). Uważa się, że od XVII w. Łatgalowie są już nazywani Łotyszami. Na szczególną uwagę historyków języka zasługuje artykuł A. Stafeckiej „Przebieg normowania pisanego języka łatgalskiego i jego obecny stan” („Latgaliešu rakstu valodas normēšanas gaita un stāvoklis mūsdienās”, s. 18–23). Autorka stwierdza fakt, że obok łotewskiego języka ogólnego (literackiego), który ukształtował się na podstawie dialektu łotewskich nizinnych (lejaslatviešu- ), już prawie od trzech stuleci istnieje druga łotewska tradycja piśmiennicza, opierająca się na łatgalskich gwarach łotewskiego dialektu wyżynnego. Jest to łatgalski język piśmienniczy, który „przetrwawszy drugi zakaz druku”, ponownie odradza się”. S. Stafecka przedstawia konkretne propozycje, jak należałoby zreformować współczesny język łatgalski. Proponuje wzbogacić go słownictwem gwarowym, „ożywić” niektóre formy morfologiczne, szerzej utrwalić „cechy fonetyczne używane w gwarach” itd. Z artykułu I. Kristovskiej „Spojrzenie na gramatyki łatgalskie z XIX wieku” („Ieskats 19. gs. latgaliešu gramatikas”, s. 13—17) dowiadujemy się, że pierwsza gramatyka łatgalska została wydana w 1817 r. w Wilnie w nakładzie 400 egzemplarzy. Jej autorem, zdaniem jednych, był J. Akelevičius, zdaniem innych — J. Rimkevičius. Jeden z dwóch znanych rękopiśmiennych gramatyk łotewskiego języka łatgalskiego z XIX w. przechowywany jest w Wilnie, w Bibliotece im. Martynasa Mažvydasa. Napisano ją w 1817 r. Autor nieznany- ®. | Wiele interesujących faktów przedstawiono w artykule L. Leikumy „Język łotewski Łatgalii w szkole” (* Latgales latviešu voloda skola”, s. 24—33). Około 1625 r. (nie później niż w 1628 r.) jezuici założyli w Dyneburgu pierwszą szkołę Łatgalii. W latach 1757—1844 w Krasławiu działało seminarium duchowne, które było najważniejszym ośrodkiem kultury Łatgalii w tamtych czasach. W 1907 r. w Rzeżycy otwarto pierwszą szkołę parafialną, w której po łatgalsku nauczano nie tylko religii, lecz także innych przedmiotów. W 1923 r., zgodnie z zarządzeniem Departamentu Szkół Ministerstwa Oświaty, w szkołach Łatgalii przez pierwsze dwa lata wszystkich przedmiotów nauczano po łatgalsku, „literackiej odmiany języka państwowego naucza się od trzeciego roku nauki”. Od 1989 r. na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łotewskiego wykładany jest specjalny kurs „Łatgalski język piśmienny” (od 1994 r. kurs ten prowadzony jest po łatgalsku). Odżywa prasa łatgalska. Jednak do szkół w Łatgalii rodzimy język tego regionu (lub gwara) wchodzi jeszcze bardzo nieśmiało. Jako interesujący szczegół tego artykułu należy wspomnieć, że podburzony przez litewskich seminarzystów F. Trasunas wraz z J. Wiszniewskim w Petersburskim Seminarium Duchownym w 1884 r. rozpoczął nauczanie języka łatgalskiego seminarzystów pochodzących z Łatgalii. Z tematyką Łatgalii związany jest również artykuł O. Bušsa „Nazwy miejscowości Łatgalii w ogólnym języku łotewskim. Problemy” („Latgales vietvardi latviešu literaraja valoda. Problemas”, s. 34—37), artykuł V. J. Zepa „O nazwach miejscowości Łatgalii w zbiorze prac Endzelyna” („Par Latgales vietvardiem a 3 Autor ma tu na myśli, że od 1934 r. do szkół w Łatgalii wprowadza się niemal wyłącznie ogólny język łotewski. W 1938 r. kończy swoje istnienie gazeta „Latgolas Skola”, a II wojna światowa i władza radziecka przynoszą Łatgalczykom drugi, choć nieoficjalny, zakaz druku. Breidaks A. Anonims latgališu gramatikas manuskripts. —Katolu Dzeive, 1990, Nr. 8, 34.; 219 „Endzelina Darbu izlase”, s. 38—39). Spośród artykułów poświęconych innej tematyce, publikowanych w tym wydawnictwie, przede wszystkim warto zwrócić uwagę na artykuł P. Vanagasa „Pochodzenie tekstu łotewskiego katechizmu z 1586 roku” (*1586. gada latviešu katehisma teksta izcelsme- ”, s. 52—62), w którym przedstawiono staranną analizę źródeł tego zabytku języka łotewskiego. Litewskich badaczy języka mogą zainteresować również inne publikowane tutaj artykuły: M. Rudzytė „O leksyce brasławian” („Par braslaviešu leksiku”, s. 40—43), V. Rūķe-Draviņi „Stare ogrodzenia w północnej Widzemie w okolicach Valmiery” („Senie žogi Ziemelvidzemé ap Valmieru- ”, s. 44—51), A. Rekeny „Osobliwości form czasownikowych w przekładzie „Fausta” J. W. Goethego” („Verba formu ipatnibas J. V. Getes „Fausta” atdzejojuma”, s. 63—71), A. Kalnačy „Kategoria czasu w gramatykach łotewskich” („Laika kategorija latviešu gramatikas”, 3 s. 72—80), J. Grigorjewa „Charakterystyka akustyczna samogłosek łotewskiego języka ogólnego” („Latviešu literaras valodas patskanu akustisks raksturojums”, s. = 81—83). i : P. Vanagas recenzuje nowe wydanie gramatyki języka łotewskiego Adolphijego (1685), przygotowane przez australijskiego językoznawcę T. G. Fennella. Przedstawia również bardzo szczegółowy przegląd litewskiej literatury językoznawczej z lat 1993—1994. L. Ba-luodė pisze o międzynarodowym seminarium „Lituanistyka na uniwersytetach świata”, które odbyło się w 1994 r. na Uniwersytecie Wileńskim, oraz o konferencji „Litwa—Łotwa: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość”, która w tym samym roku odbyła się w Kownie, na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. A. Stikanė informuje o działalności Towarzystwa Filologów Łotwy, T. Karma — o konferencji poświęconej problemom pisanych języków narodów obszaru bałtyckiego, która odbyła się na Uniwersytecie w Tartu, S. Kliavinia — o seminarium „Język i technologia w Europie po 2000 roku”, które odbyło się w Rydze. Perspektywa bałtycka”. Czczona jest pamięć wybitnej łotewskiej językoznawczyni Alysė Laua (1914—1994); pamięć. g „Algirdas S Sabaliauskas SKŁADNIA ŁOTEWSKICH PIEŚNI LUDOWYCH Wreszcie doczekaliśmy się napisanej już przed kilkudziesięcioma laty monografii wybitnego łotewskiego językoznawcy Alfreda Gatera „Lettische Syntax: die Dainas” (Składnia łotewska: (pieśni) ludowe). Na podstawie bardzo bogatego materiału pieśni ludowych szczegółowo przeanalizowano w niej morfoskładnię języka łotewskich pieśni ludowych. A. Gateris jest jedynym badaczem, który poświęcił składni łotewskich pieśni ludowych osobne, obszerne opracowanie (analityczna i syntetyczna części książki liczą łącznie 648 stron). ą Kilka słów o autorze tego dzieła. A. Gateris urodził się 24 kwietnia 1921 r. w północno-- wschodniej Łotwie, w gminie Kalncempi, w Spyvuliach. Po ukończeniu w 1941 r. gimnazjum w Madonie, w 1942 r. rozpoczął studia z filologii germańskiej i językoznawstwa indoeuropejskiego G aters A. Lettische Syntax: die Dainas. Pod redakcją Hildegard 1 Hadtke, Frankfurt nad Menem; Berlin; Bern; New York; Paris; Wien: Lang, 1993. 679 220