Kiprijono Nezabitausko žodyno autorius

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Przeglądy. Recenzje. Uwagi Opinions. Reviews. Observations Uberblicke. Rezensionen. Uwagi Giedrius SUBAČIUS AUTOR SŁOWNIKA KIPRIJONASA NEZABITAUSKASA Od XIX wieku trwa tradycja uznawania Kajetona Nezabitauskasa za autora rękopiśmiennego słownika, który spłonął w Warszawie podczas II wojny światowej, „Zodinikė // Letuwiszkaj—Zemajtiszkas //yr //Lenkiszkaj yszrožitas [...] tom I-szy // od Lit. A do I wlasznie —//przez //Kajetana Niezabitowskiego //Zmujdina” (tytuł według Vincasa Maciūnasa, Mūsų senovė, 1940, t. 3, Nr. 1(10), s. 142). 1963 i 1967 r. A. Kaupuž w czasopiśmie Literatūros t. 6 i t. 10 opublikował wiele listów Iwana Łoboiki, kanclerza hrabiego Nikołaja Rumiancewa i Kiprijonasa Nezabitauskasa, z których bez wątpienia wynika, że „prawdziwym autorem Słownika był Kiprijonas Nezabitauskis”, starszy brat Kajetona*. Jednak jeszcze i dziś nierzadko podaje się w wątpliwość, czy tego słownika nie napisał Kajetonas (por. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija. V., 1990. T. 4. S. 128; Žukas V. Nezabitauskis—Zabitis Kajetonas Rokas. —Tarybų Lietuvos enciklopedija V., 1987. T. 3. S. 212 i in.). Nie powtarzając oczywistych argumentów A. Kaupuža na rzecz autorstwa Kiprijonasa, należy rozważyć argumenty, dlaczego autorem nadal uważa się Kajetonasa. 3 1. Na karcie tytułowej wpisano autorstwo Kajetona. Od razu należy powiedzieć, że karta tytułowa musiała zostać sporządzona znacznie później niż sam tekst słownika (dyftongi aj, ej, uj w tytule zapisano z j, a tak zaczęto pisać szerzej dopiero w czwartym dziesięcioleciu XIX wieku, natomiast w samym tekście są one, jak się zdaje, oznaczone literą y — Atkabintyiey, jak też mogło być zapisane w 1823 roku). Kiedy brat Kiprijonas po powstaniu 1831 roku wyemigrował do Paryża i zaocznie skazano go na śmierć, Kajeton mógł już bez obaw wpisać swoje nazwisko na karcie tytułowej słownika brata.. 2. Inne źródła XIX wieku wspominają, że Kajeton napisał (lub-) słownik języka litewskiego (Kurjer Polski, 1830, nr 64; Dykcyonarz Biograficzny powszechny. Warszawa, 1851). Jednak publikacje te prawdopodobnie czerpały informacje od samego Kajetona, pracującego wówczas w warszawskim komitecie cenzury. Także sam Kajeton w listach— “Zr: Kaupuz_ A. Kai kurios papildomos žinios apie Lietuvos kultūros“ veikėjus XIX amž. na początku w listach profesora Uniwersytetu Wileńskiego I. N. Łoboiki. — Literatura 6, 1963, s. 207—222; Kaupuza A. Dziewiętnastowieczni działacze kultury litewskiej z początku XIX wieku według korespondencji prof. I. N. Łobojki z N. P. Rumiancewem, założycielem muzeum. —Literatūra 10, 1967, s. 165—199. (red. p.) 212 mówił profesorowi krakowskiemu Wiszniewskiemu oraz Simonasowi Daukantasowi, że napisał słownik języka żmudzkiego—litewskiego. Lecz w tych listach zawarte są nieprawdziwe informacje. Wiszniewskiemu Kajeton chełpi się, że sam przygotował książeczkę o pszczołach (1823 r.), tylko pod imieniem brata Kiprijona (chociaż analiza językowa potwierdza autorstwo Kiprijona, a nie Kajetona), że kanclerz N. Rumiancew podziękował mu za to tłumaczenie (w rzeczywistości podziękował Kiprijonowi), że wydał książeczkę Rozmyślania wieśniaka rolnika (lecz przemilczał jej autora Dionizego Paszkę), że Dziennik Wileński opublikował jego opis podróży po Żmudzi (chociaż opisano tam jedynie Baublisa Paszki), —dwa ostatnie przypadki zauważył już V. Maciūnas. W liście do S. Daukantasa Kajeton, wymieniając swoje zasługi, nie wspominał już ani o tłumaczeniu książeczki o pszczołach, ani o Rozmyślania wieśniaka rolnika —wyczuwał zapewne, że Daukantas mógł znać ich prawdziwych autorów. Również w obu listach Kajeton twierdzi, że ukończył swój słownik, chociaż spalony rękopis był napisany zaledwie do początku litery K (V. Maciūnas- ). Och, jak wynika z listów I. Loboiki, słownik aż do litery K napisał Kiprijon. Trudno więc zaprzeczyć, że Kajeton lubił przechwalać się dziełami stworzonymi przez innych. Ponadto ważne jest, że Kajeton był współideowcem D. Poški i jednocześnie konkurentem Kiprijona. Poška pisał: "nie widziałem lepszej ortografii niż [...] w elementarzu Kajetona Nezabitauskasa”. Z drugiej strony, gdy Kiprijon nadal pracował nad swoim słownikiem (w marcu 1825 r.), Poška również zaczął pisać konkurencyjny słownik, tj. konkurować z Kiprijonem w tworzeniu i wdrażaniu pisanego języka litewskiego Żmudzinów. Gdyby autorem był Kajeton, trudno przypuszczać, by jego przyjaciel Poška nie poparł jego pracy i zdecydował się z nim rywalizować, zamiast mu pomagać. Wynika z tego, że nawet jeśli rękopis się nie zachował, wiele argumentów wskazuje na to, iż Kajeton, lubiący się przechwalać i wychwalać samego siebie, chciał również przywłaszczyć sobie niedokończony przez brata Kiprijona słownik języka litewskiego. Tak więc, jak już wskazała A. Kaupuž, za autora tego słownika należy uznać Kiprijona Nezabitauskasa. KSIĄŻKA O JĘZYKACH BAŁTYCKICH W Niemczech, mających długie tradycje badań nad językami bałtyckimi, w ostatnich latach ukazały się nowe prace o istotnym znaczeniu dla bałtystyki. Jedną z nich jest wydana w 1994 r. książka "Języki bałtyckie. Wprowadzenie”, napisana w języku niemieckim przez trzech językoznawców. Wydana w starannej szacie poligraficznej książka licząca 416 stron składa się z czterech głównych rozdziałów. Autorem dość obszernego (s. 15—70) rozdziału wstępnego jest językoznawca Rainer Eckert, który ma wielkie zasługi dla językoznawstwa bałtyckiego i jego popularyzacji. Bardzo zwięźle, można powiedzieć encyklopedycznie, przedstawia on najważniejsze informacje o wszystkich językach i narodach bałtyckich, ich nazwach i historii, omawia wymarłych Prusów, Sudowów, Jaćwingów, Kurów, Zemgalów i Selów, zasymilowanych przez inne narody. Zrozumiałe, że najwięcej miejsca poświęcono tu historii dwóch żyjących narodów bałtyckich — Litwinów i Łotyszy — wymieniono najważniejsze wydarzenia, które towarzyszyły tym narodom od lL Eck ert R, Bukeviéiite E-J, Hinze F. Die ballischen S rachen. ine Einfuhrung. Langenscheidt. Wydawnictwo Encyklopedia. Lipsk, Berlin, unchen,; 213