Kiprijono Nezabitausko žodyno autorius

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Recenzje. Uwagi Opinions. Reviews. Observations Überblicke. Rezensionen. Anmerkungen Giedrius SUBAČIUS AUTOR SŁOWNIKA KIPRIJONASA NEZABITAUSKASA Od XIX wieku trwa tradycja uznawania Kajetonasa Nezabitauskasa za autora rękopiśmiennego słownika, spalonego w Warszawie podczas II wojny światowej, „Žodinikas // Letuwiszkaj—Žemaitiszkas // yr // Lenkiszkaj yszrozitas [...] tom I-szy // od Lit. A do I wlasznie — // przez // Kajetana Niezabitowskiego // Żmuidina” (tytuł według Vincasa Maciūnasa, Mūsų senovė, 1940, t. 3, nr 1(10), s. 142). W 1963 i 1967 r. A. Kaupuž opublikował w tomach 6 i 10 czasopisma Literatūros wiele listów Ivana Loboiki, kanclerza hrabiego Nikołaja Rumiancewa i Kiprijonasa Nezabitauskasa, z których niewątpliwie wynika, że „prawdziwym autorem słownika był Kiprijonas Nezabitauskis”, starszy brat Kajetonasa*. Jednak jeszcze dziś często podaje się w wątpliwość, czy słownika nie napisał Kajetonas (por. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija. V., 1990. T. 4. P. 128; Žukas V. Nezabitauskis—Zabitis Kajetonas Rokas. — Tarybų Lietuvos enciklopedija. V., 1987. T. 3. P. 212 i in.). Nie powtarzając oczywistych argumentów A. Kaupuž na rzecz autorstwa Kiprijonasa, należy rozważyć argumenty przemawiające za tym, dlaczego za autora nadal uważa się Kajetonasa. 1. W tytule przypisano autorstwo Kajetonasowi. Od razu trzeba zaznaczyć, że strona tytułowa musiała zostać zapisana znacznie później niż sam tekst słownika (dwugłoski aj, ej, uj w tytule zapisano za pomocą j, a taki zapis rozpowszechnił się dopiero w latach trzydziestych XIX wieku; w samym tekście, jak się zdaje, oznaczano je literą y — Atkakbintgirey, jak to mogło być zapisane w 1823 r.). Gdy po powstaniu 1831 r. brat Kiprijonas wyemigrował do Paryża i zaocznie skazano go na śmierć, Kajetonas mógł już bez obaw wpisać swoje nazwisko na stronie tytułowej słownika brata. 2. Inne źródła z XIX wieku wspominają, że Kajetonas napisał (lub współnapisał) słownik języka litewskiego (Kurjer Polski, 1830, nr 64; Dykcyonarz Biograficzny powszechny. Warszawa, 1851). Jednak publikacje te prawdopodobnie czerpały informacje od samego Kajetonasa, pracującego wówczas w warszawskim komitecie cenzury. Sam Kajetonas również w listach- * Zob.: K a u p u ž A. Kai kurios papildomos žinios apie Lietuvos kultūros veikėjus XIX amž. pradžioje Vilniaus Universiteto prof. I. N. Loboiko laiškuose. Literatūra 6, 1963, p. 207—222; K a u p u ž a A. XIX a. pradžios Lietuvos kultūros veikėjai pagal prof. I. N. Loboikos susirašinėjimą su N. P. Rumiancevu, muziejaus steigėju. — Literatūra 10, 1967, p. 165—199. (red. p.) 212 mówił profesorowi z Krakowa Wiszniewskiemu oraz Simonasowi Daukantasowi, że napisał słownik żmudzko-litewski. Jednak w tych listach znajdują się nieprawdziwe informacje. Kajetonas chwali się Wiszniewskiemu, że sam przygotował książeczkę o pszczołach (1823 r.), ale pod imieniem brata Kiprijonasa (choć analiza językowa potwierdza autorstwo Kiprijonasa, a nie Kajetonasa), że kanclerz N. Rumiancew podziękował mu za to tłumaczenie (w rzeczywistości podziękował Kiprijonasowi), że wydał książeczkę Rozmyślania wieśniaka rolnika (przemilczając jednak jej autora, Dionizasa Poškę), że Dziennik Wileński opublikował opis jego podróży po Żmudzi (choć opisano tam jedynie Baublys Poški) — te dwa ostatnie przypadki zauważył już V. Maciūnas. W liście do S. Daukantasa, wyliczając swoje zasługi, Kajetonas nie wspomniał już ani o tłumaczeniu książeczki o pszczołach, ani o Rozmyślania wieśniaka rolnika — zapewne czuł, że Daukantas mógł znać ich prawdziwych autorów. W obu listach Kajetonas twierdzi też, że ukończył swój słownik, choć spalony rękopis był zapisany zaledwie do początku litery K (V. Maciūnas). Jak zaś wynika z listów I. Loboiki, Kiprijonas napisał słownik tylko do litery K. Trudno więc zaprzeczyć, że Kajetonas lubił się przechwalać także dziełami stworzonymi przez innych. Ponadto ważne jest, że Kajetonas był podobnie myślącym towarzyszem D. Poški, a zarazem konkurentem Kiprijonasa. Poška pisał: „nie widziałem lepszej ortografii niż [...] w elementarzu Kajetonasa Nezabitauskasa”. Z drugiej strony, gdy Kiprijonas nadal pracował nad swoim słownikiem (w marcu 1825 r.), Poška również zaczął pisać konkurencyjny słownik, czyli rywalizować z Kiprijonasem o stworzenie i wdrożenie pisanego języka żmudzko-litewskiego. Gdyby autorem był Kajetonas, trudno przypuszczać, by jego przyjaciel Poška nie poparł jego pracy i zdecydował się z nim rywalizować, zamiast mu pomagać. A zatem, choć rękopisy się nie zachowały, liczne argumenty wskazują, że Kajetonas, który lubił się przechwalać i wychwalać samego siebie, chciał również przypisać sobie nieukończony słownik języka litewskiego brata Kiprijonasa. Toteż, jak już wskazała A. Kaupuž, za autora tego słownika należy uznać Kiprijonasa Nezabitauskasa. KSIĄŻKA O JĘZYKACH BAŁTYCKICH W Niemczech, mających długą tradycję badań nad językami bałtyckimi, w ostatnich latach ukazały się nowe prace istotne dla bałtystyki. Jedną z nich jest wydana w 1994 r. książka „Języki bałtyckie. Wprowadzenie”, napisana po niemiecku przez trzech językoznawców.1 Pięknie wydana pod względem poligraficznym książka licząca 416 stron składa się z czterech głównych rozdziałów. Autorem dość obszernego (s. 15—70) rozdziału wprowadzającego jest Rainer Eckert, językoznawca, który wiele zasłużył się dla bałtystyki i jej popularyzacji. Bardzo zwięźle, można powiedzieć encyklopedycznie, przedstawia najważniejsze informacje o wszystkich językach i ludach bałtyckich, ich nazwach i historii; omawia wymarłych Prusów, Sudowów, Jaćwingów, Kurów, Zemgalów i Selów, zasymilowanych przez inne ludy. Oczywiście najwięcej miejsca poświęcono tu historii dwóch żyjących ludów bałtyckich — Litwinów i Łotyszy — wspomniano najważniejsze wydarzenia, które towarzyszyły tym ludom od 1 E c k e r t R., B u k e v i č i ū t ė E.-J., H i n z e F. Die baltischen Sprachen. Eine Einführung. Langenscheidt. Verlag Enzyklopädie. Leipzig, Berlin, München, 1994. 213