Dėl prūsų Enchiridiono vertimo

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Z archiwów From Archives Aus Archiven Jurgis GERULIS Lipsk OCENA ENCHIRIDIONU PRUSKIEGO* Jest rzeczą znaną i zrozumiałą, że język pruskiego Enchiridionu oceniany jest dość różnie. Nie można przecież dokładnie, matematycznie dowieść, w jakim stopniu zły język tego tekstu odzwierciedla ówczesny język mówiony ani w jakim stopniu jego nieuporządkowaną postać przypisuje się nieudolności Abla Williego. Leskien, Brückner, Berneker, Endzelin i in. surowo potępiali Williego. Bezzenberger, Trautmann i być może van Wijk zajmują bardziej powściągliwe stanowisko, ale zasadniczo oba poglądy nie są tak różne, jak się początkowo wydaje przy lekturze prac. Wspomniani uczeni zapewne podpisaliby się pod tym, co Bezzenberger mówi w KZ** 41,67: „Aby... nie zostać źle zrozumianym, chcę ostatecznie wyjaśnić: ja również uważam, że jego język pruski jest okropny, a tłumaczenie często bardzo niedbałe. Mnie zaś zależy na właściwym przedstawieniu zarzutu wobec niego i jego języka. " Jak powiedziano, nie można się zgodzić jedynie co do stopnia zarzutu. Innego zdania jest Eduard Hermann. W swoim artykule KZ 47, 147 i n. stwierdza on, że Abel Willis jest dobrym znawcą języka pruskiego, który wykonał swoją pracę uczciwie i starannie. Innymi słowy, oznacza to zapewne, że Willis wykonał swoje zadanie równie dobrze albo źle jak jego współcześni Mažvydas czy Vilentas; właściwie nawet lepiej, ponieważ, jak sądzę, tłumaczenia Mažvydasa miejscami są co najmniej kiepskie i bez oryginału po prostu niezrozumiałe. Bo jak można dowieść, że jedno jedyne wyrażenie albo jedyna forma, którą Hermann uważa za poprawną, tj. używana około 1560 r. przez wszystkich w okolicach Pabėčiai (Pobethen- ), jest błędna? Można to łatwo wykazać na przykładzie łotewskiego katechizmu z 1586 r., opierając się na żywym języku. Nawet gdyby to miejsce było mi znane, i tak, jak sądzę, byłoby niewłaściwe wyliczać i mniej lub bardziej przekonująco uzasadniać, co, moim zdaniem, w Enchiridionie jest niepruskie, a więc powstało z winy Williego. Ograniczę się tutaj do kilku istotnych albo czysto historycznych uwag, zebranych ze źródeł, które częściowo nie są tak łatwe do zrozumienia. Samego tłumaczenia dotknę tylko sporadycznie. * Tłumaczenie z: Georg Gerullis, Zur Beurteilung des altpreussischen Taira —Streitberg-Festgabe, Leipzig: Markert u. Petters Verlag, 1924, Redaktorzy niniejszego tomu LKK serdecznie dziękują profesorowi Ikuo Muracie (Tokio), który podarował wspomnianą książkę. 0 KZ = Czasopismo porównawczych badań językoznawczych w dziedzinie języków indoeuropejskich. Skrót. von A. K u h n. Berlin, 1952 i nast. —Red. 199 Rozpatrując zalety i wady ar Enchiridionu, ostatecznie przecież są to ważne pytania: du 1. ar Czy Willis dobrze znał język pruski? ; 2. jeśli go znał, to ją mieszany język ar tekstu jest dokładnym 1560 m. obrazem języka pruskiegar o, z powodu nieudolności Willisa jako tłumacza? 1 Jak wiadomo, Abel Willis był Sambii (Samland) Pabėčių, niedaleko od „kąta Jaćwingów” (Sudauischer Winkel), pastor. Po raz pierwszy wspomina się o nim tam w r., jednak 1554 prawdopodobnie pracował w tym miejscu już wcześniej, ponieważ jo jego poprzednik Michaelis Willis pozostawił Pabécius 1540 m. D. H. Arnoldt, KurzgefaBte Nachrichten von allen seit der Reformation... in Kaznodziejom ustanowion1777, ym w Prusach Wschodnich, s.29 (Samland). Ta okoliczność, że obaj mają to ta samo nazwisko, i, to, be 1527 m. jakiemuś Mathijui Williemu został przydzielony młyn na prawie chełmińskim w Pabėčiai (AltpreuB. Monatsschrift 11, 536), pozwala sądzić, że Abel Willis pochodził z miejscowej iš niemieckiej rodziny i, ponieważ powierzono mu tłumaczenie Enchiridionu, prawdopodobnie znana mu była mówiona jį mowa pruska. Aš zaraz przedstawię ir dokumenty potwierdzające to. - Ale jak Abel Willis znał język pruski? To jest często wspominany Abla Willisa list napisany do Funka, w którym skarży się, że iš jo pozbawiony tłumacz (Neue PreuB. Prov.-Blatter, andere Folge VII, t.), każdemu 396 obiektywnie oceniającemu nasunęłoby tę samą myśl co tą Leskienowi, Die Declination im Slav.-Lit.u.Germ., p. 60., uwaga: „Ten tekst prawdopodobnie nie wymaga żadnych komentarzy: pastor zupełnie nie znał języka pruskiego albo znał ją go bardzo słabo”. Bo ten, kto w niedziele zatrudnia tłumacza (w dni powszednie człowiek ten musiał pracować na własnej lub pańskiej ziemi), ten oczywiście jo sam nie potrafi głosić kazań po prusku itd. ir Jednakże niezrozumiałe jest dla mnie, że Hermann, a także Bezzenberger ir Trautmann nie oburzają się z powodu obecności tłumacza! Wszak list w tym przypadku jest bezwartościowy, w porównaniu z su tym, czego ko obie strony nie zauważyły. Iš wspomnianej pracy Arnoldta, op. cit., p. 30, okazuje się, że Parafia Pabėčiai ze względu na swoją wielkość be przez pewien czas miała jeszcze jednego pastora "diakona" (pomocniczego duchownego po o), pod nagłówkiem "Diaconi" Arnoldt stwierdza: "Początkowo mieli tłumacza“ Z całą pewnością wiemy, że Paweł Sunder, Abelio diakon Williego, kiedy on 1558 m. przybył į St. Lorenz, pełniąc obowiązki duszpasterskie, wykonywał su swoje obowiązki jako tłumacz (Arnoldt op. cyt., p. 27, 28), o iš 1569 m. iaktów cytacyjnych (OstpreuB. Foliant 1277, z Państwowego Archiwum w Królewcu) wynika, że w Pabėčiu w tym czasie nie było żadnego tłumacza (s. 68)". Tylko w tym przypadku1 K.N. Później OstpreuB. Foliant 1271, p. 187", po 1543 (lub 15417)m. aš znalazłem tę uwagę: "P 0 ale h e n. Inter Proboszczem et Molitorem Meister Mats Būbisch albo Will Loui domini Brat Michała jest) niezgoda Przez jakiś czas kwitło... Vault bowiem Młynarz pana Oskarżał proboszcza kościoła w Pobethen o to, że miał syna Michała. Co... Również das Er Nie przez Jeden Tolcken głosi kazanie”. /” Pabééiai. Pastor ir młynarz Matas Biibischas albo Willis (jest on bratem pana Michaela) dość długo się nie zgadzali... Mat młynarz chce, żeby syn pana Michała został pastorem kościoła w Pabeczach. Oskarżył pastora, że... Ponadto mówi, że tłumacz be wygłasza kazania”./ Ar Abel Willis wygłaszał kazania w zbyt słabym języku pruskim? Mimo to uważano za zaszczyt obyć się bez be tłumacza. Wyraźnie podkreśla to biskup op. cyt., p. 189“ podczas wizytacji w Heiligenkreutze ("w kącie Sūduvów"): "S. Crux, Parochus est diligens in Officio. Exacte Nie wiem Prutenice. Nie potrzebuje Tłumacza Albo jednego Tłumacza”. /*S. C r u x. Pastor sumiennie wykonuje obowiązki. Dobrze posługiwał się językiem pruskim. Nie potrzebuje tłumacza.”/ Be ponieważ ten proboszcz zwrócił uwagę 1543 (15417) m. wizytatora znajomością języka pruskiego, przyczynił się do 1545 m pruskim tłumaczenia Katechizmu. Był to prawdopodobnie Casparas Sander, który, według Arnoldta, op. cyt., p. 6, był pierwszym duchownym w Heiligenkreutze znanym z nazwiska. Mógł on zostać ! | i 200 przyjęty do pracy jako tłumacz, gdyby następca Abla Wllia nie znał języka pruskiego (s.43Y)%. To, że pomagał mu niegdyś były tłumacz, „który prawdopodobnie lepiej od už innych znał ten język”, „poprawiał tłumaczenie”, ze względu na trudność tekstu nie pozwala wyciągać żadnych wniosków na temat braku znajomości języka. Także Wyrzut Hermanna KZ 47, 149 oznacza, że książę Albrecht miał przecież więcej duchownych mówiących po prusku i nie musiał wybierać kogoś, „kto nie rozróżniał nawet przypadków i liczb języka pruskiego”. Wyborem tłumacza zajmował się bowiem kaznodzieja dworski Funk, do niego, swojego „ojca chrzestnego- ”, zwraca się także Willis. Funk zyskał największą przychylność księcia, jednak z szlachtą i niemal z całym duchowieństwem żył w największej niezgodzie. sa Tylko nieliczni duchowni byli osiandristami i jednocześnie członkami partii Funka. W Sambii było ich tylko trzech, wśród nich także Abel Willis (Ch. Hartknoch, PreuB. Kirchen-Historia 1686, p. 366). Willis w swoim Enchiridionie ir 1558 m. wykorzystał agendę, którą wielu odrzuciło jako osiandrystyczną*. Kiedy jego przeciwnicy obalili Funka i w 1566 r. dokonali nawet na nim egzekucji, Willis został wtrącony do więzienia (Arnoldt op. cit., s. 29). W obliczu fanatycznej nienawiści, która w tamtych latach dzieliła osiandristów i nieosiandristów, niemożliwe było, aby Funk powierzył zadanie jednemu ze swoich przeciwników, a nie współmyślicielowi, zupełnie niezależnie od tego, że ten drugi być może odmówiłby przyjęcia za podstawę agendy z 1558 r., którą Funk i książę Albrecht starali się przeforsować. O tych ohydnych sporach religijnych por. C. A. Hase, Herzog Albrecht von Preufen und sein Hofprediger, s. 205 i nast. Tylko opierając się na bezpośrednich dowodach, musimy spróbować odpowiedzieć na pytanie, czy Willis dobrze, czy tylko źle znał język pruski, czego na razie nie da się uczynić. Obecnie ustalono jedynie, że Willis sam odprawiał nabożeństwa po prusku. A zatem jedynym kryterium pozostaje jednak język. Oczywiście jest on niezwykle zagmatwany. Przypadki, końcówki i liczby zmieniają się niemal zupełnie dowolnie. Kto, tak jak ja, dorastał w dwujęzycznym kraju, dobrze przypomni sobie niejednego niemieckiego pastora, który podobnym litewskim językiem garncarzy wygłasza w niedziele kazania. Parafia niewiele rozumie z sensu tego bełkotu. (Niech mi będzie wybaczone to mocne stwierdzenie, ale niestety czasami pasuje). Czy pruscy bywalcy kościoła lepiej rozumieli treść? Moje wyczucie językowe, które jest oczywiście całkowicie subiektywne, podpowiada mi, że oni, zwłaszcza z tego Enchiridionu, mogli zrozumieć jeszcze mniej.. Bez wątpienia Hermann jest również mocno przekonany o czymś przeciwnym. Jego tłumaczenie, pomijając szczegóły, jest udane i jak na tamte czasy było naprawdę pruskie. Aby brzmiało to przekonująco, przedstawia on różne twierdzenia dotyczące ówczesnego języka pruskiego, które częściowo zostały już wysunięte przez innych, lecz nie tak bez ograniczeń. Opierając się na obecnych pracach, sprawdźmy, na ile ma on rację! Jak dotąd nie tylko Hermann, lecz my wszyscy mówimy, że około 1560 r. język pruski był językiem wymierającym lub niemal wymarłym. Jest to prawdziwe tylko w odniesieniu do czasu 1575 m. 3 Spośród wymienionych w tym tomie kościołów Sambii w 1569 r. tylko jeden, w Judytach koło Królewca, nie potrzebował tłumacza. W Rudawie (Rudau), Pabėčiuose, St. Lorenz, jeżeli pastor nie umiałby po prusku, taki tłumacz musiał być; a więc ówcześni pastorzy znali język pruski. W Wargach (Wargen), Ziokach (Schaken), Paustininkach (Postnicken) i Kaimiuose (Caymen) tłumaczom wypłacano pensje. : 3 Afsl Ph XXXIX, 66 wspominam o ”zainspirowanej przez Osiandera” agendzie, jednak nie zauważam, że Osiander już w 1552 r. nie żył. 201 w tym względzie, lecz nie całkiem tak, jak to sobie wyobrażamy. W rzeczywistości nie może być wątpliwości, że około 1700 r. język pruski, ogólnie rzecz biorąc, był martwy (por. Trautmann, AltpreuB. Sprachdenkmaler VII t.). Jednak i po 1700 r. mogła jeszcze przez kilka dziesięcioleci funkcjonować w jakimś ustronnym miejscu jako język domowy, tak jak dziś w jednej czy drugiej rodzinie kuršskiej (łotewskiej) na Mierzei Kurońskiej, gdzie po łotewsku mówi się tylko w domu, poza tym po litewsku, albo mutatis mutandis w niektórych litewskich wsiach byłej guberni wileńskiej, które uległy białorutenizacji. Współcześni często nie zauważają takich pozostałości języka. Język pruski wygasł prawdopodobnie bardzo szybko, ponieważ około 1625 r. był jeszcze stosunkowo rozpowszechniony, a więc ostatecznie zanika po 75 latach! Dotychczas polegano na słowach przedmowy do Psałterza Dawida z 1625 r., że wówczas tylko miejscami wzdłuż wybrzeża Sambii mówiono po prusku: "stary język pruski, którym jeszcze w Prusach, j Fischhausen, Žiokach i na wybrzeżu Labguvos (Labiau) oraz nad Zalewem Kurońskim j niektórzy ludzie się posługują". Jednak pan dr Krollmann z Królewca* znalazł w domowym archiwum książąt Dohna zapisek z około 1620 r., w którym pruski burggraf Christophas Dohna (urodzony w 1583 r.) zaznacza: w jego dzieciństwie gospodynie domowe, aby móc porozumiewać się z parobkami, musiały znać trzy języki: niemiecki, polski i pruski. Jego wuj, burggraf Fabian Dohna, opowiadał mu, że kiedy Melchior, baron z Roderna (por. Allgem. Deutsche Biographie 29, 23), odwiedził Dohnów w 1581 r. w Morongu (Mohrungen), zdziwił go język pruski. Ponieważ bardzo szybko uczył się języków, później napisał po prusku kilka listów do matki młodego | hrabiego. Tak więc w 1581 r. nawet na zachodnich obszarach języka pruskiego, w Pomezanii (Pomesanien), język pruski nadal żył, a jeśli w dzieciństwie hrabiego, mniej więcej około 1590 r., pruscy parobcy nie byli jeszcze dwujęzyczni, to około 1620 r. Prusowie, choć obok języka niemieckiego, również posługiwali się swoim starym językiem. Potwierdza to także Arnoldt, op. cit., s. 28, stwierdzając, że w St. Lorenz, położonym w linii prostej 7 km od Pabėčių, do 1602 r. kazania musiały być wygłaszane z tłumaczem. Tak więc Prusowie sambijscy dopiero po 1600 r., ogólnie rzecz biorąc, byli dwujęzyczni i podczas nabożeństw nie potrzebowali tłumacza. Nie powinny nas zmylić nazwiska mieszkańców ówczesnych pruskich wsi (w rejestrach wizytacyjnych). Prawie wszystkie są chrześcijańskie i niemieckie, podczas gdy księgi sambijskich gospodarstw i działek ziemi z 1404 r. oraz późniejsze akty spisane są głównie po prusku. Było to wynikiem ściśle wprowadzonego w życie rozporządzenia biskupa Sambii Michaela (1425 r.) konsekwencja (H. F. Jacobson, Geschichte der Quellen des Kirchenrechts I, 1, s. 127, w dodatku): "ut pueros suos per corum plebanos baptisatos nec in flumis: nibus nec alias rebaptisent aut alia nomina imponant quam eis in baptismo sunt imposita- ”. /„aby swoich dzieci, ochrzczonych przez ich proboszczów, ani w rzekach, ani w innych miejscach nie chrzcili ponownie ani nie nadawali im innych imion niż te, które zostały im nadane podczas chrztu”. i Mimo to już w czasach Williego można mówić o wymierającym języku pruskim równie zasadnie, jak mniej więcej o dzisiejszym języku litewskim w Prusach Wschodnich, na południe od Niemna. Ale tego, co Hermann i inni rozumieją, mówiąc „wymierający”, nie można uznać, dopóki nie zostaną przedstawione dowody. Oczywiście w tym okresie języka wszystko to mogło mieć miejsce, co skądinąd nieuprzedzony czytelnik uważa za największe błędy tłumacza. Np. zdanie „Dlatego musimy bać się jego gniewu” w pruskim przekładzie Abla Williego brzmi tak: „Stesse paggan turrimai mes noūmas biaiwi per tennčison nertien (Trautmann op. cit. x 4 Niechaj i tutaj raz jeszcze podziękowanie będzie złożone za miły referat. 202 29,11). Po łacinie brzmiałoby to tak... debemus nos timere per eorum iracundiam. Albo „Gospodarzom i gospodyniom” Steimans (l.mn. narz.) Buta Rikians (l.mn. dop.) bhe Buttas waispattin (l.poj. dop.). Szczególnie różnią się formy zaimka stas „który” rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej. dopełniacz W przekładzie Williego może on mieć następujące formy: steises, stesses, steisei, steisei, steise, stessei, stesse, steison, steisan, stetson. Gdzież w żywym języku tak bywa!? Ta sama sytuacja powinna przecież powtórzyć się dziś w południowej części Prus Książęcych, ale tam język litewski umiera zupełnie inaczej: po 1750 m. Donelaitis wspaniałą litewszczyzną pisze swoje pieśni w Tolminkiemis, gdzie około 1850 r. języka litewskiego już nie ma. Abel Willis tłumaczy w latach 1550—1561, a więc również mniej więcej 100 lat przed wymarciem języka. Na południe od Niemna wciąż można znaleźć wsie, w których dziadkowie mówią jeszcze płynnie po litewsku, rzecz jasna, nie mieszając form jak Willis, lecz używając w słownictwie wielu germanizmów, nawet w codziennych zwrotach. Ich dzieci nadal rozumieją język ojczysty, niektóre również mówią nim swobodnie, jednak bardzo niechętnie. Wnuki znają tylko język niemiecki. Hermann mówi, że około 1560 r. język pruski był językiem mieszanym. Oprócz języka niemieckiego oddziaływały na niego także języki polski, litewski, łotewski i sudowski. Vis delto w Sambii nie było wpływów języka polskiego ani litewskiego”; ten ostatni nigdy nie przeniknął na zachód przez Deimę (Deime), z wyjątkiem kilku osad uchodźców politycznych lub więźniów z Wielkiego Księstwa Litewskiego. A Kurlandczycy (już zlatyfikowani?) mieszkali około 1550 r. w Sambii, zwłaszcza na wybrzeżu, lecz tylko Vagi, Non diu Uno in loco Manentes /Wędrowcy, ci, którzy nie pozostają długo w jednym miejscu/ (Bezzenberger, Kur. Nehrung, s. 264/104/). Tak czy inaczej, w języku pruskim Williego nie mogę znaleźć ani języka litewskiego, ani łotewskiego, a polonizmy są stare. Pozostaliby tylko Sudawowie. Przez prawie 300 lat mieszkali oni w pobliżu Pabėčiai i nawet w parafii Pabėčiai można ich było znaleźć (por. dalej). Ale posłuchajmy, co w 1535 r. pisze o nich były rektor szkoły Thoma w Lipsku, a ówczesny pastor królewiecki”: Prutenis et populus et regio Sudawen vocatur,- ... habetgue supra XXXII vicos... /Prusami nazywany jest zarówno lud Sudawów, jak i ich kraina... i mają oni więcej niż 32 wsie.../(A. Aurifaber, Succini historia /Historia bursztynu/Królewiec 1551 w rozdziale 2 wskazuje tylko 20) Sunt autem indigenae, quorum pauci admodum germanicam linguam novere, sed suam quandam linguam habent barbaram, qua etiam reliquum fere Prutenorum vulgus utit ur. Ten lud zawsze wytrwale starał się zachowywać strój, obrzędy i kult swoich przodków, a także nie zawierał małżeństw z sąsiednimi Prusami.- .. To, powtarzam, i wiele innych rzeczy tego rodzaju zachowywali oni wytrwale, dopóki przed dwudziestu laty nie zostali w końcu, pod naciskiem urzędników, zmuszeni do zawierania małżeństw z sąsiednimi Prusami. Stąd również wynikło, że stopniowo odstąpili od swoich dawnych obrzędów; jednak nadal z trudem powstrzymują się od swojej dawnej bałwochwalczej religii i ojcowskich przesądów, a nawet wcześniej nie byli z duszy posłuszni papieżowi, tak jak teraz większość z nich zgadza się z ewangelią, lecz nie przestają w milczących głosach aprobować dawnych kultów swoich przodków. /Jest miejsce, w którym Kai Praetorius w Acta Borussica II, 82 pisze, że język pruski w Sambii z powodu ”śląskich i polskich witiników stał się confusum Chaos”, dlatego Bezzenberger słusznie odnosi tę uwagę do stosunków portowych (Kur. Nehrung 266(106)). W samej Sambii ”witininamg "nie było miejsca. | W publikacji Festschrift A. Bezzenberger, p. 44 i nast., niestety przeoczyłem tę uwagę. 203 mieszkańcy, z których tylko niewielu znało język niemiecki, lecz mówili jakimś swoim barbarzyńskim językiem, którym posługują się prawie ir wszyscy pozostali Prusowie. Si lud zawsze wytrwale starał się zachować ubiór swoich przodków, obyczaje religijne i sposób życia, nie ir zawierał małżeństw z sąsiednimi su Prusami... Twierdzę, że wiele innych rzeczy ten ir lud wytrwale zachował, dopóki ši wreszcie od dwudziestu lat nie został zmuszony do zawierania małżeństw | z sąsiednimi Prusami za wstawiennictwem prefektów. su Tak się stało, że stopniowo oddalił się od swoich dawnych obyczajów, jednak do dziś z trudem powstrzymuje się od dawnego pogaństwa i dawnych przesądów. ir Wielu ani jų wcześniej chętnie nie było posłusznych papieżowi, ani teraz szczerze nie przyjmuje Ewangelii, lecz potajemnie nie przestaje przestrzegać swoich dawnych obyczajów religijnych”./ (P. Tschackert, = Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen II, t.). 335 Zatem przed 10 upływem lat I ir II od wydrukowania pruskiego katechizmu tylko nieliczni Sudawowie znają język niemiecki. Ogólnie są tak zamknięci w sobie, że władza musiała siłą wydać ich za | Prusów, o czym napisano w przedmowie do su katechizmu: I ir II = Lecz Sudawowie, choć ich mowa jų jest nieco gorsza, przecież rozumieją ten język pruski, w którym wydrukowano katechizm, a także zapewne używają i rozumieją wszystkie słowa. ir 4 Ir C. Hennenberger (Erclerung der większymi pruskimi Landtaffel * 1595, p. 445) opowiada nam, kiedy bursztyniarz Joh. Fuchs (į 1567) Merteno | Windtmiillera (1564 m. był Knypawy na cześć członka rady miejskiej (Kneiphof) kazał zaprosić 10 tancerzy sudawskich, z których ani jeden iš jų nie umiał po niemiecku. š Iš Z obu tych zapisów dowiadujemy się du rzeczy. Po pierwsze, że język sudawski“ nie mógł zepsuć języka pruskiego. Ji sam był tylko dialektem języka pruskiegAr o.“ to dotyczy ir pana pastora Heiligenkreutze, wśród Sudawów (Ostpreuss. Fol. 1271, p. 189“): „Dokładnie Nie wiem Prutenice. Nie potrzebuje Tłumacza” „Albo jednego Tłumacza”. / „Doskonale znał język pruski. Nie trzeba tłumacza"./ to: Po przynajmniej język sūduwski w żaden sposób nie mógł zostać zgermanizowany. Temu“ przeczą obie te wiadomości. Ale Pabėčiai graniczyli su Sūduva, ir nawet w samej W parafii Pabėčiai mieszkali Sūduwini. Kiedy 1520 r. ir jeszcze raz 1531 m. sześć“ ar osiem Pruskie wsie parafii Pabėčių zorganizowały pogańskie święto ofiarne“ (Lucas David, PreuB. Chronik ed. E. Hennig I, 117 itd. ; C. Hennenberger op. cit., p. 353), jeden Sudawianin odegrał duchownego, który už przez całe te“ w 1531 roku w kościele w Pabėčiai musiał publicznie pokutować 186, (OstpreuB. Foliant B“ fol. 284"). Wezwany Laigyčių (Legitten) pastor musiał gromko zganić grzeszników. Kazanie oczywiście musiało być wygłaszane po prusku. 3 W takich okolicznościach, czyż prawdopodobne jest, że po 30 samych ty lat Język ludzi tak podupadł, że Hermann ją określa jako język mieszany? W jakim ji stopniu została o zgermanizowana, w słowniku prawdopodobnie dokonano niemałych ji zmian; mogła być pod wpływem jedynie dolnoniemieckiego języka. Ale W Enchiridionie dominuje język niemiecki Lutra! Zagadka tego przekładu rozwiązuje się sama, jeżeli zgodzimy się z tym, co su każdy ką obiektywny czytelnik tego tekstu najpierw“ Al 7 Także Girmavos (Germau) parafii, a więc nawet ”W kącie Suduviy" jeszcze 1546 w r. za udział w takiej ofierze ukarano około 40 Prusów (Preufl. Chronik. des Joh. Freyberg fol. 113", rękopis biblioteki miejskiej w Królewcu) w 1571 r. un. przypadkiem była Tapiawa (Tapiau) (Toppen, Neue Preuš$. Prov. Bl. /1846/ sądzi: tłumacz za mało znał język , . . | 204 pruski do takiej pracy. Aš Chętnie chcę dodać, że potrafił płynnie rozmawiać, mniej więcej tak, jak bałtycki niemiecki ziemianin rozumie po łotewsku. Ale to nie wystarcza, aby mógł mówić poprawnie gramatycznie albo coś przedstawić na piśmie, zwłaszcza gdy tekst jest tak zagmatwany. Tutaj nawet dobry tłumacz nie mógł wiele pomóc, ponieważ nie rozumiał sensu trudnych miejsc. Willis ar jo tłumacz dobrze słyszał jedynie intonację. Prusowie z Pabėčiai prawdopodobnie wymawiali bardzo wyraźnie. Ale jak to pogodzić su „zniekształconym” językiem? Oczywiście, dla tych, którzy muszą określić przekład Williego jako zły, nie wszystko, co nie zgadza się w języku ir litewskim i łotewskim, jest błędne i ar niepruskie. Be tym bardziej że język pruski ma zbyt wiele wyraźnych cech, których nie ma w języku litewskim i łotewskim. Tym bardziej szkoda, że Williego Enchiridion pozostaje tak wieloznaczny; przecież iš Z powodu miernej pracy Williego zapewne ar trudno będzie w zadowalający sposób rozstrzygnąć, co jest cechą czysto pruską, odróżniającą się od języków litewskiego i łotewskiego, a co należy przypisać wyłącznie rzeczywistemu wpływowi języka niemieckiego, dolnoniemiect. y. kiego. Przełożył Nijolė Čepienė* LIST JURGISA GERULISA DO JONASA JABLONSKISA W bibliotece Instytutu Literatury i Folkloru Litewskiego (F 52—199) przechowywany jest list J. Gerulisa do J. Jablonskisa z 29 listopada 1922 r. List jest interesujący ze względu na opinię J. Gerulisa w sprawie ogólnego języka litewskiego. kwestii ortografii oraz jego własnego języka. Język i interpunkcja publikowanego listu nie zostały poprawione (skorygowano jedynie parę oczywistych błędów korektorskich). A. Sabaliauskas 29. XI. 22 Szanowny Panie, serdecznie dziękuję za przesłanie „Gramatyki języka litewskiego”. Czy nie byłoby dobrze sprzedać w Niemczech Pańskie książki oraz kilka innych, jak „Język i Starożytność” Būgi i t. d.? „Švyturys” oraz Komisja Wydawnicza mogłyby u Wintera w Heidelbergu załatwić dla takich książek „komis”. Nie wystarczy pisać dobre książki, trzeba też propagandy! Zdaje się, że trzeba będzie to robić nie dla chwały autorów, lecz dla Litwy. Świat powinien się dowiedzieć, że na Litwie można znaleźć całkiem poważną pracę, tylko dotąd o niej nie wiedział. Tacy dyletanci jak ów Basanavičius przynoszą nam wstyd! (Wiem, że B. pracował dla Litwy gorliwiej niż stu innych, ale świat czyta jego pisma o Trakach i śmieje się z takiego „Litauischer Sprachforscher- ”.) Co do pisowni, gdy Būga gościł w moim domu, ostro mu nakazałem, aby wspólnie z Panem wydał krótki podręcznik ortografii. Moim zdaniem podręcznik ortografii i „netobūlas” jest o wiele lepszy od takiego, który zdaje się być bez umiaru! * Cytaty z języka łacińskiego przełożył Kazys Eigminas. 205