Įterpinių sampratos lietuvių kalbos sintaksėje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Gintautas AKELAITIS KONCEPCJE WTRĄCEŃ W SKŁADNI JĘZYKA LITEWSKIEGO Historia składni języka litewskiego została dotąd opisana jedynie fragmentarycznie. Jednym z takich fragmentów powinna być historia badań nad wtrąceniami, w której szczególnie istotny jest rozwój koncepcji wtrąceń. W badaniach nad językiem litewskim prowadzonych do końca XIX wieku można znaleźć konstrukcje składniowe i wyrazy, które dzisiejsi składniowcy nazywają wtrąceniami, jednak nie zostały one ani w żaden sposób nazwane, ani omówione. Na przykład A. Schleicher, autor pierwszej naukowej gramatyki języka litewskiego, omawiając przyimek anot, używany wyłącznie w konstrukcjach wtrąconych, stwierdza: ”anot ma dla mnie niejasne znaczenie; jest możliwe i używane w takich połączeniach: anot tevo, anot jo žodzo <...>” (Schleicher 1856: 280); za jego przykładem poszedł także F. Kuršaitis (por. Kurschat 1876: 389). Nie ma w tym nic dziwnego: do 1911 r., kiedy ukazała się ”Składnia języka litewskiego” J. Jablonskisa, nie było opisu składni zdania — zagadnienia składniowe przedstawiano według zasad składni części mowy (por. Būda 1987: 13 i in.), a w ogóle składnia języka litewskiego była słabo rozwiniętą dziedziną językoznawstwa (por.: Sabaliauskas, 1979: 197, Zinkevičius 1992: 153). Niemniej jednak jeszcze przed pracami J. Jablonskisa w pierwszych litewskich gramatykach podejmowano próby nazwania tego, co dziś określa się terminem „wtrącenia”, choć nie omawiano tego osobno. Pierwsze terminy określające wtrącenia oraz pierwsze przykłady wtrąceń podano w objaśnieniach dotyczących interpunkcji. I tak w ”Kalbomokslis lietuviszkos kalbos” A. Barauskasa (1896: 59)1, omawiając stosowanie przecinka, czytamy: ”Przecinkiem oddziela się słowa wtrącone, zdania wtrącone...”; w ”Santaika (syntaxis)...” Petra Gražbylisa (P. Januševičiusa) (1905: 28) użyto terminów ”słowa wtrącone”, ”zdania wtrącone”2. Niestety, w tych pracach nie podano przykładów, które pozwoliłyby ustalić, co oznaczają te terminy. A. Stuobris w swoim ”Kalbamok slyje” (1906 64—65), objaśniając użycie nawiasów (nawiasu okrągłego), posłużył się terminami ”słowa i zdania wtrącone” i podał przykłady wskazujące, że autor tymi terminami określał konstrukcje uznawane we współczesnej nauce o składni za wtrącenia, np.: Braterstwo, równość — te piękne więzi (ludzkości ogłosił je niegdyś Chrystus) z czasem pojednają wszystkich z Bogiem. O dziełach litewskich pisał po litewsku (ściślej mówiąc, po żmudzku) tylko jeden 1 Dėl ”Kalbomokslio” išleidimo istorijos ir datos žr.: Sabaliauskas 1979: 168; Zinkevičius 1992: 113 ir kt. 2 W obszernej pracy poświęconej terminologii językoznawczej języka litewskiego A. Balasaitis nie odnotował wariantu tego ostatniego terminu (zob. Balasaitis 1961). 179 Daukantas i inni. Wtrącenia jako zjawisko składniowe — pewną ”osobliwość”, ”różnorodność” zdań — omówił osobno J. Jablonskis w 1911 r. w podręczniku ”Składnia języka litewskiego”, wydanym pod pseudonimem Rygiškių Jonas. Ponieważ w tej ”Składni” nie ma ani definicji, ani teorii składni, a więc również teoretycznego omówienia wtrąceń (zresztą nie ma powodu, by tego oczekiwać po tym podręczniku), największą wartość mają liczne przykłady, których dobór, klasyfikacja i sposób przedstawienia ukazują teoretyczne stanowisko autora. Z licznych przykładów wynika, że J. Jablonskis zalicza do wtrąceń wyrazy i wyrażenia typu matyti, sako, vadinasi, vienu žodžiu itp., które także we współczesnej składni stanowią rdzeń zbioru wtrąceń (pod względem inwentarza). Ogólnie rzecz biorąc, J. Jablonskis definiował wtrącenia jako zdania: ”Zdanie niezależne, które wtrącone w inne nie łączy się z nim gramatycznie, a wnosi do całej wypowiedzi pewne objaśnienie myśli, uściślenie, zawężenie,— nazywa się zdaniem wtrąconym” (Jablonskis 1957: 519); zdania zawierające wtrącenia J. Jablonskis uważał za złożone (zob. Jablonskis 1957: 531). Pod tym względem stanowisko J. Jablonskisa pokrywa się z twierdzeniami ówczesnych rosyjskich składniowców, które podsumowując, badacz wtrąceń A. Ostanin stwierdził: ”problem wtrąceń pojawił się przede wszystkim jako problem <...> innego, fakultatywnego zdania występującego w zdaniu” (Останин 1969: 4). J. Jablonskis mówił nie tylko o zdaniach wtrąconych — zaraz po definicji dodał: ”wtrącane są również wypowiedzenia i pojedyncze wyrazy”. Nie jest to doprecyzowanie definicji — według objaśnień ówczesnego autora podręczników składni D. Ov­sianiko-Kulikovskio, a później także A. Peškovskio i ich poprzedników, wyrazy wtrącone są fragmentami zdania niedokończonego albo, przeciwnie, skróconego zdania⁴ (por. Останин 1969: 11). Znaczenie wtrąceń J. Jablonskis, jak wynika z definicji, określił jedynie w przybliżeniu⁵: ”wnosi do całej wypowiedzi pewne objaśnienie myśli, uściślenie, zawężenie”. Tak ogólnie wskazana funkcja semantyczna wtrąceń, po pierwsze, nie oddawała znaczenia najbardziej typowych wtrąceń — anot, tėvo, matyti, rodos, sako, vadinas, vienu žodžiu i podobnych, które wyróżniają się także wśród przykładów podanych przez J. Jablonskisa; po drugie, podkreślenie funkcji objaśniającej, uściślającej i zawężającej pozwoliło J. Jablonskisowi zaliczyć do wtrąceń konstrukcje z be, por.: Było siedmiu braci, z wyjątkiem Petra. Oprócz tych dowodów było wiele innych, jeszcze ważniejszych (Jablonskis 1957: 521). 3 Na temat relacji między ”Składnią języka litewskiego” J. Jablonskisa z 1911 r. a ówczesnymi rosyjskimi podręcznikami zob.: Palionis 1957: 47—48, Piročkinas 1978: 78—80; Sabaliauskas 1979: 197. 4 W ten sposób, pozostając już pod wpływem A. Peškovskio, twierdził M. Durys: ”wyrazy (połączenia) wtrącone są <...> fragmentami pełnych zdań” (Durys 1927: 79). 5 Wraz z umacnianiem się nurtu gramatyki formalnej (J. Jablonskis pozostał, rzecz jasna, wierny nurtowi gramatyki logicznej) niewiele uwagi poświęcano semantyce. Poza tym J. Jablonskis najwyraźniej nie uważał treści wtrąceń za istotną: ”zdanie wtrącone łatwo czasem całkiem opuścić, a to opuszczenie w niczym nie zmienia pełności składniowej znaczenia. Wypowiedzenie: Ty, powiada, byłeś wczoraj w mieście znaczy tyle samo, co zdanie: Ty byłeś wczoraj w mieście” (Jablonskis 1957: 521). 180 Prawda, te konstrukcje oznaczające zawężenie nie spełniały najważniejszego kryterium w definicji J. Jablonskisa — tego, że wtrącenia „nie mają związku gramatycznego ze zdaniem”. Takie i podobne konstrukcje J. Balkevičius później wyodrębnił jako wtrącenia „gramatycznie związane ze zdaniem” (zob. Balkevičius 1963: 270 i in.). Pojęcie „zdań wtrąconych” J. Jablonskisa obejmuje również te konstrukcje, które w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” (1976: 714—719) nazywane są wtrąceniami tekstowymi. Co ciekawe, typowe przykłady zdań wtrąconych (w dzisiejszym rozumieniu) (np.: Pewnego razu — dziewczynka miała już dwanaście lat — zaczęła rozmawiać po dworsku) J. Jablonskis podał nie razem ze „zdaniami wtrąconymi”, lecz osobno — omawiając użycie myślnika i nawiasów (zob. Jablonskis 1957: 546—547, 548). Takie rozróżnienie, zapewne nieprzypadkowe⁶, pozwalałoby być może ostrożnie przypuszczać, że J. Jablonskis dostrzegał pewną różnicę między wtrąceniami a wtrąceniami tekstowymi (terminy współczesne). J. Jablonskis zaliczał do „zdań wtrąconych” także słowa autora wtrącone do mowy niezależnej. J. Jablonskis miał wystarczająco dużo powodów, by traktować słowa autora jako wtrącenia. Uznając zdania mowy niezależnej z wtrąceniami autorskimi za pełne składniowo⁷ (zob. Jablonskis 1957: 521), J. Jablonskis musiał dostrzegać tu „podrzędność”, „połączenie”, „zbieżność” lub „wtrącenie” zdań. Zrozumiałe, że związek słów autora z mową niezależną jest najbliższy „wtrąceniu”⁸. Dostrzeganiu tu „wtrącenia” sprzyjała również inna okoliczność: J. Jablonskis nie rozróżniał zdań mowy zależnej z wtrąceniami i zdań mowy niezależnej ze słowami autora. Przedstawiał je łącznie, stosując te same znaki interpunkcyjne, por.: „Leżeliśmy”, mówi, „we dwójkę (we dwoje) — ja i nasze dzieci”. Šn. „Ty, matko, zostań przy chorym”, p o w i e d z i a ł o j c i e c, „a ja pojadę po lekarza”, Žt. „Trzeba najpierw umyć”, d o d a ł s t a r y. Žt. „Teraz idź”, m ó w i, „do domu”, „potem”, s ł y s z y s i ę, „znajdziemy, kto tu jest winny”; Nr. itd. Najważniejszym argumentem pozwalającym wyjaśnić, dlaczego J. Jablonskis nie rozróżniał tych zdań, jest zapewne to, że w języku mówionym (którego przykłady J. Jablonskis podał najliczniej) zdania przytoczone często mają postać zdań „przypomnieniowych” (por. „<...>potem”, s ł y s z y s i ę, „znajdziemy, kto tu jest winny”) i różnią się od mowy zależnej, która jest „mową imiesłowów” (Jablonskis 1957: 527). Co ciekawe, J. Balkevičius podał z wtrąceniami słyszy się, mówi wyłącznie zdania zależne z imiesłowem. Zdania z wtrąceniami, w których wszystkie słowa wypowiada mówiący, można przeciwstawić zdaniom mowy niezależnej zawierającym słowa autora — te ostatnie są „zdaniami dwóch osób, z odrębnymi kategoriami modalnymi, oznaczającymi w jednym zdaniu stanowisko autora, a w drugim zdaniu już 6 Ilustrując pisownię kabla, J. Jablonskis powtórzył wcześniej podane zdania z wtrąceniami (zob. Jablonskis 1957: 544). 7 Anot A. Piročkino (1957: 81), ”sintaksinė pilnatis” dubliavo sakinio (dažniausiai sudėtinio) terminą. 8 Omawiając pozycję wtrąceń w zdaniu, J. Jablonskis stwierdził: „<...> przestawiwszy zdanie wtrącone i umieściwszy je na początku, otrzymamy również zwykłe zdanie oznajmujące. Na przykład: Ojciec powiedział: „Ty, matko, zostań przy chorym, a ja pojadę po lekarza”, — zdania wtrąconego nie będzie” (Jablonskis 1957: 521). Uwaga ta pokazuje, że J. Jablonskis starał się wyjaśniać mowę niezależną ze słowami autora jako zdanie złożone. 181 stanowisko innej osoby mówiącej wobec relacji między wypowiadaną myślą a rzeczywistą rzeczywistością (Balkevičius 1963: 390). J. Jablonskis nie podkreślał takiego przeciwstawienia i ze względu na wspomniane podobieństwo słowa autora znalazły się wśród wtrąceń9. Przez długi czas — od 1911 r., kiedy ukazała się „Składnia języka litewskiego” Rygiškių Jonasa, do 1963 r., kiedy wydano „Składnię współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa — nie powstawały syntetyczne opracowania składni zdania. O rozwoju składni języka litewskiego, a tym samym o rozumieniu wtrąceń, można wnioskować na podstawie podręczników składni przeznaczonych dla szkół. W podręczniku składni P. Klimo (wyd. 1, 1919), przygotowanym według treści „Składni języka litewskiego” Rygiškių Jonasa, w podręcznikach M. Durysa (1927), P. Meškauskasa (1929), Z. Kuzmickisa (wyd. 1, 1930), a także J. Ambraškasa i J. Žiugždy (1940), później J. Žiugždy (wyd. 1, 1945) oraz A. Kalniusa (1943), ani nie podjęto próby bardziej oryginalnego omówienia wtrąceń, ani nie przedstawiono ich koncepcji bardziej szczegółowo niż u J. Jablonskisa. Jak wynika z materiału ilustracyjnego zawartego w tych podręcznikach10, wtrącenia (zwłaszcza zdania wtrącone) rozumiane są niemal równie szeroko jak w pracy J. Jablonskisa. Niemniej jednak w podręcznikach tych poczyniono pewne kroki w kierunku doprecyzowania pojęcia wtrąceń. Po pierwsze, opisując ich cechę semantyczną, nie poprzestaje się już na nieprecyzyjnym wskazaniu Jablonskisa, lecz podkreśla się odcienie modalne, takie jak wątpienie, przekonanie itp. Po drugie, poszerza się i precyzuje inwentarz wtrąceń, zwłaszcza wyrazów wtrąconych, stosownie do częstości ich użycia (por. Kalnius 1943: 45–46); przy szerokim rozumieniu wtrącenia podaje się wtrącone „pełne składniowo” konstrukcje (wtrącenia tekstowe) (zob. Kuzmickis 1930: 104, 160–161). Wpłynęło na to kształtowanie się nowego kryterium normowania języka literackiego: przestano poprzestawać wyłącznie na ludowej mowie potocznej i zwrócono się ku materiałowi źródeł pisanych (por. Palionis 1979: 277). Istotnych zmian w pojmowaniu wtrąceń dokonano w naukowych opisach składni języka litewskiego — w „Składni współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa (1963 267–181) oraz w akademickich gramatykach języka litewskiego (LKG: 698–719, ГЛЯ: 666–670)11. Na naukowe objaśnianie wtrąceń wpływały dwie odmienne tendencje. Pierwsza tendencja polegała na dążeniu do wyodrębnienia szerokiej kategorii obejmującej wszystko to, co nie jest właściwymi częściami zdania (a zatem także wtrącenia). W składni znanych jest kilka wariantów takiej kategorii: kategoria elementów rozszerzających zdanie (осложнение — zob. np. Руднев 1959), kategoria towarzyszących części zdania (zob.: Dumašiū- 9 Prawda, wtrącenie mówi należy wiązać z konstrukcją mówi [ktoś], pełniącą funkcję składniową słów autora. 10 Akapity tych podręczników poświęcone wtrąceniom nawet w przybliżeniu nie dorównują bogactwem przykładów pracy J. Jablonskisa; niektórzy autorzy (P. Klimas, M. Durys, P. Meškauskas) powtarzali podane przez J. Jablonskisa zdania z wtrąceniami. 11 Rozdział „Wyrazy i wyrażenia wtrącone” w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” (1976, t. 3) napisała Z. Dumašiūtė; spośród wszystkich litewskich językoznawców to ona najwięcej zajmowała się wtrąceniami w osobnych artykułach. Napisała też obszerny rozdział o wtrąceniach w akademickiej publikacji „Pisownia i interpunkcja języka litewskiego” (1976: 299–323). W rosyjskojęzycznej „Gramatyce języka litewskiego” (1985) rozdział o wtrąceniach napisał A. Ružė. 182 tė 1963). Antroji tendencija – labiau diferencijuoti tuos reiškinius, kurie sintaksėje vadinami įterpiniais: nuo įterpinių buvo atskirti įspraudai (žr., pvz., Седун 1959: 186–194; taip pat žr. ГРЯ, 1960: 140–174; MLLVG: 566–681 ir kt.). J. Balkevičiaus ”Dabartinės lietuvių kalbos sintaksėje” įterpiniais laikoma maždaug tai, kas sudaro išplečiamuosius sakinio elementus, o abiejose akademinėse ”Lietuvių kalbos gramatikose” nuo įterpinių atribojami įspraudai. W „Dabartinėje lietuvių kalbos sintaksėje” J. Balkevičius przedstawił bardzo szerokie, swoiste ujęcie wtrąceń. Szeroki zakres tego ujęcia wynikał z niezbyt rygorystycznego podstawowego kryterium identyfikacji wtrąceń — ich włączenia do zdania, nieco uszczegółowionego pod względem semantycznym: wtrącenia nie rozwijają myśli zdania12. Brak związku gramatycznego ze zdaniem, tradycyjnie uznawany za najważniejszą cechę wtrąceń, w „Dabartinėje lietuvių kalbos sintaksėje” ma jedynie znaczenie klasyfikacyjne: ze względu na występowanie/brak związku gramatycznego ze zdaniem wszystkie wtrącenia rozumiane szeroko podzielono na dwa typy: 1) „wtrącenia związane gramatycznie ze zdaniem” oraz 2) „wtrącenia niezwiązane gramatycznie ze zdaniem”. Wtrącenia związane gramatycznie ze zdaniem były nowym zjawiskiem w składni języka litewskiego, a ponadto istotnym: na podstawie wspólnej cechy wtrącenia zgrupowano wiele elementów składniowych, które dotąd w pracach poświęconych składni języka litewskiego nie były ani należycie omawiane, ani w żaden sposób klasyfikowane. Nawiasem mówiąc, jak będzie widać dalej, w akademickich opracowaniach składni, po rezygnacji z wtrąceń związanych gramatycznie ze zdaniem, elementy te nie zostały właściwie objaśnione pod innymi względami. Czym właściwie są wtrącenia związane gramatycznie ze zdaniem, widać z ich podziału: są to 1) wtrącone części zdania oraz 2) objaśniające wtrącenia części zdania. Wtrącone części zdania mają dwa podtypy: a) porównawcze wtrącone części zdania (Mėkatis, kaip žir jo lievas, mokėjo visiems įtikti), b) wtrącone części zdania oznaczające wyjątek od negacji (Niekas tenai neauga, kaip tik grikiai). Objaśniające wtrącenia części zdania: Naminiai gyvuliai, kaip antai: arkl ys, karvė, kiaulė ir kiti, labai naudingi žmogui; Pusiasalis, arba ekvatorius, dalija žemę į du lygius pusrutulius; Pamiškėj, siaurame pūdymų ruože, arė berniokas. Ich związek gramatyczny jest taki sam: wchodzą do zdania za pośrednictwem wyrazu, którego funkcję składniową powtarzają. Różnią się natomiast rolą w zdaniu oraz logicznym i semantycznym stosunkiem do wyrazu pośredniczącego — i to stanowiło podstawę ich bardziej szczegółowego podziału13. To, co w „Dabartinėje lietuvių kalbos sintaksėje” uznaje się za wtrącenia związane gramatycznie ze zdaniem, to elementy składniowe, które łączy nie 12 Widać to wyraźnie w definicji wtrąceń: „Wtrąceniami nazywa się wszystkie te wyrazy i połączenia wyrazowe, które włącza się do zdania, aby rozwinąć wyrażaną myśl, objaśnić poszczególne części zdania lub całe zdanie albo zaznaczyć uwagi mówiącego i odczuwane emocje” (Balkevičius 1963: 268). 13 Por.: „Objaśniające wtrącenia części zdania różnią się od wtrąconych części zdania tym, że nie wysuwają na pierwszy plan nowych, sąsiadujących zjawisk <...>, lecz objaśniają zjawisko już nazwane za pomocą części zdania <...>” (Balkevičius 1963: 271). 183 nie tylko wspomniany wtrąceniowy charakter użycia, lecz także wydzielenie intonacyjne, szczególny związek gramatyczny i funkcja składniowa oraz swoistość logicznego i semantycznego stosunku do wyrazu pośredniczącego. Każdej z tych cech można przyznać pierwszeństwo, grupując te elementy składniowe z innymi i określając ich status składniowy. A zatem to, co w „Dabartinėje lietuvių kalbos sintaksėje” uznaje się za wtrącenia związane gramatycznie ze zdaniem, można oceniać na różne sposoby, zależnie od przyjętej perspektywy. W innych pracach poświęconych składni języka litewskiego pojęcie wtrąceń związanych gramatycznie ze zdaniem przez długi czas nie było rozwijane ani pogłębiane. Elementy odpowiadające objaśniającym wtrąceniom części zdania interpretuje się dwojako: 1) jako wyodrębnione części zdania (wyodrębniony przydawkowy dodatek, wyodrębnione części zdania doprecyzowujące) oraz jako wtrącenia (w pracach akademickich), 2) jako części zdania objaśniające i doprecyzowujące (Kareckaitė 1965: 5—18; Statkevičienė 1983: 182—198). Natomiast elementy odpowiadające wtrąconym częściom zdania niemal w ogóle nie są omawiane14. W wydanej w 1994 r. „Lietuvių kalbos sintaksėje” V. Labutis, wskazując, że zakres pojęcia wtrąceń może być różny, opowiada się za szerokim ujęciem wtrąceń stworzonym przez J. Balkevičiusa (zob. Labutis 1994: 101—106). W akademickich opisach składni nie mówi się o związku gramatycznym wtrąceń ze zdaniem nie dlatego, że problem ten stracił aktualność — raczej omija się kwestię tego związku. Oto w definicjach wtrąceń rozumianych wąsko (LKG: 701; ГЛЯ: 666; DLKG: 641), mimo że nie wspomina się o związku gramatycznym, nadal za wtrącenia uznaje się konstrukcje, które taki związek mają15. A cóż dopiero mówić o wtrąceniach — wiele z nich jest związanych gramatycznie ze zdaniem. Praca J. Balkevičiusa jest ważna dla kształtowania się pojęcia wtrąceń nie tylko ze względu na rozszerzenie tego pojęcia, lecz także z powodu nowych twierdzeń, które pozwoliły je precyzyjniej określić. 1. Po raz pierwszy w składni języka litewskiego ogólnie wskazano specyfikę treści wtrąceń niezwiązanych gramatycznie ze zdaniem: „nie mówią one o przedmiotach i zjawiskach rzeczywistości, jak wtrącone części zdania czy objaśniające wtrącenia części zdania <...>, lecz ukazują poglądy, uwagi i emocje mówiącego lub innych osób względem wypowiadanej myśli albo poszczególnych części zdania” (Balkevičius 1963: 275). Obecnie na podstawie tej cechy odróżnia się wtrącenia od wtrąceń wtrąconych. Co najważniejsze, cecha ta stanowi zalążek myśli, że wszystkie elementy składniowe użyte w funkcji wtrąconej są w zdaniu komunikacyjnie drugorzędne. 2. Precyzyjnie wyjaśniono, że wtrącenia (oczywiście, właściwe) nie łączą się z innymi wyrazami zdania związkiem gramatycznym właściwym dla poziomu grupy wyrazowej: „nie tworzą <...> połączeń wyrazowych z innymi wyrazami zdania 14 Nie są one omawiane, poza nielicznymi przypadkowymi przykładami, nawet w syntetycznych opracowaniach akademickich (LKG; ГЛЯ). 15 Są to przede wszystkim konstrukcje przyimkowe w pozycji prepozycyjnej, wymagające dopełniacza, z be (be manęs, be gabumų i in.), a także z greta, šalia (zob. LKG: 708), odpowiadające wtrąconym częściom zdania oznaczającym wyjątek. Uznaje się je za wtrącenia zapewne z powodu mylącej analogii do właściwych wtrąceń (por. takie wtrącenia: be abejo, be to, be kita ko i in.) — właściwe wtrącenia to konstrukcje o ustalonym, wyspecjalizowanym znaczeniu. 184 nie tworzą — nie są z nimi uzgodnione, nie są przez nie określane ani do nich przyłączone” (Balkevičius 1963: 275). 3. Chociaż w „Składni współczesnego języka litewskiego”, z uwzględnieniem tradycji wcześniejszych opisów składniowych, do wtrąceń, które nie są gramatycznie związane ze zdaniem, zalicza się wołacz, to z drugiej strony ogranicza się — wprawdzie bez jakiejś jednej podstawy — takie grupki elementów zdania używanych jako wtrącenia, które można uznać za zalążek klasyfikacji właściwych elementów parentetycznych. Najpierw wymienia się (wprawdzie wśród wyrazów wtrąconych) wypełniacze 16 (tak sakant, vadinas...), które w języku mówionym „są stale powtarzane z powodu złego nawyku” (Balkevičius 1963: 279). Osobno wyodrębnia się wyrazy konkluzywne (ir tiek, ir gana, ir viskas...), za pomocą których „mówiący kończy zdanie, podkreślając wypowiedzianą myśl jako swój ostateczny i niepodlegający zmianie wniosek” (Balkevičius 1963: 281). Wtrącenia, ponieważ nie mają zwykłego związku gramatycznego z innymi wyrazami zdania i tym się od nich różnią, w tradycyjnej składni opisywane są jako elementy indywidualne, izolowane. Dlatego jakby nie trzeba już wyjaśniać, jakiej rangi są i jakie miejsce zajmują wśród innych elementów składniowych. Znacznie ogranicza to możliwość scharakteryzowania samych wtrąceń poprzez umiejscowienie ich w systemie innych zjawisk składniowych. Jako pierwsza próbowała zmienić tę tradycję w składni języka litewskiego Z. Dumašiūtė w artykule „O częściach zdania i ich wzajemnych relacjach” (1963). Twierdząc, że w zdaniu „nie ma i nie może być wyrazów pozbawionych jakiejkolwiek funkcji składniowej”, Z. Dumašiūtė podzieliła wszystkie możliwe wyrazy zdania na cztery grupy: 1) wyrazy występujące jako tak zwane znaczące części zdania, 2) wyrazy, które nie pełnią funkcji znaczeniowych i są używane jako niezbędny składnik znaczących części zdania, 3) spójniki i wyrazy pełniące funkcję łączącą, 4) wyrazy, za pomocą których coś się mówi od siebie, jako mówiącego. Ponieważ wyrazy z drugiej grupy nie występują jako części zdania, części zdania są trzech typów: 1) znaczące, 2) łączące, 3) towarzyszące. Wtrącenia należą do czwartej grupy wyrazów i trzeciego typu części zdania. W klasie towarzyszących części zdania uzasadnione stało się zaniechanie, zwyczajowo już praktykowane w pracach składniowych, blokowania wołacza, a także twierdzącego taip i przeczącego ne wraz z wtrąceniami; okazało się, że ekspresywnie wypowiadanych wykrzykników i partykuł wskazujących (antai, aure, štai ir pan.) nie trzeba już na siłę zaliczać do wtrąceń (jak robi się to, niestety, nawet we współczesnych opisach składni) — wszystko to są towarzyszące części zdania. Chociaż towarzyszące części zdania zostały wyodrębnione nie bez wad (nie tworzą klasyfikacji z innymi częściami zdania, ponieważ wszystkie wyodrębniono według różnych kryteriów; same towarzyszące części zdania są bardzo niejednorodne; najwięcej wątpliwości budzi „odkryta” obok predykacji, determinacji i koordynacji nowa relacja tych elementów z innymi wyrazami zdania — składniowe towarzyszenie17), chociaż nie stały się one lite- 16 J. Balkevičius (1963: 279) juos dar vadino požodžiais. 17 Tak zwane relacje na poziomie części zdania zostały wymyślone w celu sztucznego oddzielenia związków wyrazów w grupie od związków części zdania w zdaniu. W rzeczywistości tak zwane związki części zdania są tymi samymi związkami na poziomie grupy wyrazów (tych samych wyrazów): podrzędnością, współrzędnością i — w obecnej terminologii — wzajemną zależnością (łącznością). Z. Dumašiūtė mianem składniowego towarzyszenia określa taką relację między dwoma elementami zdania, gdy „jeden z nich (towarzyszący) z drugim (towarzyszonym, «znaczącym») jest związany jedynie swoim 185 wskich opisów składniowych, należy przyznać, że próba podziału części zdania i omówienia składniowego towarzyszenia pomogła Z. Dumašiūtė doprecyzować pojęcie i koncepcję wtrąceń, w porównaniu z ujęciem przedstawionym przez J. Balkevičiusa18, i uzasadnione skierować się w przeciwną stronę. Z. Dumašiūtė zauważyła, że nie wszystkie elementy zdania, które wówczas uważano za wtrącenia, charakteryzuje relacja, którą nazywa ona składniowym towarzyszeniem. Po podaniu przykładów wtrąceń tego typu w zdaniach Aš atsispyriau pagrindai ir kunigo (įsivaizduojamo) pareigoms nenusidėjau. Prisimindama, ir mane — k e l i n t ą j a u k a r t ą! — nupurtė šiurpas, stwierdziła: „Te ostatnie wtrącenia są związane z innymi elementami języka relacjami składniowymi właściwymi podstawowemu planowi języka. W ten sposób jak gdyby wchodzą w rozszerzony skład podstawowych (znaczących) elementów języka. Jednak wypowiadane intonacją charakterystyczną dla uwag na marginesie, takie wyrazy i ich połączenia są wciąż jedynie wtrąceniami jakby mimochodem dodanymi, tyle że, w odróżnieniu od wymienionych wcześniej wtrąceń, te ostatnie nazywa się wtrąceniami pozornymi” (Dumašiūtė 1963: 245). To właśnie początek zawężania pojęcia wtrąceń. Później, pisząc rozdział o wyrazach i wyrażeniach wtrąconych do akademickiej „Gramatyki języka litewskiego”, Z. Dumašiūtė oddzieliła owe „pozorne” wtrącenia od właściwych wtrąceń i wyodrębniła wtrącenia, oczywiście mając przed oczami przykłady z gramatyk łotewskich, rosyjskich i innych języków. Szkoda tylko, że nie rozwinięto myśli, iż niektóre z tych „pozornych” wtrąceń ze względu na swój związek ze zdaniem „jak gdyby wchodzą w skład <...> podstawowych (znaczących) elementów języka”, a zatem są jedynie pewnymi konstrukcjami składniowymi. W akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” większość wtrąceń stanowiły tak zwane wtrącenia swobodne (głównie zdania wtrącone), które „nie mają specyficznych funkcji znaczeniowych ani określonej postaci leksykalnej” i „ze względu na swój dodany charakter <...> występują tylko wewnątrz zdania lub na jego końcu, zazwyczaj po tych częściach zdania, z którymi łączy je znaczenie” (LKG: 714). Do wtrąceń zaliczono nie tylko wtrącenia swobodne, odróżnione od właściwych — jest to zjawisko składniowe zdefiniowane po części na nowo, ponieważ jako wtrącenia scharakteryzowano również te elementy zdania, które we wcześniejszych pracach składniowych pomijano, na przykład różne wtręty o charakterze „technicznym” (Jo mokinys Vytautas (nuotrauka dešinėje) — vienas gabiausių jaunų astronomų); różne części zdania i człony zdania złożonego, a nawet kilka zdań tekstu, które ze względu na swój poboczny charakter są izolowane intonacyjnie (w piśmie wyróżnia się je nawiasami lub myślnikami). funkcjami znaczeniowymi, ale nie rozszerzają nawzajem swojego znaczenia <...>. Towarzyszenie wyraża się przez konieczne umiejscowienie elementu towarzyszącego i towarzyszonego w tej samej spójnej jednostce językowej oraz przez określoną intonację tej jednostki, obejmującą oba te elementy. Forma elementu towarzyszącego nie zależy od elementu towarzyszonego” (Dumašiūtė 1963: 246). Jak widać, tak zwane cechy towarzyszenia również nie są czymś nowym — mniej więcej to właśnie mówi się, wyjaśniając twierdzenie, że wtrącenia nie mają związku gramatycznego ze zdaniem. 18 Z. Dumašiūtė nie odrzuciła pojęcia wtrąceń przedstawionego w „Składni współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa, lecz uznała je za „szeroko rozumiane pojęcie wtrąceń” (Dumašiūtė 1963: 245). 186 W „Gramatyce języka litewskiego” początkowo omawia się łącznie wszystkie wyrazy i wyrażenia wtrącone, wskazując ich wspólne (co prawda bardzo nieokreślone) cechy: 1) wyrażają dodatkowe uwagi związane z treścią zdania lub jego części, a zatem wiążą się albo z całym zdaniem, albo z poszczególnymi częściami zdania; 2) funkcję tę pełnią wyrazy odmienne i nieodmienne, ich spójniki oraz konstrukcje; 3) pod względem budowy jedne wyrazy i wyrażenia wtrącone odpowiadają częściom zdania, inne — członom zdań złożonych; 4) ich stosunek do całego zdania lub jego części wyrażają miejsce w zdaniu i określona intonacja (zwykle wypowiada się je tonem niższym i w szybszym tempie niż te wyrazy, którymi wyrażana jest myśl główna; czasem wyrazy i wyrażenia wtrącone oddziela się pauzami19 (zob. LKG: 698–700). Jednak wyrazów i wyrażeń wtrąconych z tej „Gramatyki” nie można uznać za kategorię składniową łączącą wtrącenia i wtrącenia nawiasowe. Omawianie na początku łącznie wszystkich elementów używanych jako wtrącenia zdaje się nadal wynikać z tradycji niezróżnicowanego traktowania tych elementów. O tym, że pojęcie „wyrazy i wyrażenia wtrącone” należy rozumieć właśnie w ten sposób, świadczy kilka faktów. Po pierwsze, w tym samym czasie, gdy ukazał się trzeci tom „Gramatyki języka litewskiego”, w akademickim wydaniu „Pisownia i interpunkcja języka litewskiego” mówi się wyłącznie o wtrąceniach, a niektóre przypadki interpunkcji wtrąceń uzasadnia się takimi cechami jak poboczność, swoista intonacja itp., które pokrywają się ze wspólnymi cechami wyrazów i wyrażeń wtrąconych20. Po drugie, gdyby wyrazy i wyrażenia wtrącone miały status pojęcia kategorialnego, należy sądzić, że kategoria ta zostałaby uwzględniona w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” z 1985 r. W tej gramatyce elementów zdania używanych jako wtrącenia nie omawia się już łącznie, toteż wydaje się, że w porównaniu z „Gramatyką języka litewskiego” z 1976 r. wtrącenia nawiasowe zostały tu wyraźniej oddzielone od wtrąceń. Wreszcie, gdyby wyrazy i wyrażenia wtrącone były pojęciem kategorialnym, należy sądzić, że wybrano by również termin odpowiadający jego statusowi. A zatem w pracach poświęconych składni języka litewskiego pojęcie wtrąceń rozwijano w dwóch kierunkach: rozszerzano je — zwłaszcza w „Składni współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa i „Składni języka litewskiego” V. Labutisa (cz. II) — oraz zawężano w akademickich gramatykach języka litewskiego. Analizując zagadnienie w obu tych kierunkach, w swoisty sposób doprecyzowano, czym są wtrącenia. Rozszerzając pojęcie wtrąceń, starano się połączyć możliwie najwięcej elementów zdania mających pewne cechy wtrącenia i oddzielić, co prawda pośrednio, 19 Taka intonacja i pauzy, ustalone na podstawie introspekcji, są bardziej właściwe dla wtrąceń nawiasowych. 20 Przykład niezróżnicowanego objaśniania elementów zdania używanych jako wtrącenia w „Pisowni i interpunkcji języka litewskiego” najwyraźniej sprawił, że w pracach dotyczących praktyki językowej i nauczania języka (np.: LKKN: 15–16; Kniūkšta, Lyberis: 54–56; Gedvilas, Kadžytė, Kuzavinis: 198–200; Dobrovolskis: 122–129) utrzymało się tradycyjne (szerokie) rozumienie wtrąceń. A zatem obecnie równolegle stosuje się dwa pojęcia wtrąceń: szerokie — w pracach dotyczących praktyki językowej i nauczania języka, oraz wąskie — w naukowych pracach składniowych. Choć szerokie rozumienie wtrąceń bywa niekiedy wygodniejsze w praktyce językowej, dwuznaczność tego pojęcia utrudnia lepsze zrozumienie samego zjawiska; ponadto na potrzeby interpunkcji przydałoby się oddzielić wtrącenia nawiasowe od wtrąceń, ponieważ wtrącenia zazwyczaj wydziela się przecinkami, a wtrącenia nawiasowe także nawiasami lub myślnikami. 187 je od niewtrąconych elementów zdania. Oddzielenie wtrąceń nawiasowych stworzyło możliwości precyzyjniejszej analizy samych wtrąceń: dalszego ich różnicowania, stworzenia wspólnego systemu elementów używanych jako wtrącenia oraz ustalenia, jakimi specyficznymi cechami wtrącenia wyróżniają się w tym systemie. LITERATŪRA A m b r a š k a J., Ž i u g ž d a J. 1940: Trumpa lietuvių kalbos gramatika 2. Sintaksė. Kaunas: Sakalas. B a l a š a i t i s A. 1961: Lietuvių kalbotyros terminų istorija: Filol. m. kand. disert. Vilnius. B a l k e v i č i u s J. 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė. Vilnius: Valst. polit. ir moksl. lit. l-kla. B a r a n a u s k a s A. 1896: [Baranauskas A.] Kalbomokslis lietuviszkos kalbos. Išzdūtas per LL. Tilžė: Jagomasto sp. B ū d a V. 1987: Lietuvių kalbos prijungiamieji sakiniai: Tyrimo istorija. Vilnius: Mokslas. DLKG: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika / Red. V. Ambrazas. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų l-kla, 1994. D o b r o v o l s k i s B. 1988: Lietuvių kalba: Vadovėlis VIII—IX klasei. Kaunas: Šviesa. D u m a š i ū t ė Z. 1963: Dėl sakinio dalių ir jų tarpusavio santykių. — Lietuvos TSR MA darbai. Serija A, 2(15). Vilnius: Valst. polit. ir moksl. lit. l-kla, 237—248. D u r y s M. 1927: Lietuvių kalbos sintaksė. Kaunas: Švyturys. G e d v i l a s L., K a d ž y t ė L., K u z a v i n i s L. 1982: Lietuvių kalbos vadovėlis. Vilnius: Mokslas. J a b l o n s k i s J. 1957: Rinktiniai raštai 1. Sud. J. Palionis. Vilnius: Valst. polit. ir moksl. lit. l-kla. J a n u š e v i č i u s P. 1905: [Januševičius P.] Petras Gražbylys. Santaika (Syntaxis) Lietuviškoje Kalboje. Kaunas: Sakalauskjo sp. K a l n i u s A. 1943: Lietuvių kalbos sintaksė. Kaunas: Valst. l-kla. K a r e c k a i t ė J. 1965: Apie apibendrinančiuosius, paaiškinančiuosius ir patikslinančiuosius žodžius sakinyje — Kalbotyra 11, 5—18. K l i m a s P. 1915: Lietuvių kalbos sintaksė. Kaunas-Vilnius: Švyturys. K n i ū k š t a P., L y b e r i s A. 1986: Mokomasis lietuvių kalbos rašybos ir kirčiavimo žodynas. Sud. P. Kniūkšta ir A. Lyberis. Kaunas: Šviesa. K u r s c h a t F. 1876: Grammatik der littauischen Sprache von dr. Friedrich Kurschat. Halle: Buch. des Weisenhauses. K u z m i c k i s Z. 1930: Lietuvių kalbos sintaksė. Kaunas: Sakalas. L a b u t i s V. 1994: Lietuvių kalbos sintaksė 2. Vilnius: VU l-kla. LKG: Lietuvių kalbos gramatika. T. 3. Sintaksė. Vyr. red. K. Ulvydas. Vilnius: Mokslas, 1976. LKRS: Lietuvių kalbos rašyba ir skyryba / Ats. red. A. Valeckienė. Vilnius: Mokslas, 1976. LKKN: Lietuvių kalbos komisijos nutarimai. Vilnius: Mokslas, 1987. M e š k a u s k a s P. 1929: Lietuvių kalbos sintaksė. Kaunas: Šviesa. MLLVG 2: Mūsdienu latviešu literatūras valodas gramatika. 2. Sintakse. Rīgā: Latv. PSR zinātņu akad. izdevniecība, 1962. P a l i o n i s J. 1957: J. Jablonskis ir jo lietuvių kalbos vadovėliai. — Jablonskis J. Rinktiniai raštai 1. Sud. J. Palionis. Vilnius: Valst. polit. ir moksl. lit. l-kla, 7—56. P a l i o n i s J. 1979: Lietuvių literatūrinės kalbos istorija. Vilnius: Mokslas. P i r o č k i n a s A. 1978: J. Jablonskis — bendrinės lietuvių kalbos puoselėtojas. Vilnius: Mokslas. 188 Sabaliauskas A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimo istorija (iki 1940 m.). Vilnius: Mokslas. Schleicher A. 1856: Handbuch der litauischen Sprache von August Schleicher. Bd. 1. Grammatik. Prag: Clave. Sirtautas V., Grenda Č. 1988: Lietuvių kalbos sintaksė. Vilnius: Mokslas. Statkevičienė J. 1983: Apibendrinimas, aiškinimas ir tikslinimas vientisiniame sakinyje. — Lietuvių kalba mokykloje. Sud. V. Drotvinas. Kaunas: Šviesa, 182—198. Stuobris A. 1906: Kalbamokslis. Lietuviškos kalbos. Parašė Adomas Stuobris. Ryga: Jakavičiaus kn. Zinkevičius Z. 1992: Lietuvių kalbos istorija 5. Bendrinės kalbos iškilimas. Vilnius: Mokslo ir encikl. 1-kla. Žiugžda J. 1945: Lietuvių kalbos gramatika 2. Sintaksė. Kaunas: Valst. ped. lit. 1-kla. ГЛЯ: Грамматика литовского языка. Гл. ред. В. Амбразас. Вильнюс: Мокслас, 1985. ГРЯ: Грамматика русского языка 2. Синтаксис 2. Ред. коллегия: В. Виноградов и др. Москва: Изд-во АН СССР, 1960. Останин А. И. 1969: Вводные слова и словосочетания в современном русском языке. Дис.... канд. филол. наук. Саратов. Руднев А. Г. 1959: Синтаксис осложненного предложения. Москва: Учпедгиз. Седун Е. П. 1959: О так называемых ”вводных” и ”вставных” конструкциях. — Славянское языкознание. Отв. ред. В. В. Виноградов. Москва: Изд-во АН СССР. Ц. 186—194. AUFFASSUNG DER EINSCHALTUNGEN IN DER LITAUISCHEN SYNTAX Zusammenfassung In der litauischen Syntax treten deutlich zwei Tendenzen der Auffassung der Einschaltungen zutage. 1. Es wird eine breite Auffassung der Einschaltungen geschaffen: man verbindet möglichst viele syntaktische Elemente zusammen, die irgendwelche parenthetischen Merkmale aufweisen (s. Rygiškių Jonas (Jonas Jablonskis) ”Syntax litauischen Sprache”, 1911; frühere und gegenwärtige Handbücher der Syntax, Werke der Sprachpraxis; eine eigenartige breite Auffassung der Einschaltungen bietet J. Balkevičius in ”Syntax der gegenwärtigen litauischen Sprache”, 1963). 2. Die Auffassung der Einschaltungen wird verengert: parenthetische Elemente werden differenziert — als Einschaltungen werden nur konstante, mehr oder weniger standardisierte Elemente genannt, die spezifische Funktionen im Satz und im Text erfüllen; die anderen nennt man Einfügungen (s. ”Grammatik der litauischen Sprache”, Bd. 3, 1976 — Autor des Kapitels Z. Dumašiūtė, ”Grammatik der litauischen Sprache”, 1985 — Autor des Kapitels A. Ruže; auch ”Syntax der litauischen Sprache” von V. Sirtautas und Č. Grenda). 189