Įterpinių sampratos lietuvių kalbos sintaksėje

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I. BADANIA Gintautas AKELAITIS KONCEPCJE WTRĄCEŃ W SKŁADNI JĘZYKA LITEWSKIEGO Historia składni języka litewskiego została jak dotąd napisana jedynie fragmentarycznie. Jednym z takich fragmentów powinna być historia badań nad wtrąceniami, w której szczególnie istotny jest rozwój koncepcji wtrąceń. W badaniach nad językiem litewskim do końca XIX wieku można znaleźć konstrukcje składniowe i wyrazy, które współcześni syntaktycy nazywają wtrąceniami, jednak ani nie zostały one w żaden sposób nazwane, ani omówione. Na przykład autor pierwszej naukowej gramatyki języka litewskiego A. Schleicher, omawiając przyimek anot, używany wyłącznie w konstrukcjach wtrąconych, stwierdza: "znaczenie anot jest dla mnie niejasne; jest on możliwy i używany w takich połączeniach: anot tevo, anot jo zodzo <...>“ (Schleicher 1856: 280); za nim poszedł również F. Kuršaitis (por. Kurschat 1876: 389). I nie ma w tym nic dziwnego: do 1911 r. nie istniał opis składni zdania w "Składni języka litewskiego" J. Jablonskisa —zagadnienia składni przedstawiano według zasad składni części mowy (por. Būda 1987: 13 i in.), a w ogóle składnia języka litewskiego była słabo rozwinięta jako dziedzina nauki o języku (por.: Sabaliauskas, 1979: 197, Zinkevičius 1992: 153). Jednak jeszcze przed pracami J. Jablonskisa w pierwszych litewskich gramatykach próbowano nazwać to, co współczesnym terminem określa się jako wtrącenia, choć nie omawiano tego osobno. Pierwsze terminy, którymi nazwano wtrącenia, oraz pierwsze przykłady wtrąceń zostały przedstawione w objaśnieniach dotyczących interpunkcji. I tak w *Kalbamokslyje lėtuviškos kalbos* A. Baranauskasa (1896: 59), omawiając stosowanie przecinka, wskazuje się: „Skyrsmėlu (kableliu —G. A.) skyriasi žodžiai įmestinei, sakynei imestinei..- .” ; Petro Gražbylisa (P. Januševičiusa) *Santaikoje (syntaxis).- ..* (1905: 28) używane są terminy „žodžjai įmesti”, „sakynjai įbrukti”?. Niestety, w pracach tych nie podano przykładów, na podstawie których można byłoby stwierdzić, co oznaczają te terminy. A. Stuobris w swoim *Kalbamokslyje* (1906 64—65), wyjaśniając stosowanie nawiasów (apskribinio), użył terminów „įtalpinių žodžių ir sakynių” i podał przykłady, które pokazują, że autor tymi terminami określał konstrukcje uważane we współczesnej nauce o składni za wtrącenia, np. Braterstwo, równość — te piękne więzi (ludzkości objawił je Chrystus dawno) tylko przez wieki u Boga zjednoczą wszystkich. O dziełach litewskich pisał po litewsku (ściślej mówiąc po żmudzku) tylko jeden w 1 Zob. o historii i dacie wydania „Kalbomokslis”: ; Sabaliauskas 1979: 168; Zinkevičius 1992: 113 ir itp. .” W obszernej pracy poświęconej terminologii językoznawstwa litewskiego A. Balašaitis nie podał wariantu tego ostatniego terminu (zob. Balašaitis 1961). 179 Daukantas itp. | [wtrącenia jako zjawisko składniowe — pewną „swoistość” zdań, „różnorodność” osobno omówił — J. Jablonskis 1911 m. Rygiškių W podręczniku „Lietuvjų kalbos sintaksė”, wydanym pod pseudonimem Jonasa. Ponieważ, be określo; nych, teorii składni, a więc i teoretycznego omówienia wtrąceń, w owej „Sintaksė” nie ma (zresztą nie ma podstaw, by tego w podręczniku oczekiwać), największą wartość mają liczne przykłady, których dobór, podział i sposób przedstawienia wskazują na teoretyczne podejście autora. Iš Z licznych przykładów widać, że J. Jablonskis jako wtrącenia ogranicza, jak widać, do słów typu sako, vadinasi, vienu ir žodžiu itp. oraz wyrażeń, które także we współczesnej składni stanowią centrum wtrąceń (pod względem inwentarza). | Ogólnie rzecz biorąc, J. Jablonskis definiował wtrącenia jako zdania: „Niezależne zdanie, które, będąc wtrącone w inne, nie mając z nim związku gramatycznego, wnosi do į całej wypowiedzi su pewne wyjaśnienie myśli, oznaczenie, į uzupełnienie,— nazywa się zdaniem wtrąconym” (Jablonskis zdania wtrąconymi 1957: 519); s J. Jablonskis uważał za złożone (zob. Jablonskis 1957: 531), pod tym a względem J. Pogląd Jablonskisa pokrywał się su to z twierdzeniami rosyjskich syntaktyków, które podsumowując, badacz wtrąceń A. Ostanin wskazał: "problem wtrącenia pojawiła się przede wszystkim jako <...>problem innego, fakultatywnego zdania znajdującego się w zdaniu” (Ocranun 1969: 4). J. Jablonskis mówił ne tylko o zdaniach wtrąconych, zaraz — po ap po tym dodał: ”wtrącane ir są zwykle wypowiedzenia ir oddzielne słowa Nie jest to żadne doprecyzowanie definicji według — podręcznika to składni autora D. Owsjaniko-Kulikowskiego, później ir A. Pieszkowskiego oraz jų wyjaśnień poprzedników, słowa wtrącone są odcinkami zdania niedokończonego albo, przeciwnie, zdania skróconego* (por. Ocranun 1969: 11). Ką oznacza wtrącenia, jak wynika z definicji, iš Jablonskis J. scharakteryzował je no tylko w przybliżeniu”: "wnosi do į całej wypowiedzi pewne wyjaśnienie myśli, oznaczenie, zawężenie”. Ta bardzo ogólnie wskazane przeznaczenx ie wtrąceń, po pierwsze, nie odzwierciedlało znaczenia najbardziej — an typowych wtrąceń typu, jak widać, zdaje się, mówi, mianowicie, jednym ir słowem itp., które wyróżniają ir się spośród J. przykładów podanych przez Jablonskiego; po drugie, akcentowanie przeznaczenia wyjaśniającego, oznaczającego i zawężającego pozwoliło J. Jablonskiemu zaliczać do wtrąceń konstrukcje su bez, por. : Było siedmiu braci, be Piotra. Be ši t dowodów było wiele ir innych, jeszcze większych (Jablonskis 1957: 521 3 W sprawie J. Jablonskiego 1911 m. ” Odnośnie do stosunku „Składni su języka litewskiego” do ówczesnych podręczników języka rosyjskiego zob. : Palionis 1957: 47—48, Piročkinas 1978: 78—80; Sab: liauskas 1979: 197. | W ten sposób, już pod wpływem A. Peskowski twierdził M. Drzwi: ”wtrącone wyrazy i (i połączenia) są <...> fragmentami pełnych zdań" (Drzwi 1927: 79). | Wraz z umacnianiem się formalnego kierunku gramatycznego (co prawda, J. Jablonskis pozostał wierny kierunkowi logiczno-gramatycznemu), poświęcano niewiele uwagi semantyce. Be tc J. Jablonskis najwyraźniej nie uważał treści wtrąceń za rzecz ważną: ”zdanie wtrącone można czasem ir całkowicie pominąć, to ir pominięcie w niczym nie nė zmienia pełnego sensu składniowego. Wypowiedź: "Ty, s a k o, wczoraj będący w mieście" znaczy tyle samo co zdanie: i "Ty wczoraj będący w mieście" (Jablonskis 1957: 521). 180 Istotnie, te konstrukcje oznaczające zawężenie nie odpowiadały najważniejszej cesze J. w definicji Jablonskis- — a, że wtrącenia su "nie mają związku gramatycznego". Takie i podobne konstrukcje J. Balkevičius później ograniczył do wtrąceń, „gramatycznie związanych ze zdaniem” (zob. Balkevičius 1963: 270 i in.). Pojęcie „zdań wtrąconych” J. Jablonskisa obejmuje również te konstrukcje, które w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” (1976: 714—719) nazywane są wtrąceniami. Interesujące, że typowe przypadki zdań wtrąconych (z obecnego punktu widzenia) (np.: Pewnego razu — dziewczynka miała już dwanaście lat — zaczęli rozmawiać dworzanie) J. Jablonskis podał nie razem ze „zdaniami wtrąconymi”, lecz osobno — wyjaśniając pisownię myślnika i nawiasów (zob. Jablonskis 1957: 546—547, 548). Takie rozgraniczenie, raczej nieprzypadkowe, mogłoby pozwolić ostrożnie przypuszczać, ir J. że Jablonskis wyczuwał pewną różnicę ir między wtrąceniami a wtrąceniami-wtrąceniami (współczesne terminy). J. Jablonskis za „zdania wtrącone” uważał również słowa autora włączone w mowę niezależną. J. Jablonskis miał wystarczająco dużo powodów, by traktować słowa autora jako wtrącenia. Uznając zdania mowy niezależnej z wtrąceniami autorskimi za syntaktyczne pełni’ (zob. Jablonskis 1957: 521), J. Jablonskis musiał tutaj rozumieć „przyłączenie”, „połączenie”, „zbieżność” albo „wtrącenie” zdań. Jest zrozumiałe, że związek słów autora z mową niezależną jest najbliższy „wtrąceniu”*. W dostrzeżeniu tutaj „wtrącenia” pomogła także inna rzecz: J. Jablonskis nie różnicował zdań mowy zależnej z wtrąceniami i zdań mowy niezależnej ze słowami autora. Jedne i drugie przedstawił chaotycznie, stawiając te same znaki interpunkcyjne, por.: „Leżeliśmy”, mówi, „we dwoje (we dwoje) — ja i nasz dzieciak”. Sin. „Ty, matko, bądź przy chorym”, powiedział ojciec, „a ja pojadę po lekarza”. Žt. „Trzeba najpierw umyć”, dodał starzec. Żt. „Teraz idźcie”, mówi, „do domu”, „później- ”, ¢ i d i, „znajdziemy, kto tu jest winny”. Nr. itd. Najważniejszym argumentem pozwalającym wyjaśnić, dlaczego J. Jablonskis nie różnicował tych zdań, jest zapewne to, że w języku mówionym (którego przykłady J. Jablonskis przytaczał najczęściej) zdania przytoczone często mają formę zdań „zapamiętanych” (por. *„<...>później”, powiada, „znajdziemy, kto tu jest winny”) i różnią się od mowy zależnej, która jest „mową imiesłowową” (Jablonskis 1957: 527). Ciekawe, że J. Balkevičius wraz z wtrąceniami girdi, sako podał wyłącznie zdania imiesłowowe mowy zależnej. Zdania z wtrąceniami, w których wszystkie słowa zostały wypowiedziane przez mówiącego, można przeciwstawić zdaniom mowy niezależnej, w których występują słowa autora, —te ostatnie są „zdaniami dwóch osób z odrębnymi kategoriami modalnymi, oznaczającymi w jednym zdaniu autora, a w drugim zdaniu już * TNIlustrując zapis przecinka, J. Jablonskis powtórzył wcześniej podane zdania z wtrąceniami (zob. Jablonskis 1957: 544). “ Według A. Piročkina (1957: 81) „pełnia syntaktyczna” dublowała termin zdania (najczęściej złożonego). ; : Omawiając miejsce wtrącenia w zdaniu, J. Jablonskis wskazał: „<...> przestawiwszy zdanie wtrącone, umieściwszy je na początku, otrzymamy również proste zdanie podstawowe. Oto: Ojciec powiedział: „Ty, matko, zostań przy chorym, a ja pojadę po doktora- ”, —Zdania wtrąconego nie będzie” (Jablonskis 1957: 521). Ta uwaga wskazuje na wysiłki J. Jablonskisa, by wyjaśniać mowę niezależną wraz ze słowami autora jako zdanie złożone. 181 pogląd innej osoby mówiącej na į stosunek wypowiedzir ianej myśli do rzeczywistości (Balkevičius 1963: 390). Takich przeciwstawień J. Jablonskis nie akcentował, ir dė wspomnianego podobieństwa słowa autora trafiły ta rp wtrąceń”. Przez długi — czas od 1911 m. Rygiškių Jona „Składnia języka litewskiegik 1963 o” J., kiedy została wydana J. „Składnia współczesnego języka litewskiego” Balkevičiusa — nie było uogólniających prac dotyczących składni zdania. O składni języka litewskiego; o rozwoju składni, a ir więc o rozumieniu wtrąceń, można wnioskowiš ać z podręczników składni przeznaczonych dla szkół. P. W podręczniku składni (I Klima wyd. 191; ), przygotowanym według Rygiškisa Jono "Składni języka litewskiego? treść, M Durio (1927), P. Meškauskasa (1929). Z. wyd. (I Kuzmickiego 1930 m.), tak pai J. Ambraškoir J. sa (1940), Žiugždasa, J. później (I wyd. Žiugždasa 1945 m. A. ani w (1943) podręcznikach składni języka litewskiego Kalniusa nie próbowano w żaden bardziej oryginalny sposób omówić wtrąceń, ani jų koncepcja, w porównaniu su J. Jablons! przedstawioną, bardziej szczegółowo wyłożona. Jak widać Iš tų materiału ilustracyjnego podręczników"?, wtrącenia (zwłaszcza zdania wtrącone) rozumiane są niemal tak szeroko jak J. w pracy Jablonskiego. j | Mimo to w tych podręcznikach poczyniono ne pewne kroki w celu doprecyzowania pojęcia wtrąceń. Po pierwsze, określając semantyczną cechę wtrąceń, nie poprzestaje się już na nieokreślonym wskazaniu Jablonskiego, akcentuje się o modalne znaczenia wątpienia, przekonania itd. ir odcienie. Po drugie, poszerza ir się i precyzuje, zgodnie z częstotliwością użycia, inwentarz wtrąceń, zwłaszcza wyrazów wtrąconych (por. Kalnius 1943: 45—46); w szerokim rozumieniu wtrącenia przedstawia się wtrącone „pełnie składniowe” (wtrącenia tekstowe) (zob. Kuzmickis 1930: 104, 160—161). Wpłynęło na to kształtujące się nowe kryterium normalizacji języka literackiego: nie poprzestaje się już wyłącznie na ludowym języku k i mówionym, lecz przeorientowuje się na materiały źródeł pisanych ir į (por. Palionis 1979: 277). i Istotnych zmian w pojmowaniu wtrąceń dokonano w naukowych opisach 1 składni języka litewskiego — J. W „Składni współczesnego języka litewskiego” Balkevičiusa oraz w (1963 267—181) ir akademickich gramatykach języka litewskiego (LKG: 698—719, I's: 666—670)!!, r Na naukowe objaśnianie wtrąceń wpływały dwie różne tendencje. Pierwsza tendencja: dążono do ustalenia szerokiej kategorii, do której weszłoby wszystko į to, k s nie ma właściwych części zdania (a więc ir wtrącenia). W składni znanych jest kilka wariantów takiej kategorii: kategoria rozwijających elementów zdania — (ocroxnenne zob., np., Pymnen 1959), kategoria towarzyszących części zdania (zob. : Dumasiii- ? Prawda, wtrącenie mówi, konstrukcja su jest powiązana z mówi [ktoś], mającą autora. funkcję składniową wyrazów. T d Tų paragrafy podręczników poświęcone wtrąceniom pod ne iš względem bogactwa przykładów w żaden sposób nie dorównują J. pracy Jablonskiego; niektórzy autorzy (P. Klimas, M. Durys, P. Meškauskas) powtarzali J. podane przez Jablonskisu ego zdania z wtrąceniami. i į Rozdziałowi „Słowa i wyrażenia ir wtrącone” w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” (1976, t. 3) napisał(a) Z. Duinasiute; iš spośród wszystkich litewskich ji językoznawców najwięcej zajmowała się wtrąceniami w odrębnych ji artykułach, napisała obszerny rozdział o wtrąceniach w publikacji akademickiej "Litewska ortografia i interpunkcja” ir (1976: 299—323). W rosyjskiej " Gramatyce języka litewskiego" (1985) rozdział o wtrąceniach napisał(a) tė 1963). Druga A. Ružė. : 182 tendencja — bardziej różnicować te zjawiska, które w składni nazywa się wtrąceniami: od wtrąceń oddzielono wtrącenia nawiasowe (zob. np. Cenyn 1959: 186—194; także zob. TPA, 1960: 140—174; MLLVG: 566—681 i in. W „Sintaksie współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa za wtrącenia uważa się mniej więcej to, co tworzy rozszerzalne elementy zdania; w obu akademickich „Gramatykach języka litewskiego” od wtrąceń oddziela się dopowiedzenia. o W „Współczesnej składni języka litewskiego” J. Balkevičiusa przedstawiono bardzo szerokie, swoiste rozumienie wtrąceń. O szerokości tego rozumienia zadecydowało nieprecyzyjne podstawowe kryterium wyodrębniania wtrąceń — wtrącenie do zdania, nieco skonkretyzowane pod względem semantycznym: wtrącenia nie rozwijają myśli zdania”'*. Brak związku gramatycznego w zdaniu. su który tradycyjnie uważano za najważniejszą cechę wtrąceń, we „Współcze- “ snej składni języka litewskiego” ma tylko znaczenie klasyfikacyjne: według obecności/braku związku gramatycznego ze zdaniem wszystkie szeroko rozumiane wtrącenia podzielono na dwa typy: 1) „wtrącenia gramatycznie związane ze zdaniem”, su ir 2) „wtrącenia gramatycznie su niezwiązane ze zdaniem”. Wtrącenia gramatycznie związane ze zdaniem były nowym zagadnieniem w składni języka litewskiego, a ponadto także istotnym: według wspólnej cechy wtrącenia zgrupowano wiele elementów składniowych, które do tej pory w pracach dotyczących składni języka litewskiego nie były ani właściwie omówione, ani w żaden sposób sklasyfikowane. Nawiasem mówiąc, jak będzie widać dalej, w akademickich pracach składniowych, po rezygnacji z wtrąceń gramatycznie związanych ze zdaniem, elementy te nie zostały właściwie wyjaśnione pod innymi względami. Czym w rzeczywistości są wtrącenia gramatycznie związane ze zdaniem, widać z ich podziału: są to 1) wtrącone części zdania oraz 2) objaśniające wtrącenia części zdania. Wtrącone części zdania mają dwa rodzaje: a) porównawcze wtrącone części zdania (Mikutis, podobnie jak jego ojciec, potrafił przypodobać się wszystkim), b) wtrącone części zdania oznaczające wyjątek od przeczenia (Nic tam nie rosło, tylko gryka). Objaśniające wtrącenia części zdania: Zwierzęta domowe, takie jak: koń, krowa. kEitauwle tr inni, bardzo pożyteczne dla człowieka; Równik, czyli ekwator, dzieli Ziemię | na dwie równe półkule; Na skraju lasu, w wąskim pasie ugorów, jest chłopiec. Ich związek gramatyczny jest taki sam: wchodzą do zdania za pośrednictwem słowa pośredniczącego, którego funkcję składniową powtarzają. Jednak ich rola w zdaniu oraz logiczny stosunek semantyczny do słowa pośredniczącego są różne — i to właśnie stanowiło podstawę ich bardziej szczegółowego podziału"'*. To, co w „Składni współczesnego języka litewskiego” uważa się za wtrącenia gramatycznie związane ze zdaniem, to elementy składniowe, które łączy nie 12 Toi niki matyti ja į ij Fo nl sko; Av Sa Teas T wyraźnie wynika z definicji wtrąceń: „[Wtrąceniami nazywa się wszystkie te słowa i połączenia wyrazowe, które wprowadza się do zdania w celu rozwinięcia wyrażanej myśli, wyjaśnienia poszczególnych części zdania oraz całego zdania albo zaznaczenia uwag mówiącego i powstałych emocji” (Balkevičius 1963: 268). | Por.: „Wtrącenia objaśniające części zdania różnią się od wtrąconych części zdania tym, że nie wysuwają nowych, znajdujących się obok zjawisk <...>, lecz wyjaśniają zjawisko określone już przez część zdania <...>* (Balkevičius 1963: 271). 183 wspomniany jedynie wtrącony charakter użycia, lecz także wyodrębnienie intonacją, luźny związek gramatyczny i funkcja składniowa, swoistość logicznego i semantycznego stosunku do słowa nadrzędnego. Każdej z tych cech może być nadany priorytet, blokując te elementy składniowe przed łączeniem z innymi i określając ich status składniowy. A zatem to, co w „Składni współczesnego języka litewskiego” uznaje się za wtrącenia gramatycznie związane ze zdaniem, rozpatrując z różnych punktów widzenia, może być oceniane wielorako. W innych pracach z zakresu składni języka litewskiego pojęcie wtrąceń gramatycznie związanych ze zdaniem przez długi czas nie było rozwijane ani pogłębiane. Elementy odpowiadające objaśniającym wtrąceniom części zdania interpretuje się dwojako: 1) jako wyodrębnione części zdania (wyodrębniona przydawka, wyodrębnione doprecyzowujące części zdania) oraz jako wtrącenia (w pracach akademickich), 2) jako objaśniające doprecyzowujące części zdania ir (Kareckaitė 1965: 5—18; Statkevičienė 1983: 182—198). Natomiast elementy odpowiadające wtrąconym częściom zdania niemal w ogóle nie są analizowane'?. W wydanej w 1994 r. „Składni języka litewskiego” V. Labutis, wskazując, że zakres pojęcia wtrąceń może być różny, opowiada się za szerokim pojęciem wtrąceń opracowanym przez J. Balkevičiusa (zob. Labutis 1994: 101—106). W akademickich opisach składni nie mówi się o gramatycznym związku wtrąceń ze zdaniem nie dlatego, że kwestia ta stała się nieaktualna,—- raczej problem związku jest pomijany. Oto w definicjach wtrąceń rozumianych wąsko (LKG: 701; T JI A: 666; DLKG: 641), mimo niewspominania o związku gramatycznym, za wtrącenia nadal uznaje się konstrukcje mające taki związek'- ®. A cóż dopiero mówić o wtrąceniach — wiele z nich jest gramatycznie związanych ze zdaniem. J. Praca Balkevičiusa jest ważna dla kształtowania się ne pojęcia wtrąceń nie tylko ze względu na rozszerzenie pojęcia wtrąceń, lecz także ze względu na te nowe twierdzenia, które pozwoliły uzyskać dokładniejsze pojęcie wtrąceń. 1. Po raz pierwszy w składni języka litewskiego w sposób uogólniony wskazuje się na specyfikę treści wtrąceń, su niezwiązanych gramatycznie ze zdaniem: „mówią o przedmiotane ch i zjawiskach rzeczywistej rzeczywistości, jako wtrącone części zdania objaśniająar ce części zdania wtrącenia ujawniają <...>, o poglądy, uwagi i emocje osoby ar mówiącej oraz innych osób wobec poszczególnych części zdania wyrażanej myśli” ar (Balkevičius 1963: 275). Obecnie, na podstawie šį tej cechy, wtrącenia odróżnia się od wtrąceń nawiasowych. O najważniejs- — za jest tu przesłanka myśli, że wszystkie stosowane jako wtrącone elementy syntaktyczne są pod względem komunikacyjnym w zdaniu drugorzędne. 2. Dokładnie wyjaśniono, że wtrącenia (oczywiście, su właściwe) nie mają z innymi wyrazami zdania związku gramatycznego właściwego dla poziomu połączenia wyrazowego: „one z <...> innymi wyrazasu mi zdania połączeń wyrazowych Rl SL 11 One, z wyjątkiem jednego czy drugiego przypadkowego przykładu, nie są omawiane nawet w uogólniających pracach akademickich (LKG; I'J15). | 15 Po pierwsze konstrukcje przyimkowe rządzące su be (beze mnie, be zdolności ir itp.), a także greta, su šalia (zob. LKG: 708), odpowiadające wtrąconym częściom zdania, oznaczającym wydzielenie{. Za wtrącenia uważa się je zapewne ze względu na ! mylące podobieństwo do rzeczywistych wtrąceń (por. takie wtrącenibe a: abejo, be to, be | inna ko ir (por.), właściwe — wtrącenia — konstrukcje o — utrwalonym znaczeniu specjalistycznym. 184 nie tworzą — nie są z nimi uzgodnione, nie są przez nie rządzone ani do nich dołączone” (Balkevičius 1963: 275). 3. Chociaż w „Składni współczesnego języka litewskiego- *”, uwzględniając tradycje wcześniejszych składni, do wtrąceń niezwiązanych gramatycznie ze zdaniem dołącza się wołacz, to z drugiej su strony; ogranicza się wprawdzie, bez jakiejś jednej podstawy, takie grupy używanych jako wtrącenia elementów zdania, które można uznać za zalążek klasyfikacji właściwych elementów parentezy. Najpierw wymienia się (wprawdzie przy słowach wtrąconych) przerywniki'® (że tak powiem, mianowicie..- .), które w języku mówionym są „stale powtarzane z powodu złego nawyku” (Balkevičius 1963: 279). Osobno ogranicza się słowa podsumowujące (i tyle, i basta, i wszystko...- ), którymi „mówiący kończy zdanie, podkreślając wypowiedzianą myśl jako swój ostateczny i niezmienny wniosek” (Balkevičius 1963: 281). Wtrącenia, ponieważ nie mają zwykłego związku gramatycznego z innymi słowami zdania i tym się od nich różnią, w tradycyjnej składni opisywane są jako indywidualne, izolowane elementy. Dlatego niejako nie ma już potrzeby wyjaśniać, jakiej rangi są i jakie miejsce zajmują wśród innych elementów składniowych. Znacznie ogranicza to możliwość scharakteryzowania samych wtrąceń poprzez umiejscowienie ich w systemie innych zjawisk składniowych. | Tradycję tę w składni języka litewskiego jako pierwsza próbowała zmienić Z. Dumašiūtė w artykule „O częściach zdania i ich wzajemnych stosunkach” (1963). Twierdząc, że w zdaniu „nie ma i nie może być słów bez żadnej funkcji składniowej”, Z. Dumašiūtė podzieliła wszystkie możliwe słowa zdania na cztery grupy: 1) słowa występujące jako tak zwane znaczeniowe części zdania, 2) słowa, które nie mają funkcji znaczeniowych i są używane jako niezbędny komponent znaczeniowych części zdania, 3) spójniki i słowa pełniące funkcję łączącą, 4) słowa, za pomocą których mówi się coś od samego mówiącego. Ponieważ słowa drugiej grupy nie występują jako części zdania, wyróżnia się trzy typy części zdania: 1) znaczeniowe, 2) łączące, 3) towarzyszące. Wtrącenia należą do czwartej grupy słów i trzeciego typu części zdania. W klasie towarzyszących części zdania uzasadnione stało się stosowane już w pracach składniowych blokowanie wołacza, a także twierdzącego tak i przeczącego ne wraz z wtrąceniami; okazało się, że ekspresywnie wypowiadanych wykrzykników, partykuł wskazujących (antai, aure, štai itp.) nie trzeba już zaliczać do wtrąceń (tak, niestety, czyni się nawet we współczesnych opisach składniowych) — wszystko to są towarzyszące części zdania. Chociaż części towarzyszące zdania zostały wyodrębnione nie bez wad (z innymi częściami zdania nie tworzą klasyfikacji, ponieważ wszystkie są wyodrębnione nie pod jednym względem; same części towarzyszące zdania są bardzo niejednorodne; najwięcej wątpliwości budzi „znaleziony” obok predykacji, determinacji i koordynacji nowy ich stosunek do innych słów zdania — „towarzyszenie składniowe”), chociaż nie stały się one liteu16 J. Balkevičius (1963: 279) nazywał je jeszcze pojęciami. | Tak zwane relacje na poziomie części zdania zostały wymyślone po to, by sztucznie odgraniczyć związki wyrazów w wyrażeniu od relacji części zdania w zdaniu. W rzeczywistości tak zwane związki części zdania są tymi samymi (tych samych wyrazów) związkami na poziomie wyrażenia: podrzędnością, współrzędnością oraz, w obecnej terminologii, wzajemną zależnością (łącznością). . Dumašiūtė mianem towarzyszenia składniowego określa taką relację dwóch elementów zdania, w której „jeden z 185 nich (towarzyszący) z drugim (towarzyszonym, «znaczącym») jest związany jedynie rt swoim faktem ir opisu składni języka, należy uznać, że próba omówienia części zdania poprzez towarzyszenie składniowe pomogła Z. Dumašiūtė doprecyzować pojęcie ir wtrącenia, porównać su J. przedstawione przez Balkevičiusa¹⁸, motywując į zwrot w przeciwną stronę. | Z. Dumašiūtė zauważyła, że ne wszystkim elementom zdania, które wówczas uważano za wtrącenia, właściwa jest taka relacja, którą nazywa ji relacją składniową I p. wstawieniem. Podając tego typu wtrącenia jak w zdaniach oparłem Aš się pokusie; kapłana ir (wyobrażanym 0) obowiązkom nie zgrzeszyłem. Przypomniałem sobie, i mnie— już któryż to raz! — wstrząsnął dreszcz, — ji wskazała; "Te ostatnie wtrącenia su są powiązane z innymi elementami językowymi relacjami składniowymi właściwymi dla podstawowego planu wypowiedzi. W ten sposób niejako włączają ir rozszerzoį ny skład podstawowych (znaczeniowych) elementów języka. Jednak wypowiadane intonacją charakterystyczną dla uwag pobocznych, takie słowa ir jų połączenia nadal są jedynie niejako wtrąceniami dodanymi na marginesie, ko tylko że, w odróżnieniu od wspomnianych wcześniej wtrąceń, te ostatnie nazywa się wtrąceniami niewłaściwymi” (Dumašiūtė 1963: 245). | Jest to ir początek zawężania pojęcia wtrącenia. Później, pisząc akademicką „Gramatykę języka litewskiego”, rozdział o wtrąconych słowach i wyrażeniacir h, Dumašiūtė oddzieliła te Z. „niewłaściwe” wtrącenia od właściwych wtrąceń i ograniczyła je, mając oczywiście ir przed oczami przykład gramatyk łotewskiej, rosyjskiej i innych języków, ir wtrąciwszy. Szkoda tylko, że pozostała niewyrażoir na myśl, iż niektóre ty „netikrųjų“ wtrąceń według ich związku ze zdaniem su „jak ir gdyby wchodziły į <...> w skład podstawowych (znaczących) elementów języka”, a zatem są to znaczące części zdania lub inne konstrukcje składniowe, które uzyskały tylko pewne właściwości charakterystyczne dla wtrąceń. W akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” większość wtrąceń stanowiły tak zwane wtrącenia wolne (głównie zdania wtrącone), które „leksykalnri ych wyrażeń określonyir ch przez niespecyficzne funkcje znaczeniowe” ir „ze względu na swój dodany <...> charakter występują tylko wewnątrz zdania lub na jego końcu, po tų zwykle w obrębie su części zdania, z którymi łączą się znaczeniowo?” (LKG: 714). Wtrącenia wolne ne oddzielone od właściwych wyłącznie pod względem terminologicznym są — zjawiskiem iš składniowym ograniczonym dopiero niedawno, ponieważ jako wtrącenia opisywano te elementy zdania, które we ir wcześniejszych pracach składniowych pomijano, na przykład: różnego rodzaju wtrącenia o charakterze „technicznyiš m” (Jego uczeń Vytautas (na zdjęciu po prawej) jest jednym z — najzdolniejszych młodych astronomów); różne części zdania, ir człony zdania złożonego, a ir nawet kilka zdań tekstu, które ze względu na obcy charakter są izolowane intonacją (w piśmie wyróżniane nawiasami lub myślnikami). į funkcjami znaczeniowymi, lecz nie rozszerzają się wzajemnie <...>. Towarzyszenie wyraża się przez konieczne ir występowanie elementu towarzyszącego i elementu, któremu towarzyszir r y, w tej samej to spójnej jednostce mowy oraz przez określoną intonację jednostki obejmującą oba te elementy. Forma elementu towarzyszącego nie zależy od elementu, któremu towarzyszy’ (Dumašiūtė 1963: 246). Jak widać, tak zwane cechy k towarzyszenia również nie są czymś nowym; są mniej — więcej tym, co stwierdza się przy wyjaśnianiu tezy, że wtrącenia nie mają związku gramatycznego ze zdaniem. su ; r in pojęcia wtrąceń, które jest J. Balkevičius " W „Składni współczesnego języka litewskiegZ. o” Dumašiūtė o nie zaprzeczyła temu, uznała ją „szeroko rozumiane pojęcie wtrąceń? (Dumašiūtė 1963: 245). | 186 | W „Gramatyce języka litewskiego” początkowo wspólnie analizuje się wszystkie wtrącone wyrazy i wyrażenia, wskazuje się ich wspólne (co prawda bardzo nieokreślone) cechy: 1) wyrażają dodatkowe uwagi związane z treścią zdania lub jego części, a więc wiążą się albo z całym zdaniem, albo z poszczególnymi częściami zdania; 2) funkcję tę pełnią wyrazy odmienne i nieodmienne, ich połączenia oraz konstrukcje; 3) pod względem swojej budowy jedne wtrącone wyrazy i wyrażenia odpowiadają częściom zdania, inne — członom zdań złożonych; 4) ich stosunek do całego zdania lub jego części wyrażany jest przez miejsce w zdaniu oraz określoną intonację ir (najczęściej wypowiada się je niższym tonem i w szybszym tempie niż te wyrazy, za pomocą których wyraża się myśl główną; niekiedy wtrącone wyrazy i wyrażenia oddziela się pauzami'® (zob. LKG: 698—700). Jednakże te „Gramatyki” {wtrącone słowa i wyrażenia nie mogą być uważane za mi kategorię składniową łączącą wtrącenia ir z wtrąceniami. Omówienie wszystkich elementów używanych iš jako wtrącenia początkowo wspólnie, tų jak się wydaje, opiera się jeszcze na tradycji niezróżnicowanego badania elementów. Że pojęcie „wtrącone słowa i wyrażenia” należy rozumieć w ten sposób, wskazuje kilka faktów. Po pierwsze, w wydanej wówczas, podobnie jak trzeci tom „Gramatyki języka me litewskiego”, publikacji akademickiej „Pisownia i interpunkir cja języka litewskiego” mowa jest tylko o wtrąceniach, a niektóre przypadki interpunkcji wtrąceń uzasadnia się takimi cechami, jak poboczność, swoista intonacja itp., które pokrywają się z ogólnymi cechami wtrąconych słów i wyrażeń”. Po drugie, gdyby wtrącone słowa i wyrażenia miały status pojęcia kategorialnego, to kategoria ta, jak należy sądzić, zostałaby umocowana w akademickiej „Gramatyce języka litewskiego” z 1985 r. A w tej gramatyce elementy zdania używane jako wtrącenia nie są już omawiane razem, wskutek czego wydaje się, że tutaj, w porównaniu z „Gramatyką języka litewskiego” z 1976 r., wtrącenia są wyraźniej oddzielone od wtrąceń nawiasowych. Wreszcie gdyby słowa i wyrażenia wtrącone były pojęciem kategorialnym, należy przypuszczać, że wybrano by również termin odpowiadający ich statusowi. A zatem w pracach poświęconych składni języka litewskiego koncepcja wtrąceń była rozwijana w dwóch kierunkach: rozszerzana, zwłaszcza w „Składni współczesnego języka litewskiego” J. Balkevičiusa, w „Składni języka litewskiego” V. Labutisa (cz. II), oraz zawężana w akademickich gramatykach języka litewskiego. Kierując analizę w jednym i drugim kierunku, w swoisty sposób doprecyzowano, czym są wtrącenia. Rozszerzając pojęcie wtrąceń, zamierzano połączyć możliwie wiele elementów zdania mających takie czy inne cechy wtrącenia i oddzielić, co prawda pośrednio, 19 Taka intonacja i pauzy, ustalone metodą introspekcji, bardziej pasują do wtrącea "30 Przykład niezróżnicowanego objaśniania elementów zdania używanych jako wtrącenia w „Pisowni i interpunkcji języka litewskiego” najwyraźniej sprawił, że w pracach dotyczących praktyki językowej i nauczania języka (np.: LKKN: 15—16; Kniūkšta, Lyberis: 54—56; Gedvilas, Kadžytė, Kuzavinis: 198—200; Dobrovolskis: 122—129) pozostała tradycyjna (szeroka) koncepcja wtrąceń. A zatem obecnie równolegle stosowane są dwie koncepcje wtrąceń: szeroka — w pracach dotyczących praktyki językowej i nauczania języka, wąska — w naukowych pracach składniowych. Chociaż dla praktyki językowej szeroka koncepcja wtrąceń jest czasem wygodniejsza, dwuznaczność pojęcia wtrąceń utrudnia lepsze zrozumienie samego zjawiska; Swoją drogą, przydałoby się odróżnić wtrącenia od wtrąceń nawiasowych, ponieważ wtrącenia zazwyczaj wydziela się przecinkami, a początki także nawiasami lub myślnikami. 187