Priebalsiai „s“ ir „š“, „s“ ir „z“, „s“ ir „c“, „š“ ir „ž“, „š“ ir „č“, „z“ ir „ž“ bei „c“ ir „č“ skoliniuose iš vokiečių kalbos

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE BADANIAanelsend?no:::/ malformed? IR BADANIA ae A Nijolė CEPIENE SPÓŁGŁOSKI s IR §, sIR z, s IR ¢, šIR ž, 5 IR č, 2 | IR ž oraz ¢ IR ¢ W ZAPOŻYCZENIACH IS NIEMIECKIM JĘZYKI | W dawnych pismach litewskich i ir dialektach występują warianty germanizmu su ze | spółgłoskami sir sir sir š, šir šir zir z, oraz cir ¢, ž, č, ž č. Już pisano, że spółgłoska | języka niemieckiego š przekształciła się w dźwięki języka s, litewskiego šir języka niemieckiego z > lit. zir s, języka niemieckiego c > lit. cir č, o innych wariantów nie podano (Giriūnienė 27—29). | Warianty su s ir š. Częste warianty su spółgłosks ir š, owe, zwłaszcza przed p, t, np.: spykėrė „magazyn zbożowy, spichlerz” (w piśmiennictwie | litewskim Prus Wschodnich od XVI w.), spykeris (Prk) ir špykėrė (w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVI w., Rsn, Plšk), špykėrė, špykerė, špykėris (w południowo-zachodniej Litwie), ir por. v.v.ž. spiker „t.p. " (MndW), Pr.vok. Spiker "t.p." (Alm(PrW)); godzinę "godzina" (w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII w., JV 518, Kdl), stūnda (od XVIII w., Šlu, Vlkv) štūndas ir (JV 16), štūnda (Prk), por. | v.v.ž. godzina "t.p. " (Sehwers 126), Pr.vok. stund“t.p. ", n.v.a. Stunde "t.p.75 stakiėtas ir štakiėtas "słupek ogrodzenia; płot z desek? (rozpowszechnione w północnej, ir zachodniej i południowo-zachodniej Litwie, por. v.v.ż. stacket "płot z desek, palików", Pr.vok. Stakét "kij do ogrodzenia, płot z desek" (Fr II 360), brak danych Stakėt „płot sztachetowy”. Nawet słowa zapisane w tych samych źródłach A. (Biblia Bretkūnasa, pieśni ; Juški) mogą mieć ir s, ir š. he W su zapożyczeniach dźwięk na początku słowa ir przed innymi spółgłoskami, np. przed v, I, m, n: svėlis „próg” (N, NdŽ) K, švėlis/švelijs ir „belka, kłoda” (W piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVIII w., Pgg, Lkš, Jrb), sveliai (Br, Lks, Snt), por. w.w.a. swelle (Kluge 691), Pr.vok. swel "próg, belka fundamentowa, kłoda" (Alm(PrW)); svėbelis „zapałka” rozpowszechnione na Żmudzi (Dr, Krtn, Žd, Mžk, Kl) švėbelis ir (LB 166, KŽ, Plk, Smln, Vn, Prk), švėbelis (NdZ), 4 švėbelis (Mrj, Brt, Grdž, Vdžg), por. w.niem. siarka „siarka” (Kluge 691), Pr. niem. szwebel „zapałka”; słedės „sanie do wożenia kłód” (J) ir szlėdės (S.Dauk, 1 Šlu, Klp, Skd, Pln), por. v.v.ż. śledzie "tamże. " (Sehwers 110), Rt.Pr.niem. sléde "tamże. " ; smėra "smar do kół" (N, /K/, KZ) szmėras ir (Q, KZ, Vv, Mrj, Krs), szmėrė 4 (Dr, Ps, Krs, Vks), por. v.v.z. smer”t.p.” (Sehwers 112), Pr.vok. smér | „t.p.“ (Alm(PrW)). Zatem nasuwa się ar pytanie, czy š niemiecka spółgłoska przekształciła się s. w litewskie głoski šir. Podane obok zapożyczeń niemieckie wyrazy podstawowe już pozwalają powątpiewać w to twierdzenie. a 156 Niemiecka spółgłoska s przed I, m, n, w od XIII—XIV w. zaczęła przekształcać się w głoskę š. Proces ten, rozpoczęty w południowych Niemczech, później zachodził w środkowych Niemczech, natomiast na rozległym obszarze dolnoniemieckim s pozostało niezmienione (Paul I 348, Lasch § 333). Zdaniem H. Paula zmiana nagłosowego s przed wszystkimi spółgłoskami zachodziła jednocześnie, a jedynie ze względów graficznych w pisowni zachowały się sp i st, ponieważ te połączenia były częste również w języku łacińskim (Paul I 348). W XX w. w niemieckim języku Prus Wschodnich zamiast zachodniogermańskiego nagłosowego s przed spółgłoskami wymawiano š (Mitzka 161—162, Natau 39). Jednakże w pracy K. Alminauskisa, w której wykorzystano rękopiśmienny słownik W. Ziesemera „Preussisches Wörterbuch- ”, podano wyrazy ze spółgłoskami šir s, por. 3pil i spil „kolec”, špunt i spunt „obręcz do beczki”. W Prusach Wschodnich mówiono głównie po dolnoniemiecku. Język środkowoniemiecki był jedynie „wyspą”, jednak ten ostatni był pruskim językiem literackim. Zatem zapożyczenia z s prawdopodobnie pochodzą z dolnoniemieckich dialektów i są starsze — niemieckie š nie przeszło w języku litewskim w s. Później, w XVI—XVII w., a zwłaszcza w XVIII w., pod wpływem języka górnoniemieckiego wyrazy ulegały procesowi „uhighniemczenia”, szczególnie w pisowni. W XVIII w., wskutek zwiększonego napływu osadników z obszaru języka górnoniemieckiego, pojawiło się więcej wyrazów ze spółgłoską š. Jednak w dialektach zachowało się również s. W zapożyczeniach zachował się dawny niemiecki zespół spółgłoskowy sk, np.: skijvis "talerz" (N, K, TP 1880, 42, LC 1879, 38, Rsn, Kin, Prk, Krg, Klp), skijvas (Prk, Klp), skyvė (K, Rtr, NdZ, KZ), por. śr.d.niem. schiw "t.s." " (ME IV 50); skindelis/skindelijs "gont, deszczułki do krycia dachu" (w słownikach litewskich Prus Wschodnich od XVII w., Adm,Skp, Grž, Krč, Vb, Vkš, Gr, Kdl), skiūdulis (R II 94, MZ II 123, N, K, NdZ, KZ), skiridelius (SD63, N, K, Ndz, Sut, I, KZ), por. śr.d.niem. schindele "t.s." " (ME IV 41); skirikis „kiepskie, słabe piwo, kwas chlebowy” (Lex 74a, C II 412, Q 442, R II 305, MZ II 409, N, LsB 285, K, K.Donel, Jn), por. v.v.z. schenkebér „piwo, które się ofiarowuje” (Mnd W); skutule „drewniane naczynie z pokrywą do przechowywania masła, twarogu lub in.” (K, NdZ, S.Dauk., KZ), skutulas (NdZ, Kos 210 (Sl), KZ), por. v.v.z. schuttel”t.p- .”, v.ż. scutala (Alm); skūpas „szafa” (N, /K/, KZ, Klp), skdpis (Klp, Kin), skūpė (BzF 169, KZ, Shu, Klp, Sg, Prk,), por. v.v.z. schap(-pp-) „t.p. " (Sehwers 106). Jednak istnieją też późniejsze wyrazy o tym samym znaczeniu z dźwiękiem §, np.: indelis (K I 274, LC 1887, 21), škutūlė (Mžš). Dawna niemiecka grupa głosek sk w języku wysoko-niemieckim mniej więcej od XII–XIII w. przeszła w dźwięk sch /š/. W piśmiennictwie średnio-dolnoniemieckim około 1500 r. używa się sk obok sch /š/. Pod koniec XVI w. G. Rollenhagen w publikacji „Niederdeutsches Jahrbuch” zarzucał Westfalczykom, że nie potrafią wymówić głoski š. Na tej podstawie wyciąga się wniosek, że Magdeburg i Brandenburgia już w XVI w. wymawiały głoskę š, zbieżną z głoską języka wysoko-niemieckiego. To š było bezdźwięczną głoską palatalną, jaśniejszą niż s. W niektórych dialektach dolnoniemieckich początkowe sk w wyrazie nadal się zachowało (Lasch § 334). Przytoczone dane pokazują, że w języku niemieckim istniały warianty sąsiadujące ze spółgłoskami s i š. Litewskie zapożyczenia z głoskami s i š pochodzą z różnych dialektów języka niemieckiego. Zapożyczenia z s przed spółgłoskami pochodziły głównie 157 z dialektów dolnoniemieckich i są starsze, natomiast zapożyczenia z š — z dialektów wysokoniemieckich albo z wyrazów dolnoniemieckich poddanych wpływom wysokoniemieckim i są późniejsze. Warianty z s i z. W języku litewskim występują warianty z początkowymi głoskami | s i z przed samogłoskami, np.: supd "zupa" (N, K, Rtr, KZ), sūpė (R II | 347, MZ II 464, N, KZ) i zupa (K), zūpė (KZ, w dialektach żmudzkich), por. n.w.a. Suppe "t.p. " ; siksas "mieszkaniec Saksonii" (N, K, NdZ, Rtr) i zūksas (B 1032, K), por. n.w.a. Sachse "t.p. ". | W pruskim języku niemieckim spółgłoski s i z w tej pozycji również były wymawiane, por. salwt, zalwij bot. "szałwia"; sip, zip "mydło" (Alm(PrW- )). Zachodniogermańska | spółgłoska s była bezdźwięczna, jednak śródgłosowe s w dolnoniemieckim przed spółgłoską dźwięczną uległo udźwięcznieniu. Dziś jest ona częściowo dźwięczna także na początku wyrazu przed samogłoską (Lasch $ 329). Zatem słowa z s mogły być starsze, pochodzić z d.n. dialektów. Jednakże dźwięczność spółgłosek w dialektach południowych i środkowych Niemiec nie była charakterystyczna (Paul I 343). Dlatego można stwierdzić, że zapożyczenia z s i z prawdopodobnie pochodziły z różnych dialektów języka niemieckiego, a więc niem. z | nie przeszło w lit. s. Warianty z s i c. W piśmiennictwie i dialektach występują warianty germanizmów ze spółgłoskami s i c, np.: dyselis/dyselijs "wskaźnik, poziomnica” (w litewskich słownikach Prus Wschodnich od XVII w., w dialektach zachodnioauksztockich i żmudzkich) oraz dijcelis (BzF, KZ), dycelė (Šlu), dycelė (Prk, Plik, Klp, Šlu), dicėlė (Klp), por. śr.niem.- dol. dissel ’t.p.” (Sehwers 27), wsch.pr. śr.niem.- górn. disel (Mitzka 162); syrupas „cukraus tirpinys“ (O), sirupas (NdZ, Adm) ir cjrupas (Grg, Sts), cjrupas. (K), plg. v.v.z. sirup, sirop (Sehwers Lw), n.v.a. Sirup „t. p.: ir Pr. vok. Zirop „t. p. " (Fr 495); svikis „volė, statinės kamštis“ (S. Dauk., J, KZ, YI, Led Mik, Prk, Stk) i cvikis (KZ, Jns, Graz, Kr), čvikis (Sl), por. w.w.z. swick (ck) (Sehwera 128) i Rt.Pr.vok. zwicke (Alm(PrW)). Taigi, kaip rodo pavyzdžiai, skoliniai su garsais sir ¢ tikriausiai atėjo iš skirtingų vokiečių dialektų, su s — iš vokiečių žemaičių, o su ¢ — iš Prūsijos vokiečių aukštaičių. Variantai su š ir ž. Esama skolinių su priebalsiais š ir ž, pvz.: štūrštas "prijuostė" (Bb 1 Moz 3, 7, MŽ, N, K, KŽ, Jms), dem. šiurštelis (RD 12, KlvD 249) bei plačiai paplitęs žiūrstas, por. Pr.vok. šoršt, šęršt "toż." (Alm(PrW)); švengelis "nazwa drąga wozu? (Klp, Šlu) i žverigelis (Vgr, Akm, Žml), por. n.v.a. Schwengel "urządzenie, które kołysze się, drga, obraca się", v.v.ż. swengel, n.nl. zwengel (Kluge 692). W języku pruskim niemieckim również występowały słowa z głoskami š oraz ž, por. brūša, brūža „szaleć, huczeć, szumieć” (PrW 845); Pr.v.ż. brošor, bražer (Klp), Bratscher „gaduła, samochwała” (PrW 766). Warianty z šir č. Odnotowano także zapożyczenia z głoskami šir ¢, np.: šėrė „skrzydło kołowrotka” (w słownikach litewskich Prus Wschodnich od XVIII w., używane w dialektach (Klp, Krtn, Pln, Dr, Kal, Šlu, Ms, Skd, Sl, TI/.../) oraz čėrė (Klp), por. Rt.Pr.vok. šėre „to samo” (Alm(PrW- )); szarpūoti "ostrzyć, zaostrzać” (N, K, NdZ, KZ, J, Klp) i éer-pyti "zaostrzać" (J), por. n.v.a. schūrfen "tamże. " ; por. wspomniane wyżej Pr.v.ż. brošorir Bratscher. | 158 Ponieważ w języku niemieckim Prus występowały warianty ze spółgłoskami š i ž, š i č, zapożyczenia z tymi głoskami mogły dostać się do języka litewskiego z dialektów niemieckich Prus. Warianty z z i ž. Spotyka się warianty ze spółgłoskami ž i 2, np.: zūk(a)s "worek" (PVG 239 (1765), B 543) i žak(a)s! (w litewskich zabytkach piśmiennictwa Prus Wschodnich od XVIII w., Klp, Šlu), por. n.v.a. Sack "tamże. " ; zdgas „piła” (B 136, R, MZ, N, K, NdZ, KZ), zéga (B 1033, N, NdZ, KZ) i zidgas (O, R, MZ, KZ, Graz, Dbč, Gdl, Lzd, Mrk, Pjv), zidga (KZ), por. Pr.vok. zége „to samo” (Alm(PrW- )), v.v.ž. sage (ME IV 695). Spółgłoski z i ž mogą również występować w środku wyrazu, np. kėzas „ser, twaróg” (Lex 53, Q 292, B 880) i kėžas (w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII w., J, Kv, Snt, Skr, Bt, Ar), por. Rt.Pr.vok. kėz „ser” (Mitzka 129), Pr.vok. kėš t.p. (Alm(PrW- )). W pruskim języku niemieckim na końcu wyrazu s w rzeczownikach i przymiotnikach po samogłosce występował dźwięk szczelinowy (Fr II 240—241). W dawnej geminacie i na dawnym końcu wyrazu wschodniopruscy Niemcy żmudzcy wymawiali dźwięk bezdźwięczny, natomiast na nowym końcu wyrazu — zwykle dźwięczny, por. yas "ulica", réz "róża" (Mitzka 162). W pruskim języku niemieckim występowały wyrazy ze spółgłoskami z i ż nie tylko na końcu wyrazu, lecz także na początku, np.: briz, brėż "bryza, silny podmuch wiatru" (PrW 807), zok, żok "podkolanówka", zéle, żėle "(uprzężowy) pas, pléske” (Alm(PrW- )). O istnieniu głoski ż w mowie wschodniopruskich Niemców żmudzkich świadczą również przykłady podane w pracach W. Mitzki i O. Natau, chociaż dźwięczne ż w wyrazach germańskich występowało rzadko, głównie w zapożyczeniach. W. Pochodzenie głoski ż w mowie wschodniopruskich Niemców żmudzkich było dla Mitzki niejasne. Wątpił, czy głoska ta wywodziła się z zachodniogermańskiego sk lub s, czy też powstała pod wpływem języka litewskiego, polskiego lub francuskiego. Ponieważ w języku niemieckim Prus Wschodnich występowały wyrazy ze spółgłoskami z i ż, litewskie zapożyczenia z tymi głoskami mogły pochodzić z dialektów niemieckich Prus. Warianty z c i č. Odnotowano również zapożyczenia z głoskami c i č, np.: akcizė „podatek pośredni od towarów” (PVG 188), akcizas (Kp) i akéyzé (C 1175, B 43, MZ 2, PVG 112, A 1884, 190, N, K), akčyžia (K I 37, PVG 341), por. niem. Akzise „podatek, zwłaszcza od piwa, miodu pitnego i innych napojów” (PrW 104); ciekis/ciékis „znak; plama” (Kel 1881, 183, Mrj, Vdzg, Rdm, Zgc), „przyrząd do oznaczania czegoś” (PVG 446, Mrj) oraz éékis/ciekis „znak” (w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVII w., BsP III 117), „przyrząd do oznaczania czegoś” (od XVIII w.), por. niem. zézen „znak” (Alm(PrW)); hibr. cimernink(a- )s „cieśla” (w słownikach litewskich Prus Wschodnich od XVII w.) i čimerninkas (C 1054, R II 413, MŽ II 71, N, K, KŽ), por. n.w.n. Zimmerer, Zimmermann „tamże. " (Alm). W słownikach W. Ziesemera i H. Frischbiera zapisano niemieckie słowa ze spółgłoskami ¢ i é, np. : Pritsche i pritze „prycze, posłania- ”, pratsch i pratz interj. „nagle” (PrW 771), Brudergrucz „kasza dla braci zakonnych” (PrW), por. n.w.n. Grūtze; Zetschke ir Tschezke zool. ” ¢ivylis (paukštis) Fringilla can1 Be to, dar užrašytas skolinys su žodžio pradžios §: šūkas LB 185 (Grl), KZ. 159 nabina” (Fr II 414, 492). Kryžiuočių ordino kalboje būta žodžių su cz /č/ vietoj n.v.a. z /c/, pvz. : herrengrocze, -pelcz, -smalcz (Ziesemer 115). A zatem już Wschodni Niemcy pruscy wymawiali dźwięk č zamiast c, dlatego niem. c prawdopodobnie nie przekształciło się w lit. č. | Ponieważ w dialektach niemieckich, zwłaszcza Wschodnich Prus, istniały warianty wyrazów z su przydechowymi § spółgłoskz ami sir sir c, sir šir šir Z zir žbei cir, ¢, przypuszcza się, że zapożyczeč, nia w języku litewskim z tymi dźwiękami su mogły pochodzić z niemieckich: dialektów. iš ŹRÓDŁA IR LITERATURY SKRÓTY į AlmAlminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Teil I: Niemieckie Zapożyczenia im Litewskich, K: Šv. Księgarnia Towarzystwa św. Kazimierza, 1934 r. Giriūnienė — Giriūniemn ės. Fonetyczna adaptacja niemieckich zapożyczeń w piśmiennictwie litewskim XVI—XVIII w. Prus Wschodnich. 11. Konsonantyzm. — Językoznawstwo 29(4), 26—31, 1978. i. Kluge — Kluge F. Etymologisches Worterbuch der deutschen Sprache. 17. A flage, Berlin: Walter de Gruyter. & CO, 1957. 3 Lasch — L a s ¢ h A. Mittelniederdeutsche Grammatik, Halle: Verlag von Max Niemeyer, 1914. ME-Miulenbach aK. Słownik języka łotewskiego. Zredagował, uzupełnił, zakończył J. Endzelins, Ryga: Wydanie Funduszu Kultury, 1929—1932. Mitzka — M it z k a W. Wschodniopruski Dolnoniemiecki na północ od Warmia Marburg: N. G. Elwert’sche Verlagsbuchhandlung, 1919. 3 MndW — Schiller K.,Libben A. Mittelniederdeutsches Słownik Minster in Westf.: Aschendorffsche księgarnia 1931. wydawnicza, Natau — Nat au O. Dialekt i osadnictwo im północno-wschodnie Prusy Wschodnie, Królewiec; Berlin: Ost-Europa-Verlag, 1937. Paul — P a ul H. Niemiecka Gramatyka 1, Halle (Saale): VEB Max Niemey Verlag, 1956. PrW — Ziese mer W. Preufisches Worterbuch, Konigsberg: Grafe und U 1935—1944. (PrW) — W. Ziesemera ” Preußisches Wörterbuch- ”, z którego skorzystał K. Alminauskis. PVG — Pruskie pisma władz, przestrogi i opowiadania dla ir chłopów litewskich. Opracował P. Pakarklis, V.: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej, 1960. | Sehwers — Se h w e rs J. Niemieckie Wyrazy zapożyczone im Łotewskich, Zurych: Drukarnia Berichthaus, 1918. rE Sehwers — S e h w e r s J. Językowo-kulturowo-historyczne Badania głównie nad niemieckim Wpływ im Łotewskim, Berlin: Wydawnictwo komisowe: Otto Harrassowitz Wiesbaden, 1953. 8 niderl. now. — + nowy język niderlandzki. n.w.w. — nowy język wysoko-niemiecki. Pr. — | pruski. Wsch. == wschodni. średnio-wysoko-niemiecki. — średnio-wysoko-niemiecki język. V.V.Z. — średnio-- dolnoniemiecki język. v.ż. — język dolnoniemiecki. Inne skróty takie same jak w wielkim Słowniku języka litewskiego. 160 SPÓŁGŁOSKI s I š, s I z, s I c, š I ž, š I ¢, z I ž, c I č W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Streszczenie W dawnych piśmiennictwach i dialektach litewskich występują warianty germanizmów ze spółgłoskami s i §, s i z, s i ¢, š i ž, š i č, z i ž, c i č, np.: spykére i špykėrė ”Spicher”; saksas i zaksas ”Sas”; dyselis (dyselys) i dycelis, -e ”dyszel”; štūrstas i Ziurstas ”fartuch”; Sere i éére” nożyce przy kołowrotku”; zakas i žakas ”worek”; ciekis (ciékis) i &ékis (čiekis") ”znak; przyrząd do Rysunek”. Zapożyczenia z s pochodzą przeważnie z dialektów dolnoniemieckich i są starsze, a te z § — z dialektów górnoniemieckich lub z dolnoniemieckich wyrazów zgermanizowanych i są młodsze. W zapożyczeniach zachowało się dawne niemieckie połączenie spółgłosek sk, które później przeszło w §, np.: skapas, -¢ „szafa”; gont, -y ” gont dachowy”; talerz, -e, -a" Talerz”; skinkis „złe, słabe piwo”; szkatułka, -łki ”Szkatułka”. Litewskie warianty z wyżej wymienionymi spółgłoskami mogły pochodzić od niemieckich wyrazów podstawowych, ponieważ w dialektach niemieckich, zwłaszcza w Prusach Wschodnich, istniały warianty tych samych leksemów z wymienionymi spółgłoskami. 161