Priebalsiai „s“ ir „š“, „s“ ir „z“, „s“ ir „c“, „š“ ir „ž“, „š“ ir „č“, „z“ ir „ž“ bei „c“ ir „č“ skoliniuose iš vokiečių kalbos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Nijolė ČEPIENĖ SPÓŁGŁOSKI s I š, s I z, s I c, š I ž, š I č, z I ž oraz c I č W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO W dawnych tekstach litewskich i dialektach występują warianty germanizmów ze spółgłoskami s i š, s i z, s i c, š i ž, š i č, z i ž oraz c i č. Pisano już, że niemiecka spółgłoska š przeszła w litewskie głoski š i s, niemieckie z > w lit. z i s, niemieckie c > w lit. c i č, natomiast innych wariantów nie podano (Giriūnienė 27–29). Warianty z s i š. Częste są warianty ze spółgłoskami s i š, zwłaszcza przed p, t, np.: spýkerė „spichlerz na zboże, kleć” (w tekstach litewskich z Prus Wschodnich od XVI w.), spýkeris (Prk) i spýkerė (w tekstach litewskich z Prus Wschodnich od XVI w., Rsn, Plšk), špykerė, špýkerė, špýkeris (na zachodzie i południowym zachodzie Litwy), por. dolnoniem. spîker „jw.” (MndW), prus. niem. špiker „jw.” (Alm(PrW)); stūndas „godzina” (w tekstach litewskich z Prus Wschodnich od XVII w., JV 518, Kdl), stūnda (od XVIII w., Šlu, Vlky) i stūndas (JV 16), štūnda (Prk), por. dolnoniem. stunde „jw.” (Sehwers 126), prus. niem. stund „jw.”, niem. wys. Stunde „jw.”, stakìėtas i stakìėtas „palik ogrodzeniowy; płot z desek” (rozpowszechnione na północy, zachodzie i południowym zachodzie Litwy, por. dolnoniem. stacket „deska”, płot z kołków; prus. niem. Stakėt „żerdź na płot, płot z desek” (Fr II 360), niem. wys. Staké „palisada”. Nawet w tych samych źródłach (Biblii Bretkūnasa, pieśniach A. Juški) zapisane wyrazy mogą zawierać zarówno s, jak i š. Zapisy wyrazów zapożyczonych z głoskami na początku wyrazu s i š występują także przed innymi spółgłoskami, np. przed v, l, m, n: svėlis ”próg” (N, K, NdŽ) oraz švėlis/švėlys ”belka ściany, kloc” (w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich od XVIII w., Pgg, Lkš, Jrb), švėliai (Br, Lkš, Snt), por. w.n.w.a. swelle (Kluge 691), prus. švėl ”próg, belka fundamentowa, kloc” (Alm(PrW)); svėbelis ”zapałka” rozpowszechniony jest na Żmudzi (Dr, Krtn, Žd, Mžk, Kl), a także švėbelis (LB 166, KŽ, Plk, Smln, Vn, Prk), švėbelis (NdŽ), švėbelis (Mrj, Brt, Grdž, Vdžg), por. w.n.w.a. swēbel ”ser” (Kluge 691), prus. šwebel ”zapałka”; slėdes ”sanie do przewożenia kloców” (J) oraz šlėdes (S.Dauk, Šlu, Klp, Skd, Pln), por. w.n.d. slēde ”jw.” (Sehwers 110), wsch.prus. šlēde ”jw.”; smēra ”smar do kół” (N, /K/, KŽ) oraz šmėras (Q, KŽ, Vv, Mrj, Krs), šmėrė (Dr, Pš, Krš, Vkš), por. w.n.d. smēr ”jw.” (Sehwers 112), prus. šmẽr ”jw.” (Alm(PrW)). Powstaje zatem pytanie, czy niemiecka spółgłoska š przeszła w litewskie głoski š i s. Podane przy zapożyczeniach niemieckie wyrazy podstawowe już pozwalają podać w wątpliwość to twierdzenie. 156 Niemiecka spółgłoska s przed l, m, n, w zaczęła od XIII–XIV w. przechodzić w głoskę š. Proces ten, zapoczątkowany w południowych Niemczech, później objął środkowe Niemcy, natomiast na rozległym obszarze niemieckich dialektów dolnoniemieckich s pozostało niezmienione (Paul I 348, Lasch § 333). Zdaniem H. Paula zmiana nagłosowego s przed wszystkimi spółgłoskami dokonała się jednocześnie, a w pisowni zachowały się jedynie ze względów graficznych sp i st, ponieważ te połączenia były częste również w łacinie (Paul I 348). W XX w. w niemczyźnie Prus Wschodnich zamiast nagłosowego s w wyrazach przed spółgłoskami wymawiano š (Mitzka 161—162, Natau 39). Jednakże w pracy K. Alminauskasa, korzystającego z rękopiśmiennego słownika W. Ziesemera „Preussisches Wörterbuch”, podano wyrazy z głoskami š i s, por. špíl i spíl „kolec”, špunt i spunt „czop do beczki”. W Prusach Wschodnich mówiono głównie dolnoniemieckimi dialektami. Dialekt środkowoniemiecki występował jedynie jako „wyspa”, lecz był językiem literackim Prus. Zapożyczenia z s pochodzą zatem prawdopodobnie z dialektów dolnoniemieckich i są starsze — niemieckie š nie przeszło w litewskie s. Później, w XVI–XVII w., a zwłaszcza w XVIII w., pod wpływem języka górnoniemieckiego wyrazy uległy zgórnoniemiecczeniu, szczególnie w pisowni. W XVIII w., wskutek napływu większej liczby osadników z obszaru języka górnoniemieckiego, pojawiło się więcej wyrazów z głoską š. Jednak w dialektach zachowało się również s. W zapożyczeniach zachował się dawny niemiecki zespół spółgłoskowy sk, np.: skỹvis „talerz” (N, K, TP 1880, 42, LC 1879, 38, Rsn, Kin, Prk, Krg, Klp), skỹvas (Prk, Klp), skỹvė (K, Rtr, NdŽ, KŽ), por. dolnoniem. schîw „jw.” (ME IV 50); skiñdelis/ skindelys „dranica, drzazga do krycia dachu” (w litewskich słownikach z Prus Wschodnich od XVII w., Adm,Skp, Grž, Krč, Vb, Vkš, Gr, Kdl), skiñdulis (R II 94, MŽ II 123, N, K, NdŽ, KŽ), skiñdelius (SD63, N, K, Ndž, Sut, I, KŽ), por. dolnoniem. schindele „jw.” (ME IV 41); skiñkis „słabe, kiepskie piwo, podpiwek” (Lex 74a, C II 412, Q 442, R II 305, MŽ II 409, N, LsB 285, K, K.Donel, Jn), por. dolnoniem. schenkebēr „piwo, które się ofiarowuje” (Mnd W); skutulė „drewniane naczynie z pokrywą na masło, twaróg itp.” (K, NdŽ, S.Dauk., KŽ), skutulas (NdŽ, Kos 210 (Šl), KŽ), por. dolnoniem. schuttel „jw.”, niem. wys. scutala (Alm); skãpas „szafa” (N, /K/, KŽ, Klp), skãpis (Klp, Kin), skãpė (BzF 169, KŽ, Šlu, Klp, Sg, Prk,), por. dolnoniem. schap(-pp-) „jw.” (Sehwers 106). Występują jednak również późniejsze wyrazy o tym samym znaczeniu z głoską š, np.: šiñdelis (K I 274, LC 1887, 21), škutulė (Mžš). Dawny niemiecki zespół głosek sk w języku górnoniemieckim mniej więcej od XII–XIII w. przeszedł w głoskę sch /š/. W tekstach średnio-dolnoniemieckich około 1500 r. używa się sk obok sch /š/. Pod koniec XVI w. G. Rollenhagen w publikacji „Niederdeutsches Jahrbuch” zarzucał mieszkańcom Westfalii, że nie potrafią wymawiać głoski š. Na tej podstawie wnioskuje się, że Magdeburg i Brandenburgia już w XVI w. wymawiały głoskę š, zgodną z głoską języka górnoniemieckiego. Głoska š była bezdźwięczna i palatalna, jaśniejsza niż s. W niektórych dialektach dolnoniemieckich nagłosowe sk nadal się zachowało (Lasch § 334). Przytoczone dane wskazują, że w języku niemieckim występowały warianty równoległe ze spółgłoskami s i š. Litewskie zapożyczenia z głoskami s i š pochodzą z różnych dialektów niemieckich. Zapożyczenia z s przed spółgłoskami napłynęły głównie 157 z dolnoniemieckich dialektów i są starsze, natomiast te z š — z dialektów górnoniemieckich albo z wyrazów żmudzkich poddanych wpływom górnoniemieckim, i są późniejsze. Warianty z s i z. W języku litewskim występują warianty z głoskami s i z na początku wyrazu przed samogłoską, np.: supà „zupa” (N, K, Rtr, KŽ), sùpe (R II 347, MŽ II 464, N, KŽ) i zupà (K), zùpe (w dialektach żmudzkich), por. n.v.a. Suppe „jw.”; sàksas „mieszkaniec Saksonii” (N, K, NdŽ, Rtr) i zàksas (B 1032, K), por. n.v.a. Sachse „jw.”. W pruskim języku niemieckim spółgłoski s i z w tej pozycji również były wymawiane, por. salwī, zalwīj bot. „szałwia”; sip, zip „mydło” (Alm(PrW)). Zachodniogermańska spółgłoska s była bezdźwięczna, jednak śródgłosowe s w wyrazach dolnoniemieckich uległo udźwięcznieniu przed spółgłoską dźwięczną. Obecnie jest ono częściowo dźwięczne także na początku wyrazu przed samogłoską (Lasch § 329). Zatem wyrazy z s mogą być starsze i pochodzić z dialektów dolnoniemieckich. Jednak dźwięczność nie była właściwa spółgłoskom w dialektach południowych i środkowych Niemiec (Paul I 343). Dlatego można stwierdzić, że zapożyczenia z s i z prawdopodobnie pochodzą z różnych dialektów języka niemieckiego, a więc niemieckie z nie przeszło w litewskie s. Warianty z s i c. W tekstach i dialektach występują warianty germanizmów ze spółgłoskami s i c, np.: dýselis/dyselỹs „wskaźnik, dyszel” (w słownikach litewskich z Prus Wschodnich od XVII w., w dialektach zachodnioauksztockich i żmudzkich) oraz dýcelis (BzF, KŽ), dycelė (Šlu), dycelė (Prk, Plik, Klp, Šlu), dicelė (Klp), por. śr.dol.niem. dïssel „jw.” (Sehwers 27), wsch.prus. dol.niem. dīsel (Mitzka 162); syrupas „roztwór cukru” (Q), sirupas (NdŽ, Adm) i cỹrupas (Grg, Šts), cýrupas (K), por. śr.dol.niem. sirup, sirop (Sehwers Lw), n.v.a. Sirup „jw.” i prus.niem. Zīrop „jw.” (Fr 495); svìkis „kołek, zatyczka beczki” (S.Dauk., J, KŽ, Yl, Lc, Mžk, Prk, Štk) i cvìkis (KŽ, Jnš, Grž, Krš), čvikis (Šl), por. śr.dol.niem. swìck (ck) (Sehwers 128) i wsch.prus. niem. zwicke (Alm(PrW)). A zatem, jak pokazują przykłady, zapożyczenia z głoskami s i c prawdopodobnie pochodzą z różnych dialektów niemieckich: te z s — z dolnoniemieckiego, a te z c — z górnoniemieckich dialektów Prus. Warianty z š i ž. Występują zapożyczenia ze spółgłoskami š i ž, np.: šiùrštas „fartuch” (Bb 1 Moz 3, 7, MŽ, N, K, KŽ, Jms), forma zdrobniała šiùrštelis (RD 12, KlvD 249) oraz szeroko rozpowszechnione žiùrštas, por. prus.niem. šoršt, šėršt „jw.” (Alm(PrW)); šveñgelis „nazwa dyszla wozu” (Klp, Šlu) i žveñgelis (Vgr, Akm, Žml), por. n.v.a. Schwengel „urządzenie, które kołysze się, drga, obraca”, śr.dol.niem. swęngel, n.nl. zwengel (Kluge 692). W pruskim języku niemieckim również występowały wyrazy z głoskami š i ž, por. brùša, brużo „szaleć, huczeć, szumieć” (PrW 845); prus.dol.niem. brõšor, brāžer (Klp), Bratscher „gaduła, samochwała” (PrW 766). Warianty z š i č. Odnotowano także zapożyczenia z głoskami š i č, np.: šėrė „skrzydło kołowrotka” (w słownikach litewskich z Prus Wschodnich od XVIII w., używane w dialektach (Klp, Krtn, Pln, Dr, Kal, Šlu, Ms, Skd, Šl, Tl/…/) oraz čėrė (Klp), por. wsch.prus. niem. šėre „jw.” (Alm(PrW)); šarpúoti „ostrzyć, zaostrzać” (N, K, NdŽ, KŽ, J, Klp) i čer·pyti „zaostrzać” (J), por. n.v.a. schärfen „jw.”; por. wspomniane wyżej prus.dol.niem. brõšor i Bratscher. 158 Ponieważ w pruskim języku niemieckim występowały warianty ze spółgłoskami š i ž oraz š i č, zapożyczenia z tymi głoskami mogły przeniknąć do języka litewskiego z dialektów pruskiego języka niemieckiego. Warianty z z i ž. Spotyka się warianty ze spółgłoskami z i ž, np.: žak(a)s „worek” (PVG 239 (1765), B 543) i žal(a)s1 (w litewskich tekstach z Prus Wschodnich od XVIII w., Klp, Šlu.), por. n.v.a. Sack „jw.”; žógas „piła” (B 136, R, MŽ, N, K, NdŽ, KŽ), zóga (B 1033, N, NdŽ, KŽ) i žiȯgas (Q, R, MŽ, KŽ, Graž, Dbč, Gdl, Lzd, Mrk, Pjv), žiȯga (KŽ), por. prus.niem. żoge „jw.” (Alm(PrW)), śr.dol.niem. sage (ME IV 695). Spółgłoski z i ž mogą występować także w środku wyrazu, np. kézas „ser, twaróg” (Lex 53, Q 292, B 880) i kéžas (w litewskich tekstach z Prus Wschodnich od XVIII w., J, Kv, Snt, Skr, Bt, Ar), por. wsch.prus. niem. kéz „ser” (Mitzka 129), prus.niem. kėš „jw.” (Alm(PrW)). Końcowe s w rzeczownikach i przymiotnikach w pruskim języku niemieckim po samogłosce było głoską szczelinową (Fr II 240–241). W dawnej geminacie i na dawnym końcu wyrazu Niemcy dolnożmudzcy z Prus Wschodnich wymawiali głoskę bezdźwięczną, natomiast na nowym końcu wyrazu — zazwyczaj dźwięczną, por. uas „ulica”, róž „róża” (Mitzka 162). W pruskim języku niemieckim występowały wyrazy ze spółgłoskami z i ž nie tylko na końcu, lecz także na początku wyrazu, np.: briz, briž „bryza, silny podmuch wiatru” (PrW 807), żok, żok „półpończocha”, żėle, żėle „pas (uprzęży), rzemień” (Alm(PrW)). O występowaniu głoski ž w dolnożmudzkim języku niemieckim Prus Wschodnich świadczą również przykłady podane w pracach W. Mitzki i O. Natau, choć dźwięczne ž w wyrazach germańskich występowało rzadko, głównie w zapożyczeniach. Pochodzenie głoski ž w dolnożmudzkim języku niemieckim Prus Wschodnich nie było dla W. Mitzki jasne. Zastanawiał się, czy głoska ta wywodziła się z zachodniogermańskiego sk lub s, czy też powstała pod wpływem języka litewskiego, polskiego lub francuskiego. Ponieważ w niemieckim Prus Wschodnich występowały wyrazy ze spółgłoskami z i ž, litewskie zapożyczenia z tymi głoskami mogły zatem pochodzić z dialektów niemieckich Prus. Warianty z c i č. Odnotowano także zapożyczenia z głoskami c i č, np.: akciżė „pośredni podatek od towarów” (PVG 188), akciżas (Kp) i akčyžė (C 1175, B 43, MŽ 2, PVG 112, A 1884, 190, N, K), akčyžia (K I 37, PVG 341), por. prus.niem. Akzise „podatek, zwłaszcza od piwa, miodu pitnego i innych napojów” (PrW 104); čiekis/čiekis „znak; plama” (Kel 1881, 183, Mrj, Vdžg, Rdm, Žgč), „przyrząd do znakowania czegoś” (PVG 446, Mrj) oraz čėkis/čiekis „znak” (w litewskich tekstach z Prus Wschodnich od XVII w., BsP III 117), „przyrząd do znakowania czegoś” (od XVIII w.), por. prus.niem. zėxen „znak” (Alm(PrW)); hybrydowe čimernink(a)s „cieśla” (w słownikach litewskich z Prus Wschodnich od XVII w.) oraz čimerninkas (C 1054, R II 413, MŽ II 71, N, K, KŽ), por. n.v.a. Zimmerer, Zimmermann „jw.” (Alm). W słownikach W. Ziesemera i H. Frischbiera zapisano niemieckie wyrazy ze spółgłoskami c i č, np.: Pritsche i pritze „prycze, leżanki”, pratsch i pratz wykrz. „nagle” (PrW 771), Brudergrucz „kasza dla braci zakonnych” (PrW), por. n.v.a. Grütze; Zetschke i Tschezke zool. „czyżyk (ptak) Fringilla can- 1 Ponadto odnotowano zapożyczenie z początkowym š: šākas LB 185 (Grl), KŽ. 159 nabina” (Fr II 414, 492). W języku zakonu krzyżackiego występowały wyrazy z cz /č/ zamiast n.n.w. z /c/, np.: herrengrocze, -pelcz, -smalcz (Ziesemer 115). Oznacza to, że już Niemcy z Prus Wschodnich wymawiali głoskę č zamiast c, dlatego niemieckie c prawdopodobnie nie przeszło w litewskie č. Ponieważ w dialektach niemieckich, zwłaszcza w Prusach Wschodnich, występowały warianty wyrazów ze spółgłoskami s i š, s i z, s i c, š i ž, š i č, z i ž oraz c i č, uważa się, że litewskie zapożyczenia zawierające te głoski mogły pochodzić z niemieckich dialektów. SKRÓTY LITERATURY I ŹRÓDEŁ Alm - A l m i n a u s k i s K. Germanizmy w języku litewskim. Część I: Niemieckie zapożyczenia w języku litewskim, K: księgarnia Towarzystwa św. Kazimierza, 1934. Giriūnienė — G i r i ū n i e n ė S. Fonetyczna adaptacja zapożyczeń niemieckich w piśmiennictwie litewskim Prus Wschodnich w XVI–XVIII w. II. System spółgłoskowy. — Kalbotyra 29(4), 26–31, 1978. Kluge — K l u g e F. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 17. Auflage, Berlin: Walter de Gruyter. & CO, 1957. Lasch — L a s c h A. Mittelniederdeutsche Grammatik, Halle: Verlag von Max Niemeyer, 1914. ME - M ū l e n b a c h a K. Słownik języka łotewskiego. Zredagował, uzupełnił i dokończył J. Endzelīns, Ryga: wydawnictwo Funduszu Kultury, 1929–1932. Mitzka — M i t z k a W. Ostpreussisches Niederdeutsch nördlich vom Ermland, Marburg: N. G. Elwert’sche Verlagsbuchhandlung, 1919. MndW — S c h i l l e r K., L ü b b e n A. Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Münster in Westf.: Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1931. Natau — N a t a u O. Mundart und Siedelung im nordöstlichen Ostpreußen, Königsberg; Berlin: Ost-Europa-Verlag, 1937. Paul — P a u l H. Deutsche Grammatik 1, Halle (Saale): VEB Max Niemeyer Verlag, 1956. PrW — Z i e s e m e r W. Preußisches Wörterbuch, Königsberg: Gräfe und Unzer, 1935–1944. (PrW) — W. Ziesemerio ”Preußisches Wörterbuch” rankraštis, kuriuo pasinaudojo K. Alminauskas. PVG — Upomnienia i opowiadania dla litewskich chłopów, sporządzone przez pełnomocników władz pruskich. Opracował P. Pakarklis, V.: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1960. Schwers — S e h w e r s J. Die deutschen Lehnwörter im Lettischen, Zürich: Buchdruckerei Berichthaus, 1918. Schwers — S e h w e r s J. Badania językowo-kulturowo-historyczne, dotyczące przede wszystkim wpływów niemieckich w języku łotewskim, Berlin: Kommissionsverlag Otto Harrassowitz Wiesbaden, 1953. n.nl. — język niderlandzki nowy. n.v.a. — język niemiecki górnoniemiecki nowy. Pr. — Prus. Rt. — Wschód. v.v.a. — język niemiecki górnoniemiecki średni. v.v.ž. — język niemiecki dolnoniemiecki średni. v.ž. — język niemiecki dolnoniemiecki. Pozostałe skróty są takie same jak w wielkim słowniku języka litewskiego. 160 SPÓŁGŁOSKI s I š, s I z, s I c, š I ž, š I č, z I ž, c I č W ZAPOŻYCZENIACH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO Streszczenie W dawnych litewskich tekstach i gwarach występują warianty germanizmów zawierające spółgłoski s i š, s i z, s i c, š i ž, š i č, z i ž, c i č, np.: spýkėre i špýkėre „spichlerz”; sãksas i zãksas „Saksończyk”; dýselis (dyselys) i dýcelis, -ė „dyszlowina”; šiūrstas i žiūrstas „fartuch”; šėrė i čėrė „nożyce przy kołowrotku”; žākas i žākas „worek”; cėkis (ciekis) i čėkis (čiekis) „znak; przyrząd do kreślenia”. Wyrazy zapożyczone zawierające s pochodzą najczęściej z dolnoniemieckich gwar i są starsze, natomiast te z š — z gwar górnoniemieckich lub z dolnoniemieckich wyrazów poddanych procesowi górnoniemieckiemu, i są młodsze. W wyrazach zapożyczonych zachował się dawny niemiecki zespół spółgłoskowy sk, który później przekształcił się w š, np.: skāpas, -ė „szafa”; skūndėlis, -ys „gont dachowy”; skūpys, -as, -ė „talerz”; skūnžis „złe, słabe piwo”; skutūlė, -ulas „kasetka”. Litewskie warianty z wymienionymi wyżej spółgłoskami mogą pochodzić od niemieckich wyrazów podstawowych, ponieważ w niemieckich dialektach, zwłaszcza Prus Wschodnich, występowały warianty tych samych leksemów z wymienionymi spółgłoskami. 161