Ciskodo lietuvininkų apylinkių šnekta

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE BADANIA Kazimieras GARŠVA GWARA OKOLIC CISKODY LITWINÓW IR ]} Yikes malformed. Need exact JSON. Ensure item last translation. Lithuanian I. Uwagi historyczne Formalnie (nie według budowy) Gwary litewskich mieszkańców okolic Ciskody" mają podobieństwa su gwary Zieteli, znajdującej się na drugim krańcu obszaru języka litewskiego. | Obie są najbardziej — odległymi, izolowanymi wyspami języka litewskiego: Ciskoda od Litwy Republiki w linii prostej oddalona jest na północ o į kilometrów, Zietela zaś 100 o tyle samo kilometrów už na południe. į Obie są najprawdopodobniej ne osadami rdzennych Litwinów, o iš koloniami zachowanymi od dawnych czasów. Obie gwary są niemal wymarłe, lecz zostały udokumentowane dla nauki (gwara Ciskodo w mniejszym — stopniu). W przeciwieństwie do Gwara Ciskodo z Zieteli upodabnia się do najbliższego dialektu głównego obszaru języka litewskiego (gwary wileńskiej), zatem mogłaby ir być jego kontynuacją (na północy granica gwary wileńskita ej nie biegnie już w tym kierunku, lecz na Łotwie w okolicach Medum, Grendza nagle skręca į na zachód). : 3 1911 m. października 22—24 d. (przez trzy dni) badał gwarę Ciskodo K. Būga, 19 7 m. w czerwcu (również przez kilka dni) autor — niniejszego artykułu, starając się, iš nagrał na 4 taśmę magnetofonową jak najwięcej tekstów znalezionych į informatorów. Tym razem nagrano wielokrotnie więcej tekstów, ale wciąż niewystarczająco. Brakuje spójnych tekstów tradycyjnej (mniej poddanej wpływom języków łotewskiego, rosyjskiego, polskiego i białoruskiego) gwary K. Būga nie mógł nagrać takich be tekstów na magnetofon, o po 66 lat (właściwie już po 50) litewska mowa przestała być używana. a K. Notatki Būgi ołówkiem — „Litewska mowa parafii Ciskodo” — przechowywane są w dziale rękopisów Biblioteki Naukowej Uniwersytetu (D 49( 24 Wileńskiego na stronach — zeszytu maszynopis12 u, s. — zapisano głównie pojedyncze słowa). Nasze zaszyfrowane teksty to strony 24 maszynopisu. W archiwach do tej pory niestety nie znaleziono P. Būtėno 1925 m. artykułu o tej gwarze przekazanego redakcji gazety „Lietuvos“, którego redakcja nie wydrukowair ła ani nie zwróciła. Nie ma dokładniejszych danych historycznych, kiedy Litwini osiedlili się w okolicach Ciskody. Istnieją jedynie dość abstrakcyjne informacje, że Zakon Kawalerów Mieczowych XV—X I: południowe w Łatgalii osiedlił litewskich jeńców (por. Bpeitizar 1987, 19— ji żeby, 1561—1772 m. Po przejściu Łatgalii do państwa litewskiego ir Polacy wznieśli Litwinów (nową granicę państwową). Jest jeszcze autor artykułu UZr: 1 Litwininkami nazywali się przedstawiciele dwóch przygranicznych gwar języka litewskiego w Piesvaliarinose — Litwini Małej Litwy, na o północnym wschodzie — Cisko įetuvininkai, pod koniec istnienia gwary mówili lietuvninkai. | 138 Oto świadectwo J. Novika, zasiedziałego mieszkańca wsi Girnakaliai, dotyczące przesiedlenia w czasach pańszczyzny, 300 lat temu, „gaspadoriów” litewskich wsi Ciskodo (tak powiedział księdzu Urbelisowi, który tam pracował, profesor z Wilna posiadający dokumenty historyczne — najprawdopodobniej był to P. Būtėnas). Według danych z 1851 r. (Manteuffel 1879) Litwini mieszkali już od niepamiętnych czasów w 7—9 wsiach, a więc ich historia sięga niewątpliwie co n a j mniej XVII w. Potwierdzają to również nazwy wsi zamieszkanych przez Litwinów, założonych nie później niż w tym stuleciu: Girnakaliai (3*") (w czasach carskich oficjalna forma —Tupuorazu, obecnie przetłumaczona na język łotewski —Dzerkali), Būodžiai (1), Kukūčiai (2), Kurtiniai (3), Pilvėliai (2) (później —Jaskūnai). Litewskie nazwy mają również inne miejscowości, w których obecnie mieszkają staroobrzędowcy rosyjscy i Łatgalowie: Deneliški (Dieneliškės, okolice Ciskoda), Švedėliai (2) (okolice Wilian), por. także zanikłą nazwę Možowajki (Mažavaikiai (2) itd.). Wskazują na to również nazwiska w inwentarzu starostwa rzeżyckiego z XVIII w.: Grazul (Grazulis), Matulunas (Matulitinas), Zwirblis (Žvirblis); por. także do dziś w okolicach Ciskoda rozpowszechnione nazwisko Guds (Gudas) itd. Oikonim Svedéliai mógł powstać po 1601 lub 1625 roku, kiedy Rézekne zajęli Szwedzi (Łatgalowie nazwaliby wieś *Zveidreni). W źródłach pisanych gmina Ciskodo jest wzmiankowana od 1590 r. (pogost Ciskaden). Zdaniem K. Būgi (1961, 570—573), w okolicach Ciskodo Litwini musieli mieszkać już w latach 1478 —1519, kiedy Łatgalowie z okolic Rzezekne i Dyneburga długi samogłoskowy u“ oddali dyftongiem ou (a i* —ei). Wskazują na to zapożyczone przez Litwinów od Łatgalów słowa Re.zi-t'a. | Ra.zi-t'a. ~ Rėzytė "Rėzeknė", cyrulis "skowronek" i li.kstū. ~ lykstė "krąp" jeszcze wtedy, gdy Łatgalowie wymawiali dzisiejsze słowa R'eizekne, c'ėirul's', léikst'e jako Rézi-te, cirulis, likste (z tym samym miejscem akcentu i intonacją). W 1753 r. długie i“ zapisywano jako et: najprawdopodobniej zostało ono oddane przed 1519 r., ponieważ samogłoskę u' oddawano jako ou wraz z 4* > et. Potwierdzałoby to również odkryte przez nas zapożyczenie sturys „kąt”, obecnie wymawiane przez Łatgalów stgur's’ (nie znalazłszy dokładniejszej daty przejścia u: > ou, K. Būga nie dysponował litewskim zapożyczeniem z tym dźwiękiem). Tę opinię potwierdzałyby również stare hydronimy Łatgalii pochodzenia litewskiego Subinaite (rej. rzeżycki), Gintuve. Najprawdopodobniej K. Būga ma rację, że nie tylko w okolicach Naujinio (Daugavpils- ), lecz także Rėzytės (Rzeży) Litwini mieszkali już w XII wieku: zapożyczona przez nich przed 1200 rokiem nazwa Kėsų (mian. lp. Kėsys, łot. Cēsis) w 1254 r. i później 1 nadal pozostawała niezmieniona (1285 m. Niemcy zamek Rėzytės nazywali Rossiten). Bardzo wątpliwe jest tylko K. Būgi (1961, 573—574) hipoteza, że XII— XIII a. Nowogrodu ir ziemie Pskowa Litwini zaatakowali również ne od Kiernawy-TrokWilna, o iš Naujinio ir zamków Rėzytė, ponieważ o jų większych siłach nie ma informacji. O XIII—XIX a. Nie mamy więcej danych o gwarze okolic Ciskodu. Przez 6 wieki zapewne ar ji zachowałaby się w izolacji. Najprawdji opodobniej su wiązała się z innymi wyspami języka litewskiego między Subocz ir Indryki, których centrum był Dyneburg. Porównując K. nasze ir teksty Būgi, nieznaczne różnice fonetycz139 ne najprawdopodobniej powstały dlatego, że K. Būga poświęcał mniej uwagi fonetyce: po 66 latach pojawiają się akcentowane ė, o (obok e“, a“) i znika nieakcentowane ė (w wygłosie często oznaczane nieterytorialnie), zachowana zostaje krótkość dawnych krótkich akcentowanych a, e, pod wpływem języka łotewskiego akcent jest bardziej cofany, przejmowalny | więcej zapożyczeń (zob. dalej). II. Fonetyka | 1. Jakość samogłosek | System samogłosek gwary jest następujący (w nawiasach — warianty fonemów): i*(s1°) u“ i (hr) u (ie uo ė"€"o") (ee >) e-(a-) czy e (a) a Przykłady: septi-n'a.s "siedem", palaižu:kit"- polizajcie", lietuv'ū"; miéžei "jęczmienie", aštudni "osiem", teva teva tevs "pradziadek", kalbė-ja "mówił", ké-3as "kaszy", išėja "wyszedł", kalbd-t "mówić", Zmd-nas "ludzie", visi | "wszyscy", čmžovla ~ čižylė, Kūkuc'uos "w Kukuciach"; te pat "tam właśnie", galvė. "głowa", škd5lu "szkołę"; žėmi "ziemię", giv'anam "żyliśmy", kas, gala ~ galia "może". Warianty samogłosek »* » £€* € występują po stwardniałych spółgłoskach, natomiast e, > — głównie w wyrazach obcych, w d“, a rozszerzona samogłoska e — przed twardymi (a* — czasami również przed miękkimi) spółgłoskami. Zwykłym wariantem samogłoski e jest wariant rozszerzony, wymawiany także na absolutnym końcu wyrazu, np. š'vint'a (samogłoska rozszerza się ku końcowi — š'vint'ea) "święto". | Pagal išlaikytus kirčiuotus (ir nekirčiuotus) ilguosius senovinius balsius e€*, a“ šnekta priklauso žadininkams: gražiai sakyta té vas "tėvas", bra-lis "brolis". Tačiau kirčiuotame skiemenyje balsis e“ gali būti tariamas ir kaip ze, net ė: (e), €* (po kietųjų priebalsių — dažniausiai a“), o kirčiuotas balsis a* — ir kaip 0 (5*), uo: girdiejau, ma(uo)ktet, vain'u(e)kieli, važi(w)nieja. *, pažuriekit, tievas | tė vas /tėvas; gald-ja "galėjo", kalb'a-t', p'alada; pile ~ pylė (sl.).”pjuklas” | (ir Za'E "žolė", pela — Būga 1911); gašpadi ris ~ gaspadoris (-ius), ma-ka., ma'teris, maskūlis, pa'nas, pū'ter'us, pja-v'am, pard-disu, sija'ja, šmū'tu, žma'gus, Zma-ne.s, varsta-tas; bac'ūnas /bac'énas, bra-lis | bré-lis, darba. | dorba, ka jam /ko-jam "kojomis- ", nezind ja /nezind ja, sa'pa | sé-pa, ša:kt | §6°kt, g'adiioja "giedojo- ". | Samogłoska e* (ad) w dostępnych przykładach występuje po spółgłoskach bl cj, dźwięk ie —podknrt samogłoska ar —podklmrpstov samogłoso—podknrps 5 (po d —ir uo). Samogłoska 0 < air tym bardziej uo < 0 < a' fakultatywnie pojawiła się nie w wyniku naturalnego rozwoju, lecz pod wpływem dialektu łatgalskiego (por. ich dėrba „darbo”, spuūorni „sparnai- ”). Dlatego występują także „hipernormalizmy- ”, por. pé-saku „pasakų” (wpływ ogólnego języka litewskiego nie mógł mieć miejsca). Samogłoska o w gwarze jest całkowicie nowa, pojawiła się dopiero w ostatnim pokoleniu przedstawicieli dialektu. K. Būga (1961, 571) nie zapisał samogłoski o ani w jednym wyrazie i nawet nie-? W nawiasach oznaczamy nowszy wariant wymowy, por. makset /muokiet itd. 140 bezpośrednio negował jej obecność: „samogłoskę o języka pisanego zawsze zastępuje a: labas „Įėbas, la. leja”, tvūra „tvora”, pirtiés krasnis „krėsnis” . : Dźwięk te (tė) < ė K. Būga w swoich zapisach pozostawił w wielu miejscach: gieras, girdiejy, kaliedas, likstie "lingė", makiéti, nier, niesam, ridie, tiėvū. K. Būga w niektórych przykładach przywracał samogłoskę e* gwary do postaci ogólnolitewskiej (mėžia, lyzeles, mindres, ragutés, dėvė, skragzde itd.). W parze wyrazów zamiast bk. a ciskodiskiai w rdzeniu miały e: dé-we. "dave”, delge. ~ dalgė "dalgis" (Būga 1911). Na przykładzie gwary łatgalskiej (por. Dzierkali " Dzerkali", viésture "vesture- ") mamy już wymówione dielg'a., didieli "didelį". W absolutnym nagłosie wymawiano zarówno e, jak i a (< e): elksnis, ėpušė, ale ažaruos (Būga 1911). Tutaj być może działała również progresywna asymilacja samogłosek (zob. także zmiękczanie spółgłosek). Nieakcentowane ie przed akcentowaną sylabą w gwarze często (choć nie zawsze) ulegało monoftongizacji: d'eni-kas "dieniūkas" (stodoła- )”, n'ekd:c'a "niekėčia (niecka)", resuti-nas "riešutynas" (leszczynowy gaj) (Būga 1961, 571), pre.menis ~ priemenis, latū.ve. "lietuvė", ‘att. viskei(-u) "po litewsku- ", ale kieminé-ties, lietū.vis. Słowo 4: Zalas "ąžuolas” mogłoby świadczyć również o możliwej, wyjątkowej wschodniej monoftongizacji nieakcentowanego uo. W gwarze prawidłowo zachodziło „puntininkowanie”: tinai ~ tenai, gi.vinsu gy vensiu”, li.nkiski "lenkiški (księża)”, mindre. "nendrė", pinks’ penki“; ži.ntas "zięć", pagali-st "pagalasti", trū“ša.s "“trašos- ", st-matas’ "sąmatas", kū.nigu. „kunigą“, dungaūs „dangaus- “, duntim, krunkli-s, kunkl'as, pasha bé tu, runda, unksts, ū.ntis, žū.ndas (Buga 1911) ir t. t. 2. Ilość samogłosek a) Samogłoski długie. K. Būga (1961, 571) swoje badania nad gwarą ciskodzką przedstawił jasno i otwarcie, nie ukrywając i nie porównując rzeczy, których nie zbadał: „samogłoski długie, nie mając akcentu, zdają się stawać półdługimi”. Lecz moje ucho nie zawsze i wszędzie wychwytywało półdługą wymowę samogłosek. W nazwie Rėzytės [...] moje ucho podczas krótkiego pobytu nie wychwyciło półdługiej wymowy samogłoski €. Także moje ucho, z powodu krótkiego czasu, nie zdążywszy jeszcze przyzwyczaić się do fonetyki gwary ciskodzkiej, wówczas nie mogło rozróżnić, czy nieakcentowane samogłoski tych wyrazów są krótkie czy półdługie: ūžalas „dąb“, rešutinas „leszczynowy zagajnik- “, stajakai „stojoki- “, tila (znajduję zapisane także: tila, tūlė = ciskodzka łotewska tulle „tułė“) krowa „bez rogów“, denjkas „dieninikas (obora)”, n'ekacia „niekėčia (dzieża)“. A zatem już w czasach K. Būgi nieakcentowane długie samogłoski gwary ciskodzkiej skróciły się do krótkich albo (jak mu się wydawało przy szczególnej obserwacji) w najlepszym razie do półdługich. Długość — krótkość samogłosek nieakcentowanyir ch (tym ir bardziej półdługość, mająca zastępować długość) nie była już cechą rozróżniającą (dyferencjalną) fonemów samogłoskowych, dlatego pod względem fonetycznym, bez różnicy znaczenia, można było wymówić tak lub tak. Nieakcentowane samogłoski długie w gwarze ciskodiszkiej są najczęściej krótkie, lecz czasami (fakultatywnie) mogą być półdługie lub długie, np.: darba "pracy", dz.dzeli 141 „didelį“, kū-lam „kūlėme“, virala * „viralo“, ža"lu ~ žolą ’ „žolę“, diel'g'a. ~ delgė „dalgis“, tievu. „tėvą“, numi.ra.s | i.žmira“, kalb'ūja /kalbied-ja-, lietu.vninku /lietū.vninku. /lietd.vninku:. Nekirc¢iuoty balsių trukmės ”laisve! można zademonstrować także zdaniami tego samego informatora: "Gū.da duktié at'ved'a s'anu viru | i prisa-k'a tak [ksiądz Urbelis około 1920 r. co dziecko. sanie, że Vatū.vi: Zanitus /z Vatū.vi, Zmd od Tatū.vi wziął, a nie po łotewsku”. Przedakcentowym samogłoskom w zachowaniu długości pomaga także akcent wtórny (zob. dalej). Samogłoski poakcentowe ci sami ludzie wymawiają długo, mówiąc po łatgalsku: Ciskadu“s, dzerévne-s'. b. Samogłoski krótkie. Akcentowane samogłoski krótkie w gwarze bywają krótkie lub półdługie (granicę między nimi trudno nawet ustalić). W końcowej akcentowanej sylabie wyrazu samogłoski są nieco krótsze, a w niekońcowej —nieco dłuższe, czasem nawet dłuższe niż typowe półdługie, np.: pū*nis "stodoła", lind. s/ len, sma: ty, visi /vist., akiec'd, juoda, mi.na, ži.na, bū.va, di.d'ali, gi. mene, kadrūli, Vatū.vni:-kas. K. Būga (1911), najprawdopodobniej nie zagłębiając się w te subtelne niuanse, oznaczył tu krótką samogłoskę: paukštis, grikiai, kelminiai 1 (grzyby), kiškis, šilas, vinkšna; alūš, Sermuksnis, półgrzyby; wiąz, gira, niedźwiedź, chusta. A W mowie Snektoje krótkie akcentowane samogłoski a, e często (ale nie zawsze) nie są wydłużane: akis" "akis", dparam "apariame“, dara "daro", giv'anam "gyvenome" mala "malė", m'atu "mėtų", skragžd'a | skragžd'a: "kregždė", stalas "stalas", strazdas "strazdas", ša.k'a"m "šakėmis", žėmi "žemę", žamies "žemės", vanagas "vanagas" itd. Te samogłoski mogą być krótkie również w dyftongach, por.: karve.s | karv'as "karvės", tvartan "į tvartą", varda /vėrda "vardo", vėrla "varlé”, © vérna "varna", lecz šdrka itd. Skracanie samogłosek a, e (por. gald-jau /galėjau ”galéjau”) jest stymulowane przez częściej używaną mowę łatgalską (por. jos prasa't "prašote" itd.). K. Būga (1911) w tych przypadkach oznaczał samogłoski długie: katinas, nėkalba, prašam. | Zachowując krótkość w akcentowanej sylabie, samogłoska a na absolutnym końcu wyrazu po spółgłoskach d b g k t | v jest wymawiana z odcieniem głoski t albo zupełnie jak &: grindéa ~ grinda "lubos, grindys", galvė "galva", lintė "lenta", pilė ~ pyla (sl.) "pjūklas", Sake /Saka itd., lecz lintas, Lietuvas itd. Podobnie jak u wielu mieszkańców wschodniej Litwy, w akcentowanym intonacyjnie dyftongu ai pierwszy komponent został zawężony £3, a później również akcent (intonacja) został na niego przesunięty, por.: labet, pavalke: naragéi "noragai", lecz g'arai. 3. Spółgłoski a. Dzukowanie. W gwarze bk. Spółgłoski č dž przed zmiękczonymi i prawie zawsze odpowiadają c dz, natomiast t d przed i zwykle są zachowywane, np. akiec'a, c'andi, Kukūc'ai, Ku-c'a, kviec'ai, nieka.c'a, svec'ai, tri. puc'a, tic darža: lis "tičių darželis- ", ti-kstunc'u., dz'avėna, ale dunkstis "dach", mart kdrtis (do przytwierdzania wozu), kūtinas, Kuftin'uos, pati, pirtis, septi n'asdešimi slinksti-s, svetimi, ti.ltas, (s)tū'kstuntis, unksti. Jak dotąd do historii językoznawstwa litewskiego weszły głównie tylko te przypadkowe cechy Ciskodas (Bū 142 1961, 571; Zinkevičius 1966, 139; Zinkevičius 1978, 81; Grinaveckienė 1980, 226, 238). Mat, istnieją wyjątki, choć ir nieznaczne. Dalej K. Būga (1911, 10) w notatkach poprawił słowo žilvicis na žilvitis (pomylił się czy też niedokładnie usłyszał?). Autor tego artykułu nagrał od J. Kovalevskio na taśmę magnetofonową trū.puci i trū.puti. Chociaż wyjątek ten mógł być również nieco przypadkowy, nowy (analogia do trūpuc'a- ., wpływ języków słowiańskich), to najprawdopodobniej występowały one także w okolicach Čiskodo, podobnie jak w gwarach Dyneburga i innych. W odniesieniu do č, dž istnieje więcej niewątpliwych przykładów: c'a /č'a (J. Novikas), unksč'aū, Būodž'ai (Būga 1911), Biiodzuos (w tym oikonimie dž jest pośrednir ie między dž a dz). b. Zmiękczanie spółgłosek. W mowie spółgłoska I była prawie zawsze twarda, często — por. s š, rzadko — č m n p t v. Ze względu na pozycję, tj. samogłoski, przed którymi w posiadanych przykładach spółgłoski są stwardniałe, można je przedstawić następująco: 7 de EE 5 1h OR Te r i .ee)e "ua č 1 eld a š 1. e e 1 1.78 e Pm 1 e e mn ė e a t ė e p e v e Przykłady: coor ta, palaiZu: kit, vazuniet, Zo.rklame.- zZd ja, darza-lis, s, aZari, aZarués, pazam'u, Zamies, Zanijas, pazuriekit, važūoju, važūosu im), vaZdva, bet neZindja, (- Zibintiejus, žiedas, Zémi, grunéa, nardja, numi.ra. S; Taika, gierūlis, skra.gžd'a, nėturu, geraū, graudžz'a, graūsmas, bet „drignas, keturi, materis, nendri, susirinka, tri-lika, tri: zZagre, 8, regi rag, regret; / Cepulla, _vincuities, grunča, bet bainidat; vi. rsm, sagta, sast te, saris, sa sasus, aisu, paradisu, vaziosu, bet jūokasi, namūosi, visi, septi“ ni, negiwins (Buga 1911) / negi-vi.nsu; sas, kesas, dešara, Sawa, $€l'mas, bet Kaušinis, pušis, rasi-t, šilkinė, sirdijas, širdingas; did'alwu., galėjau, p'alūda, pi *Iė: dl, ur Za.lg, plali (Būga 1911), gelazinie, neldiskit, bet nakt'ali (1.d.), ūkas (sl.); nd.mura, prigi.ma, maitelis; giminė, ménasi. ., siedem; tvs, Ppatar'us; podeszwy” „stopy”, kapaiku, la.patd, pailis; nevarta, privaiké, svaikas. Po jeden przykład zapisany jeszcze su stwardniałyd, c: mi daglas (por. oikonima aglienai net rejonie poswalskim, dlatego wśród mieszkańców wschodu rdzeń dagl jest / szeroko znany), bac'inas bacanas (sł. ): W su porównaniu z 1977 m. początkiem wieku spółgłoski były zmiękczane nieco później. Według dostępnych przykładš ów spółgłoska była zmiękczana w mniejszym stopniu niż ž, r, Ostatnie (T, przed s) nimi i również najczęściej niezmiękczane. Przed sylabami "Samogłoskami szeregu tylnego (por. drignis — grunča) utwardzana także nieco 143 częściej. W słowie pilk (Būga 1911) I niezmiękczony. Por. też sak /š'ūk /Saki. c. Inne właściwości spółgłosek. Niektórzy informatorzy (J. Novikas z Girnakalių) dość często zmiękczali końcowe spółgłoski po samogłoskach przednich (jak mieszkańcy okolic Poniewieża): mazgūtis', pirti.s', žilvitis | žulvi.tis', net puss’. Na początku wyrazu przed uo spółgłoska v może być zarówno dodawana, jak i niedodawana (także w tym samym wyrazie — jak w innych gwarach wschodnich): viosvis, -ė | ūošvis, vuodai /uodsi, por. też vogl'us "ėglius". W znanej także innym gwarom parze wyrazów dodane jest s (skragždie, ti-kstuntis | sti-kstuntis (Būga 1911), wstawione t: auštrinė, apinastris. A Podobnie jak w gwarze uodegeńskiej, pod wpływem gwary łatgalskiej w niektórych wyrazach zamiast § wymawia się cia, a zamiast 8 —š: sašu" šeši", šaukstas "šaukštas", vesta. „vežta”, gi„vi.nšu, mū.ša „musė”, Saki” t, dar plg. plauna (pl'auna) ” pjaunai i Tik viename žodyje vietoj ž tariama z: zu.sts (Būga 1911)/zūosis „žąsis”, 4. Akcent i intonacje Formy jednej gwary różnią się od języka literackiego tym, że akcentowane są na końcówce (lietuvi: s, paukštis, slinkstis, Saudi.klE, atmen'ū „atmenu” i Rel nulūksi), inne — na początku wyrazu > == blabutė, latakas, pėleliškė, rūgulės. Przesuwa się do przedrostka Si | mésupruiit „nesupranta”). Por. także dvidėšimt „dvidešimt”, širdijas. | Cechą gwar północno-wschodnich jest — sporadycznie w rdzeniu wymawiany akcent poboczny (gdy końcówka jest krótka, a rdzeń — długi), pomagający zachować i podkreślić długość samogłosek: pi EE (sl.) „piūklas- ”, pū*nis „daržinė- ”, stūlai. | Pod wpływem dialektu łatgalskiego, w wyniku ujednolicania systemu akcentowego oraz zastępowania akcentu pobocznego głównym w części wyrazów akcent przesuwa się na pierwszą sylabę: Čėpulis | Čėpulis, Kukūc'ai | Kūkuči, Pilvel'uos | Pil'vel'uos (forma oikonimów z p — starsza, zapisana przez K. Būgę), jaūna pati, septs: ni, pi.nki, n suprunti. Oczywiście, intonacje wschodnie w dyftongach nie są wyraźnie rozróżniane; w okolicach Uodegenów akcentowana samogłoska rosnąca d“ jest nierzadko bardzo przeciągana, wymawiana z wznoszącą intonacją opadającą (najwidoczniej pod wpływem łatgalskiego t). Już K. Būga (1911), najwyraźniej rzeczywiście słyszaną intonację padającą poprawił zgodnie z nauką językoznawstwa na intonację wznoszącą w wyrazach bldgu.s, m A gé i pozostawił niepoprawioną w wyrazie neva“ rta. W przypadku otwartej samogłoski a: pozostawiamy intonację padającą tam, gdzie ją tak słyszy Fonologicznie można ją oznaczać także jako wznoszącą, ponieważ przynajmniej w parze Uodege kd'swe —ka-sne "kasza —kasza" padające a jest jednak dłuższe 7—10 1 cały wyraz — 23—71 ms. Łotewski językoznawca A. Breidaks, towarzysząc autorowi artykułu w badaniu gwary kodzkiej, poinformował o łatgalskiej gwarze Litwinów. Mówiąc po łatgalsku, Ciskodi nie wymawiają intonacji łamanej, a w długich sylabach wymawiają 144 tylko jedną intonację, pośrednią między łatgalską intonacją opadającą a środkowolitewską wznoszącą. Mówiąc po litewsku, być może również wymawiają jedną i tę samą intonację. Mogłoby to wskazywać przynajmniej na intonację akcentowanej samogłoski a“. III. Uwagi gramatyczne W gwarze, podobnie jak u sąsiednich mieszkańców wschodu, używano illatiwu: pdrkelk drkli. k itan rzeczy; laban nmuo kalna. jedzie; atk tvartan padabat; sun'a. neldiskit pirkén (myląc —ir aisu Lietuvoj pazuré t); ; dostanie się. hiosna (un) aisma "pójdziemy po burzę” (Būga 1911). Odnotowano również supinum (ainu nama g u. |] t u), dłuższą końcówkę bezokolicznika zwrotnego -ies (radn'a saja kieminéties, raik'a kélties, vincéuities), formę atematyczną paliéksta, skrócenie dau < dav "dał", pełniejszy tryb rozkazujący: š a k i š &miergdit'a. Rzadsze tematy rzeczowników i przymiotników, koniugacje czasowników, podobnie jak w sąsiednich gwarach wileńskich, przeszły do bardziej rozpowszechnionych: sina "syna"; gūla "leży", negal'a Pegalit, #-dZa "kwitnie", por. też blagu.s "źli", geltdnu.s "żółci", mažu.s "mali". W celowniku liczby ki mnogiej przymiotnika zaimkowego występowała końcówka -jiem: neduoda biedntejiem * "biednym". Jak u wszystkich mieszkańców wschodnich regionów, mówiono brūngas'ai, jūunasai, mazasai, mielasai, sėnasai. Okolicznik celu wyrażano nie bezokolicznikiem czasownika, lecz trzecią osobą czasu teraźniejszego: žagarū' niér kui g 4 u n a. Zamiast zwykłego dopełniacza używano mianownika: néturu d vilik a td -kstunclu. Używano wschodnich przyimków ažū "za", in "do", nuog "od", par "przez" z biernikiem liczby pojedynczej i narzędnikiem liczby mnogiej (celownikiem — wszystkie z oboma przypadkami), a także, na wzór języków słowiańskich, konstrukcji z ant: bū.va a ž ū pastūku. ; atėja in mū-m(s); atsitrduki n ug mani; „par pinkelais métais; par ménasi. ; dienai („dienoje") raik'a makiet / nu (= an ”ant”) dienas makiet. IV. Leksika Istorijai ciskodiskiai paliko tarmybes: apinastris „kamanos“, apzndelis „atzindytas vaikas“, atsdsaja ”pavalkai”, atslaimas (ačlaimas); auštrinė „aušrine (gwiazda)”, dang(s)tūs / darigtis "dach", dešimtis (dešims) "dziesięć", dieniūikas "diendarz", dilgijnės "pokrzywy", drignis "tęcza", gėras rosa, gierdlis) ot "jagnię”, griaūzmas grūūsmas)? ( griaustinis" , grinčia (grunča) dom“, ryt. "chata", gurbas" obora", kėltuva" owca", krikštūkampė "chrzest”, kukulis "bochenek", I6bas "dół", lūmatas * rózga w tkaninie”, mėndrė "trzcina" , meskeris’ "wędka" , mėšlas" *śmieci", ntekėčia "niecka", paklotūvė "prześcier- , adło" pavėnis "baunksnis" , izba "troba", pūšagrybiai, rūgutės "važis" sarmatiotis’ "gėdintis", senagalis, sija ”balkis”, skalai "balanos", staklés "stovai”, stabda "toks sklastis”, stojokai "pagaliai vaikams vaikščioti", sujuke "suišimaišę" , širdingas "nuoširdus", tūlė "be ragų (karve)”, uodėgiai (vuodėgi ai) "skėtės" , vėlenas "riestuvis", viršutinės grindys "lubos", žūgrė „noragas“ 145 žemė „asla“, žybinis „griaustinis“, žibintiejus „švietimo įrankis prieš žibalinę lempą (kur skalūs (balanas) spauzdava)“. Šnektoje yra, žinoma, tradicinių bei naujesnių slavizmų latvybių: čėsas ir „laikas“, lopeta „kastuvas“, pakaranos „laidotuvės“, radnia * giminė“, sedldti „balnoti“, zoslanas * suolas“ ir t. ir t.; egrulis skowronek", “ łabędzie "ziemniaki*", lykstė "lin"; magiona.s "mak? , prast "zrozumieć", stastyti * "opowiadać" wieczorem. gwiazda. "gwiazda wieczorna“. Wzdłuż całego północnego pogranicza litewsko-łotewskiego šaūkti (por. ros. seams) oznacza ir "nazywać". | Wspomniany jest ostatni | *paskutinis", paskuigelis "koniec krosna", przyrostek -uiti jest używany w ir sąsiednich gwarach Uodegėnų, Brasławia i Dyneburga: pi: lū.it "pjauti", pilū.ja "pjauna", nunaimi.il. 1 V. Stosunek su do sąsiednich gwar K. Būga (1961, 571) napisał zdanie, że "Mowa lietuwiników z ta Ciskody prawie niczym nie różni się od Grywy, Kalkuonis (Kalkuhnen) ir Gwara okolic Laukesy, w których, jak się wydaje, mógł on przebywać jeszcze krócej. Ta Zink a bezkrytycznie rozwijał E. Grinaveckienė (1980, 234). Gwara tej samej odmiany wileńskiej niewątpliwie be ma podobieństwa. W gwarach ciskodojskich i dynebur­skich podobnie niekiedy redukowane są nieakcentowane ze, uo, spółgłoski t, d przed i (i, ie) niemal zawsze nie są już przekształcane, połączenia tj, dj sporadycznie wymawiane, £, d, mogą mieć akcent poboczny, przyrostek -dite (np. mergdité) k ¢iuojama evirtaprodithal, są przyrostki -usti, -énti, przymiotniki w liczbie mnogiej w 7 mianowniku zamiast końcówki -i mają -us, dawniej iš używany jest illativus, czasowniki atematyczne, wiele wspólnego słownictwa (lietivninkas lietūvininkas, ir dangsti „dach” dangtis, grinčia, skrėgždė itd.), ir przyimek par ir „pas” itd. ir Jednak wiele z tych cech występuje ir W gwarze Uodegėnų (z wyjątkiem -dii ir Breslaujos-Apso (nie cała leksyka się pokrywa), w innych ir północno-wschodnich gwarach wileńskich. Podstawą podziału gwar jest — fonetyka. O według wymowy ke akcentowanych samogłosek litewskiego języka ogólnego ė, o pod względem wymowy ciskodziszczanie należą do „żadininków” (t „ojciec”, żūdis „słowo”, ža.lč "trawa"), o mieszkańcy Daugpils — słowo (t "žalininkams- ", ža.lE). Jest to istotna cecha fonetyczna, która nie pozwala twierdzić, że te 1 dialekty "prawie niczym się nie różnią". Be to, że w okolicach Ciskody bezokolicznik -tie nigdy nie jest redukowany į -t'a., spółgłoski są mniej ir zmiękczane itd. = Według akcentowanych samogłosek ė, o wymowa jest podobna do mowy okolic Ciskodu į Uodegėnų ir mowy Adutiškisu. ir Podobna pod względem fonetyki, a zwłaszcza leksyki su mowa Adutiškisu 1911 m. w zapiskach wskazał głównie ir K. Būga: zmiękczeniem samogłosek, dzekaniem, ir końcówkami wyrazów itp. Mowa Ciskodu jest bardziej podobna į Uodegėnai, o ne į gwarą Adutiškio. W nich podobnie używane są spółgłoski (w Uodegėnai — bardziej), występują ne tylko przedrostki at (używane ir w gwarach Dyneburga i Brasławiair ), lecz in- „į”, słowa „grindys, lubos”, penėti *„karmić” ir itd., celownik. W gwarze wileńskiej nie udało się znaleźć dialektu, su którym staliby się vi ciskodziszczanie ir iš z których mogłyby się wywodzić. Najbardziej od języka litewskiego, jak się wydaje, oddzielił ich w 0 ostatnich stuleciach izolowany rozwój. : | - 4 3 oY. 146