Ciskodo lietuvininkų apylinkių šnekta

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVI (1996) LIETUVIŲ KALBA: TYRĖJAI IR TYRIMAI Kazimieras GARŠVA GWARA OKOLIC CISKODU I. Uwagi historyczne Formalnie (nie pod względem struktury) gwara litewska z okolic Ciskodu1 wykazuje podobieństwa do gwary z Žieteli, położonej na drugim krańcu obszaru języka litewskiego. Obie są najbardziej odległymi, izolowanymi wyspami języka litewskiego: Ciskodas leży ponad 100 kilometrów na północ w linii prostej od granicy Republiki Litewskiej, a Zietela znajduje się równie daleko na południe. Najprawdopodobniej obie nie są osadami rdzennych Litwinów, lecz koloniami, które przetrwały od dawnych czasów. Obie gwary niemal wymarły, ale zostały udokumentowane dla nauki (gwara ciskodzka — w mniejszym stopniu). W przeciwieństwie do gwary z Žieteli gwara ciskodzka przylega do najbliższej gwary głównego obszaru języka litewskiego (wileńskiej), mogłaby zatem stanowić jej kontynuację (na północy granica gwary wileńskiej nie przebiega już w tym samym kierunku, lecz na Łotwie, w okolicach Miedumu i Grendzy, gwałtownie skręca na zachód). W dniach 22–24 października 1911 r. (przez trzy dni) K. Būga badał gwarę ciskodzką; w czerwcu 1977 r. (również przez kilka dni) autor niniejszego artykułu starał się nagrać na taśmę magnetofonową jak najwięcej tekstów, korzystając z wypowiedzi czterech informatorów. Tym razem nagrano kilkakrotnie więcej tekstów, ale wciąż niewystarczająco. Brakuje spójnych tekstów tradycyjnej gwary (w mniejszym stopniu poddanej wpływom języków łotewskiego, rosyjskiego, polskiego i białoruskiego). K. Būga nie mógł nagrać takich tekstów bez magnetofonu, a po 66 latach (w rzeczywistości już po 50) zaprzestano posługiwania się językiem litewskim. Notatki K. Būgi sporządzone ołówkiem — „Gwara litewska parafii ciskodzkiej” — przechowywane są w Dziale Rękopisów Biblioteki Naukowej Uniwersytetu Wileńskiego (D 490; na 24 stronach zeszytu — co odpowiadałoby 12 stronom maszynopisu — zapisano głównie pojedyncze wyrazy). Nasze zakodowane teksty zajmują 24 strony maszynopisu. Niestety, w archiwach do dziś nie odnaleziono artykułu P. Būtenasa o tej gwarze, przekazanego w 1925 r. gazecie „Lietuva”, którego redakcja nie opublikowała ani nie zwróciła. Nie ma dokładniejszych danych historycznych o tym, kiedy Litwini osiedlili się w okolicach Ciskodu. Istnieją jedynie dość ogólnikowe informacje, że zakon inflancki w XV–XVI w. osiedlał na południu Łatgalii litewskich jeńców (por. Брейдак 1987, 19–29), a gdy w latach 1561–1772 Łatgalia należała do państwa polsko-litewskiego, przesiedlano tu Litwinów (na nowy pograniczny obszar państwa). Istnieją jeszcze notatki autora artykułu — 1 Przedstawicielami dwóch peryferyjnych gwar języka litewskiego nazywano lietuv(i)ininkai: na południowym zachodzie — lietuvi(n)inkai z Litwy Mniejszej lietuvi(n)inkai, a na północnym wschodzie — lietuvi(n)inkai z Ciskodu lietuvi(n)inkai; pod koniec istnienia gwary wymawiali lietuvi(n)inkai. 138 Zachowało się zeznanie dawnego mieszkańca wsi Girnakaliai, J. Novika, o przesiedleniu „gospodarzy” litewskich wsi Ciskodo w czasach pańszczyźnianych, przed 300 laty (tak powiedział pracującemu tam księdzu Urbelisowi profesor z Wilna, który miał dokumenty historyczne — najbardziej prawdopodobne byłoby P. Būtenas). Według danych z 1851 r. (Manteuffel 1879) Litwini mieszkali już od niepamiętnych czasów w 7–9 wsiach, a więc ich historia niewątpliwie sięga co najmniej XVII w. Potwierdzają to również nazwy wsi zamieszkanych przez Litwinów, założonych nie później niż w tym stuleciu: Girnakaliai(34b) (za czasów carskich oficjalna forma brzmiała Гирнокали, obecnie przetłumaczona na łotewski — Džērkali), Būodžiai (1), Kukučiai (2), Kurtinai (3), Pilveliai (2) (później — Jaskūnai). Litewskie nazwy mają także inne miejscowości, w których obecnie mieszkają staroobrzędowcy rosyjscy i Łatgalowie: Deneliški (Dieneliškes, okolice Ciskodo), Švedėliai (2) (okolice Viļāni), por. też wymarłą nazwę Možowajki (Mažavaiškiai (2) itd.). Potwierdzają to również nazwiska z inwentarzy starostwa rzeżyckiego z XVIII w.: Gražul (Gražulis), Matulunas (Matulūnas), Žwirblis (Žvirblis); por. też rozpowszechnione do dziś w okolicach Ciskodo nazwisko Guds (Gūdas) itd. Nazwa miejscowa Švedėliai mogła powstać po 1601 lub 1625 r., gdy Szwedzi zajęli Rzeżycę (Łatgalowie nazwaliby tę wieś *Zveidreni). W źródłach pisanych włość Ciskodo jest wzmiankowana od 1590 r. (parafia Čiskaden). Zdaniem K. Būgi (1961, 570—573) Litwini musieli mieszkać w okolicach Ciskodo już w latach 1 4 7 8 — 1 5 1 9, kiedy Łatgalowie z okolic Rzeżycy i Dyneburga przekształcili długą samogłoskę u· w dyftong ou (a i· — w ei). Świadczą o tym wyrazy zapożyczone przez Litwinów od Łatgalów: Re.zi't'a. / Ra.zi't'a. ~ Režytė „Rzeżyca”, cýruļis „skowronek” i li.kstã. ~ lykstē „zawias”, pochodzące jeszcze z okresu, gdy Łatgalowie wymawiali dzisiejsze formy R'eizekne, c'ēiruļs', l'ēikst'e jako Rēži'te, cīruļis, likste (z tym samym miejscem akcentu i intonacją). W 1753 r. długie i· zapisywano jako ei: najprawdopodobniej przekształcenie to nastąpiło przed 1519 r., ponieważ samogłoskę u· przekształcano w ou równocześnie z i· >ei. Potwierdzałoby to także odnalezione przez nas zapożyczenie sturys „kąt”, wymawiane obecnie przez Łatgalów jako styur's' (nie znając dokładniejszej daty zmiany u· >ou, K. Būga nie dysponował litewskim zapożyczeniem z tymi głoskami). Tę opinię potwierdzałyby także stare hydronimy w Łatgalii pochodzenia litewskiego: Subinaite (rejon Rzeżycy), Gintuve. Najpewniej K. Būga ma rację, że nie tylko w okolicach Naujinio (Dyneburga), lecz także Rėzytė (Rzeżycy) Litwininkowie mieszkali już w XII w.: zapożyczona przez nich przed 1200 r. nazwa Kėsy (mianownik l. poj. Kēs ys, łot. Cēsis) pozostawała niezmieniona w 1254 r. i później (w 1285 r. Niemcy nazywali zamek w Rėzytė Rossiten). Bardzo wątpliwa jest jedynie hipoteza K. Būgi (1961, 573–574), że w XII–XIII w. Litwini z ziem nowogrodzkich i pskowskich napadali również nie od strony Kernavė–Troki–Wilna, lecz z zamków w Naujinio i Rėzytė, gdyż brak informacji o ich większych siłach. Nie mamy więcej danych o gwarze okolic Ciskodo z XIII–XIX w. Trudno przypuszczać, by przez sześć stuleci pozostawała ona w izolacji. Najpewniej była związana z innymi wyspami języka litewskiego między Subačiusem a Indricą, których centrum stanowił Dyneburg. Porównując teksty K. Būgi i nasze, można zauważyć niewielkie różnice fonetyczne, które prawdopo- 139 dobnie wynikły z tego, że K. Būga poświęcał mniej uwagi fonetyce: po 66 latach pojawiają się akcentowane ė, o (obok e·, a·), a zanika nieakcentowane ė (często zaznaczane w końcówce w sposób niedialektalny); zachowana zostaje krótkość dawnych krótkich akcentowanych a, e, pod wpływem języka łotewskiego akcent przesuwa się bardziej ku początkowi wyrazu, przejmowanych jest więcej zapożyczeń (zob. dalej). II. Fonetika 1. Jakość samogłosek System samogłosek w gwarze przedstawia się następująco (w nawiasach podano warianty fonemów): i· (ы·) u· i (ы) u (ie uo e·ę·o·) (e ɛ ɔ) e· (a·) a· e (ă) a Przykłady: septì·n'd·s „siedem”, palaĩžì· kit „polizcie”, lietuv'l'·; miė-žė „Litwini; jęczmień”, aštuoni „osiem”, tėva tėva tėvs „pradziadek”, kalbė·ja „mówił”, kó·šas „kaszy”, išėja „wyszedł”, kalbā·t „mówić”, žmā·nas „ludzie”, visi „wszyscy”, čužī·la ~ čižyle, Kūkučiuos „w Kukučiach”, tę pat „tam samo”, galvė· „głowa”, škū·lu „szkołę”, žemī „ziemię”, gyvànam „żyliśmy”, kàs, galia ~ gãlia „może”. Warianty samogłosek b·: u ɛ· ɛ występują po stwardniałych spółgłoskach, natomiast ɛ, ɔ — głównie w wyrazach obcych, w a·; a samogłoska e o poszerzonej artykulacji — przed spółgłoskami twardymi (a· — niekiedy także przed miękkimi). Zwykły wariant samogłoski e jest poszerzony, wymawia się go również w absolutnym wygłosie wyrazu, np. švìnt'ėa (samogłoska poszerza się ku końcowi — švìnt'ėa) „święto”. Ze względu na zachowanie akcentowanych (i nieakcentowanych) długich dawnych samogłosek e·; a· gwara należy do żadininków: pięknie wymawiano tė·vas „ojciec”, brā·lis „brat”. Jednak w akcentowanej sylabie samogłoska e· może być wymawiana także jako ie, a nawet e· (ę·), e· (po spółgłoskach twardych — najczęściej a·), zaś akcentowana samogłoska a· — także jako o (ɔ·), uo: girdėjau, ma(uo)kiet, vain'ul(ę)kūeli, važi(b)nieja.², pažiūrėkit, tė·vas / tėnas; galā·ja „mógł”, kalbā·t', p'alāda; pīlē ~ pylą (sł.). „piła” (także ža·lē „trawa”, pelā — Būga 1911); gaspādā·ris ~ gaspadoris (-ius), mā·ka., mā·teris, maskā·lis, pā·nas, pā·ter'us, pjā·vam, parā·disu, sijā·ja, šmā·tu, žmā·gus, žmā·ne.s, varstā·tas; bac'ānas / bacōnas, brā·lis / brō·lis, dārba. / dōrba, kā·jam / kō·jam „nogami”, nežinā·ja / nežinō·ja, sā·pa / sō·pa, sā·kt / šō·kt, g'adūoja „śpiewał”. Samogłoska e· (a·) w dostępnych przykładach występuje po spółgłoskach b l c j, głos ie — po d k n r t, samogłoska a· — po d k l m r p š t v, samogłoska o — po d k n r p s š (po d — także uo). Samogłoska o < a, a tym bardziej uo < o < a: fakultatywnie pojawiła się nie w wyniku naturalnego rozwoju, lecz pod wpływem gwary łatgalskiej (por. jej dōrba „praca”, spuōrni „skrzydła”). Dlatego występują także „hipernormalizmy”, por. pó·saku „bajek” (wpływ litewskiego języka ogólnego nie mógł wchodzić w grę). Samogłoska o jest w gwarze zupełnie nowa; pojawiła się dopiero w ostatnim pokoleniu użytkowników dialektu. K. Būga (1961, 571) nie zapisał samogłoski o w żadnym wyrazie i nawet nie- 2 W nawiasach zaznaczamy nowszy wariant wymowy, por. makiét / maokiét itd. 140 bezpośrednio zaprzeczał jego występowaniu: „samogłoskę o w języku pisanym zawsze zastępuje ā: lābas „dobry”, la. leja”, tvārā „płot”, pirtīēs krāsnis „piec”. Głoskę ie (iė) < e K. Būga pozostawił w swoich zapiskach w wielu miejscach: gierās, girdėjų, kalīēdas, likstīē „drąg”, makiētū, nėr, niēsam, rūdiē, tiēvū. W niektórych przykładach K. Būga przywracał e z gwary do postaci języka ogólnego (mėziā, lyžėles, mindrės, rāgūtes, dēvė, skrāgždė itd.). W kilku wyrazach zamiast ogólnolitewskiego a Ciskodzianie mieli w rdzeniu e: dē.ve. „dał”, delge. ~ dalgė „kosa” (Būga 1911). Na wzór dialektu łatgalskiego (por. Dzierkaļi „Dzerkali”, viešture „vėsture”) słyszymy już także diēlgā., didēli „duzi”. W absolutnym nagłosie wyrazu wymawiano zarówno e, jak i a (< e): ēlkšnis, ēpušė, ale ažaruās (Būga 1911). Być może wpływała tu również asymilacja samogłosek progresywna (zob. także utwardzanie spółgłosek). Nieakcentowane przedakcentowe ze w gwarze często (choć nie zawsze) ulegało monoftongizacji: d'enī'kas „dziennikarz” (t vārtas)”, n'ekā'c'a „nic (niecka)”, rešutī'nas „orzechowisko” (Būga 1961, 571), pre.menīs ~ priemenis, l'atū.ve. „Litwinka”, l'atū.viškėi(-u) „po litewsku”, ale kieminē'ties, lietū.vis. Wyraz ū'žalas „dąb” może świadczyć także o możliwej wschodniej monoftongizacji nieakcentowanego uo w wyjątkowych przypadkach. W gwarze regularnie występowało „puntininkowanie”: tināi ~ tēnai, gi.vīn.su „będę żyć”, li.nkiški „polscy (księża)”, mindrė. „trzcina”, pinki „pięć”, ži.n-tas „zięć”, pagalā st „naostrzyć”, trū.ša.s „nawóz”, sū.matas „miara”, kā.nigu. „księdza”, dangaūs „nieba”, dunīm, krunkli.s, kunkl'āi, neskum-bē.tu, rūnda, unksti, ū.ntis, žū.ndas (Būga 1911) itd. 2. Ilość samogłosek a. Ilgieji balsiai. K. Būga (1961, 571) savo Čiskodo šnektos tyrinėjimą išdėstė aiškiai ir atvirai, neslėpdamas, nelygindamas neištudijuotų dalykų: ”ilgieji, neturėdami kirčio, rodosi, tapo pusilgiai. Bet mano ausis nėra visuomet ir visur nugirdusi balsių pusilgumo. Režytės [...] varde balsio e pusilgumo mano ausis dėl trumpo viešėjimo nėra nugirdusi. Taipaja mano ausis, dėl laiko trumpumo nespėjusi dar apsiprasti su ciskodiškių šnektos fonetika, anuomet dar negalėjo atskirti, ar nekirčiuotieji šių žodžių balsiai yra trumpi ar pusilgiai: ūžalas ”ąžuolas”, rešutynas ”riešutynas”, stajākai ”stojokai”, tūla (randu parašyta ir: tūla, tūlē = Ciskodo latvių t'ūle ”tuolė”) kārve ”be ragų”, denykas ”dienininkas (tvartas)”, n'ekācia ”niekočia (gelda)”. A zatem już w czasach K. Būgi nieakcentowane samogłoski długie Ciskodzian uległy skróceniu do krótkich albo — jak mu się wydawało podczas specjalnych obserwacji — w najlepszym razie do półdługich. Długość–krótkość samogłosek nieakcentowanych (tym bardziej półdługość, która miała zastępować długość) nie stanowiła już cechy różnicującej (dystynktywnej) fonemów samogłoskowych, dlatego można je było wymawiać fonetycznie, bez zmiany znaczenia, na oba sposoby. Nieakcentowane samogłoski długie Ciskodzian są najczęściej krótkie, ale niekiedy (fakultatywnie) mogą być półdługie lub długie, np.: dārba „pracy”, di.dzeli 141 „duże”, kū·lam „kūleme”, virala „viralo”, žā·lu ~ žoḷa „žoḷe”, diel'g·a. ~ delgē „dalgis”, tievu. „ojca”, numi·ra.s / i.žmira·, kalb'aja / kalbieā·ja, lietù.vniṙku / lietù.vniṙku. / lietù.vniṙku·. „Swobodę” w zakresie długości samogłosek nieakcentowanych można wykazać także na zdaniach tego samego informatora: „Gù.da duktiė at'veda s'ānu vi·ru / i prisā·k'a tāip [ksiądz Urbelis, około 1920 r.]: kā vāika. žanijas, ka l'atù.vi· žānitus / su l'atù.vi, žmā·nu l'atù.vi imtu, a n'a latvieti”. W utrzymaniu długości samogłosek przedakcentowych pomaga również akcent poboczny (zob. niżej). Samogłoski poakcentowe te same osoby wymawiają jako długie, mówiąc po łatgalsku: Ciskadu·s, dzerevne·s'. b. S a m o g ł o s k i k r ó t k i e. Samogłoski krótkie akcentowane w gwarze są krótkie lub półdługie (granicę między nimi trudno nawet ustalić). W ostatniej akcentowanej sylabie wyrazu samogłoski są nieco krótsze, a w sylabie niekońcowej — dłuższe, czasem nawet dłuższe niż typowe półdługie, np.: pū·nis „stodoła”, linù.s / linùs, šna·tù, visi / visi·, akiec'ā, juodā, mi·na, ži·na, bū·va, di·d'ali, gi·mene, kadṙbili, l'atù.vni·kas. K. Būga (1911), najpewniej nie zagłębiając się w te subtelne niuanse, oznaczał tu samogłoskę krótką: paukštis, grīkiai, kelminiai (grzyby), kiškis, šilas, vinkšna; alùs, šermūkšnis, pūšagrybiai; guobà, girà, meškà, skarà. W gwarze krótkie samogłoski akcentowane a, e często (ale nie zawsze) nie ulegają wydłużeniu: àkis „oko”, àparam „oramy”, dàra „robi”, giv'ànam „żyliśmy”, màla „mieli”, m'ātu „lat”, skrāgžd'a / skrāgžd'a „jaskółka”, stàlas „stół”, stràzdas „szpak”, šā·k'a·m „gałęziami”, žėmi „ziemia”, žāmies „ziemi”, vānas „wrona” itd. Te samogłoski mogą być krótkie również w dyftongach, por.: kàrve.s / kàrvas „krowy”, tvàrtan „do obory”, vàrda / vėrda „wrona”, vèrla „żaba”, vèrna „wrona”, lecz šārka itd. Skracaniu samogłosek a, e (por. galā·jau / galājau „mogłem”) sprzyja częstsze używanie gwary łatgalskiej (por. jej prāsa·t „prosicie” itd.). K. Būga (1911) w tych przypadkach oznaczał samogłoski długie: kātinas, nēkalba, prāšam. Zachowując krótkość w sylabie akcentowanej, samogłoskę a na bezwzględnym końcu wyrazu po spółgłoskach d b g k t l v wymawia się z odcieniem głoski i albo zupełnie jak ė: grindė a ~ grindā „sufit, podłoga”, galvė „głowa”, lintē „deska”, pīlē ~ pylā (ros.) „piła”, šakē / šakā itd., lecz lintās, Lietuvās itd. Podobnie jak u wielu mieszkańców wschodniej Litwy, w dyftongu ai akcentowanym akcentem opadającym jego pierwszy składnik został zwężony do ei, a później także akcent (intonacja) przeniesiono na ten składnik, por.: labēi, pavalkēi, naragēi „widły”, lecz g'arāi. 3. Spółgłoski a. D z u k a w i e n i e. W gwarze standardowym spółgłoskom č dž przed zmiękczonymi a i u niemal zawsze odpowiadają c dz, natomiast t d przed i zwykle pozostają niezmienione, np.: akiec'ā, c'ānāi, Kukūc'ai, Ku·c'ā, kviec'āi, nieka·c'ā, svec'āi, trù.puc'a, tic'u. darž·lis „mały ogródek ciotki”, tū·kstunc'u., dz'avēna, lecz dunkstis „dach”, marti, kārtis (do przywiązywania wozu), kātinas, Kuṙtin'uos, pati, pirtis, septi·n'asdešimt, slinkstì·s, svetimi, tī·ltas, (s)tū·kstuntis, unksti. Jak dotąd, głównie z powodu tej przypadkowej cechy, Ciskodas wszedł do historii językoznawstwa litewskiego (Būga 142 1961, 571; Zinkevičius 1966, 139; Zinkevičius 1978, 81; Grinaveckienė 1980, 226, 238). Istnieją jednak wyjątki, choć nieliczne. K. Būga (1911, 10) w swoich zapiskach poprawił już wyraz žilvìcis na žilvìtis (czy się pomylił, czy też nie dosłyszał?). Autor niniejszego artykułu nagrał na taśmę magnetofonową od J. Kovalevskio trù.puci oraz trù.puti. Chociaż ten wyjątek mógł być nieco przypadkowy i nowy (analogia do trùpuc'ā., wpływ języków słowiańskich), to najprawdopodobniej występował również w okolicach Ciskodo, podobnie jak w gwarach Daugpilis i innych. Jeśli chodzi o č, dž, istnieje więcej niewątpliwych przykładów: c'а / č'а (J. Novikas), unkšč'ãu, Búodžai (Būga 1911), Búodžuos (w tym oikonimie dž jest pośrednie między dž a dz). b. T w a r d n i e n i e s p ó ł g ł o s e k. W gwarze niemal zawsze twardniała spółgłoska l, często — ž r s š, rzadko — č m n p t v. Ze względu na pozycję, tj. samogłoski, przed którymi w dostępnych przykładach spółgłoski uległy stwardnieniu, można je przedstawić następująco: ž i· i ė·(e·) e ū à r i ė·(e·) e ū à č i e ū à s i e ū š i ė e l i ė e m i ė e n ė e à t ė e p e v e Przykłady: čbžb·la, palaižb·kit, važūnìet, žù.rkla·s, me·žá·ja, daržà·lis, ažari, ažaruos, pažamù, žàmies, žànijas, pažùriekit, važūoju, važūosu (-im), važāva, bet nežinòja, žibintìejus, žìedas, žèmi, grùncà, narāja, numi·ra·s, raṅka, gierālis, skrà·gžda, nèturu, geraũ, grāudz·a, graũsmas, bet drignis, keturi, māteris, nenāri, susirìṅka, trī·lika, trī·s, žāgrè, regì / raġì, reġet; Čèpul'ai, vinčùties, grùncà, bet bažnì·č'ai; vì·rsu, sagtà, sasì·te, sā·sari·s, sasuo, aisu, paràdisu, važūosu, bet jùok'asi, namùosi, visì, septì·ni, negi·vì·ns'u (Būga 1911) / negi·vi·nsu; s'ašbi, kóśas, dèšara, šaivà, sél'mas, bet k'áušinis, pušis, raš'i·t, šilkinè, širdijas, širdingas; dìd'alb., galājau, p'alāda, pì·lė; kum'āla, ža.lē, p'alā (Būga 1911), gelazìnie, nelāiskit, bet nakt'āli (1.d.), pal'ākas (sl.); nù·mbura, prigì·ma, maitelis; giminà, ménasi·, septì·nas; té·us, pātar'us; pādas “pėdas”, kapaikù, la.patà, paìlis; nevārta, privvaikè, svaikas. Zapisano jeszcze po jednym przykładzie ze stwardniałymi d, c: dāglas (por. oikonim Daglėnai nawet w rejonie Pasvalio, dlatego rdzeń dagl- jest dobrze znany wśród gwar wschodnich), bac'ānas / bacānas (sł.). W porównaniu z początkiem wieku w 1977 r. spółgłoski twardniały nieco częściej. Na podstawie dostępnych przykładów spółgłoska š twardniała rzadziej niż ž, r, s. Te ostatnie (r, s) przed i również najczęściej nie ulegały stwardnieniu. Przed sylabami z samogłoskami tylnymi (por. drignis — grùncà) twardnienie również występowało nieco 143 dažniau. Žodyje pilk (Būga 1911) l neminkštintas. Dar plg. šāk / š'āk / šāki. c. Inne cechy spółgłosek. Niektórzy informatorzy (J. Novikas z Girnakalių) dość często zmiękczali spółgłoski wygłosowe po samogłoskach przednich (jak mieszkańcy okolic Panevėžys): mazgātis', pirti.s', žilvītis / žulvī.tis', net puššs'. Na początku wyrazu przed uo spółgłoska v może być zarówno dodawana, jak i opuszczana (również w tym samym wyrazie — jak w innych gwarach wschodnich): vuošūs, -ė / uošūs, vuodai / uodė, por. też vōgl'us „ėglius”. W parze wyrazów znanej także innym gwarom dodane jest również s (skrāgždė, tī-kstuntis / stū-kstuntis (Būga 1911), wyprane t: auštrinė, apūnastris. Podobnie jak w gwarze Uodegėnai, pod wpływem gwary łatgalskiej w niektórych wyrazach zamiast š wymawia się s, a zamiast s — š: sašī ”šeši”, šāukstas ”šaukštas”, vesta ”vežta”, gi.vi.nšu, mu.sa ”musė”, šakī.t, por. także pļauna (p'ļauna) ”pjauna”. Tik viename žodyje vietoj ž tariama z: zu.sis (Būga 1911)/ žuosis ”žąsis”. 4. Akcent i intonacja Niektóre formy gwarowe różnią się od języka ogólnego tym, że akcent pada w nich na końcówkę (lietuvi's, paukštis, slinkstī.s, šaudi.klė, atmen'ù ”atmenu”, dirbāu, nu.tākši), inne zaś — na początek wyrazu — blākutė, lātakas, pėteliskė, rāgutės. Niekiedy akcent nie jest cofany (n'akàlba ”nie mówi”) lub jest cofany tylko częściowo, na przedrostek (nesūprūnta / nėšūprūnt ”nie rozumie”). Por. też dvidešimt ”dwadzieścia”, širdijas. Cechą gwar północno-wschodnich jest niekiedy poboczny akcent w rdzeniu (gdy końcówka jest krótka, a rdzeń — długi), pomagający zachować i podkreślający długość samogłoski: pū'lė (sl.) ”piła”, pū'nīs ”stodoła”, stālai. Pod wpływem gwary łatgalskiej, porównywania systemów akcentowych oraz przekształcania akcentu pobocznego w główny w części wyrazów akcent przesuwa się na pierwszą sylabę: Čėpulis / Čėpulīs, Kukūč'ai / Kūkūči, Pāvel'lùos / Pīl'vel'ùos (pierwsza forma oikonimów jest starsza, zapisana przez K. Būgę), jaūna pati, septi'ni, pi.nki, nėturū, suprunti. Wiadomo, że intonacje wschodnie w samogłoskach monoftongicznych nie są wyraźnie rozróżniane. W okolicach Ciskodo i Uodegėnai akcentowana samogłoska z intonacją opadająco-wznoszącą á- jest często znacznie przeciągana, wymawiana z wznoszącą intonacją opadająco-wznoszącą (jak się zdaje, pod wpływem gwary łatgalskiej). Już K. Būga (1911), jak się zdaje, w zapisie skorygował rzeczywiście słyszaną intonację opadająco-wznoszącą na wznoszącą w wyrazach blāgu.s, māllu, žlū.ge zgodnie z zasadami językoznawstwa, a pozostawił ją bez zmian w wyrazie nevārta. Zachowujemy intonację opadająco-wznoszącą otwartej samogłoski a· tam, gdzie jest ona tak słyszana. Fonologicznie można ją oznaczyć również jako wznoszącą, ponieważ przynajmniej w Uodegėnai w parze kā·šle — kā·šle ”kasza — kasza” intonacja opadająco-wznosząca á jest jednak dłuższa o 7—10 ms, a cały wyraz trwa 23—71 ms. Łotewski językoznawca A. Breidaks, który towarzyszył autorowi artykułu podczas badań gwary Ciskodo, poinformował go o łatgalskiej gwarze Litwinów. Mieszkańcy Ciskodo, mówiąc po łatgalsku, nie wymawiają intonacji łamanej, a w długich sylabach 144 wymawiają tylko jedną intonację, pośrednią między opadającą intonacją łatgalską a wznoszącą intonacją środkowolitewską. Mówiąc po litewsku, być może również wymawiają jedną i tę samą intonację. Mogłaby na to wskazywać przynajmniej intonacja akcentowanej samogłoski a·. III. Uwagi gramatyczne W gwarze, podobnie jak u sąsiednich gwar wschodnich, używano ilatywu: párkelk árkli, k-i-tañ daiktan; lában nuo kalna, važiuoja; aik tvàrtan padabát; šun'la. neláiskit pirkėn (myląc — także aĩsu Lietuvõj pažurė·t); pateki.luosna (-un) aismā”j apgėlus eisme” (Būga 1911). Odnotowano również supinum (aĩnu nàma g ú. l t u), dłuższą końcówkę bezokolicznika zwrotnego -ies (radnà sāja kieminėtis, raĩk'a kéltiės, vinčùties), formę atematyczną palieksta, skrócenie dàu < dav „dał”, pełniejszy tryb rozkazujący: š á k i š á-k i miergàit'a. Rzadsze tematy rzeczowników i przymiotników oraz koniugacje czasowników, podobnie jak w sąsiednich gwarach wileńskich, przeszły do form bardziej rozpowszechnionych: sú·na „syna”; gùla „leży”, negàl'a „nie może”, žì dź'a „kwitnie”; por. także blágu.s „źli”, geltànu.s „żółci”, mãžu.s „mali”. W celowniku liczby mnogiej przymiotnika określonego występowała końcówka -jiem: nedùoda biednėjiem „nie daje biednym”. Podobnie jak u wszystkich gwar wschodnich, mówiono brūngas'ai, jáunasai, mãžasai, miẽlasai, šẽnsai. Okolicznik celu wyrażano nie bezokolicznikiem czasownika, lecz trzecią osobą czasu teraźniejszego: žagarũ mẽr kùr g á u n a. Zamiast zwyczajowego dopełniacza używano mianownika: nẽturu d v i·l i k a tú·kstanč'u. Używano wschodnich przyimków ažù „za”, in „do”, nuog „od”, par „przez” z biernikiem liczby pojedynczej i narzędnikiem liczby mnogiej (w celowniku — wszystkie z oboma przypadkami), a także konstrukcji utworzonej na wzór języków słowiańskich z ant: bà·va ažù pastìka; atė́ja i n mù·m(s); atsìtràuki n u g manì; par pirkélàis mẽtais; par mẽnasi.; dienái („w ciągu dnia”) raĩka makėt / n u (= „na” „na”) dienàs makėt. IV. Leksyka Mowa ciskodzian zachowała dla historii wyrazy gwarowe: apin astris „uprząż”, apžindelis „dziecko odstawione od piersi”, atsãsaja „szelki”, atšlaimas (ačlàimas); auštrinė „gwiazda poranna”, dang(s)týs / dañgtis „dach”, dešimtis (dešìms) „dziesięć”, dienìkas „obora użytkowana w dzień”, dilgùmės „pokrzywy”, drignis „tęcza”, gėras (giė-ras, gierãlis) „jagnię”, griaūzmas (griaūzmas) „grzmot”, grinčia (grunčia) „dom”, wsch. „gryczia”, guõbas „wrota”, kėltuva „owca”, krikštakampė „chrzciny”, kukulýs „bochenek”, lòbas „zagłębienie”, lùmetas „pręt do tkania”, mėndrė „trzcina”, meškeris „wędka”, mėšlas „śmieci”, niekóčia „niecka”, paklotuvė „prześcieradło”, pavėnis „cień”, pirkia „chałupa”, pušatrūbiai, račutės „sanie”, sarmatuotis „żałować”, senagalýs, sijà „belka”, skalai „szczapy”, stãklės „stojaki”, stabdã „rodzaj chomąta”, stojōkai „podpórki do nauki chodzenia dla dzieci”, sujùkė „pomieszało się”, širdingas „serdeczny”, tùlė „bez rogów (krowa)”, uodėgiai (vuodėg'ai) „błotniki”, vėlenas „kij do obracania”, viršutinės grindys „sufit”, žagė „lemiesz”, 145 žemė „klepisko”, žýbinis „grzmot”, žibintiejus „narzędzie oświetleniowe używane przed lampą naftową (które jasne (łuczywa) spaudsdava)” W gwarze występują oczywiście tradycyjne i nowsze slawizmy oraz latgalizmy: čėsas „czas”, lopetà „łopata”, pakarānos „pogrzeb”, radnià „krewni”, sedlōti „osiodłać”, zoslānas „ławka” itd.; cýruļis „skowronek”, gulbinai „ziemniaki”, lykštė „błotniak”; magúona.s „maki”, prāst „rozumieć”, stāstyti „opowiadać”, vākara. žvaigžnė. „gwiazda wieczorna”. W całym północnym pograniczu litewsko-łotewskim šaūkti (por. ros. звать) oznacza także „nazywać”. Wspomniano paskuitinis „ostatni”, paskuigėlis „koniec krosna”; przyrostek -uiti jest używany także w sąsiednich gwarach Uodegėnų, Brasławia i Dyneburga: pi˙lū.it „ciąć”, pilū.ja „tnie”, nunaimū.it. V. Stosunek do sąsiednich gwar K. Būga (1961, 571) yra parašęs sakinį, kad ”Ciskodo lietūvininkų šnekta beveik niekuo nesiskiria nuo Gryvōs, Kálkuonės (Kalkuhnen) ir Laukesos apylinkės šnektos”, kuriose jis, matyt, dar trumpiau tegalėjo būti. Tą žinią nekritiškai plėtojo E. Grinaveckienė (1980, 234). Gwary tej samej odmiany wileńskiej mają oczywiście pewne podobieństwa. W gwarach ciskodzkiej i dyneburskiej podobnie niekiedy redukuje się nieakcentowane ie, uo, spółgłoski t, d przed i (i˙, ie) niemal zawsze przestają być zmiękczane, połączenia tj, dj bywają wymawiane jako t', d', może występować akcent poboczny, przyrostek -áite (np. mergáite) ma akcent akutowy, występują przyrostki -ūiti, -énti, przymiotniki w mianowniku liczby mnogiej zamiast końcówki -i mają -ūs, od dawna używa się ilatywu, występują czasowniki atematyczne, a także wiele wspólnego słownictwa (lietūvininkas i lietūvininkas, dangstys „dach” i dañotis, grinčia, skrėgždė itd.), przyimek par „u” itd. Wiele z tych cech występuje jednak także w gwarze uodegeńskiej (z wyjątkiem -áite), w gwarze brasławskiej-apskiej (nie całe słownictwo się pokrywa) oraz w innych północno-wschodnich gwarach wileńskich. Podstawą podziału gwar jest fonetyka. Ze względu na wymowę akcentowanych samogłosek ė, o w języku ogólnym mieszkańcy Ciskodo należą do „żadininków” (tėvas „ojciec”, žā.dis „słowo”, ža.lē „trawa”), a mieszkańcy Dyneburga — do „żalininków” (tėvas, žōdis, ža.lē). Jest to zasadnicza cecha fonetyczna, która nie pozwala twierdzić, że wspomniane gwary „prawie niczym się nie różnią”. Ponadto w okolicach Ciskodo bezokolicznikowe -tje nigdy nie ulega redukcji do -t'a., spółgłoski są słabiej utwardzane itd. Pod względem wymowy akcentowanych samogłosek ė, o gwara z okolic Ciskodo jest najbardziej podobna do gwar uodegeńskiej i adutiskiej. Podobieństwa fonetyczne, a zwłaszcza leksykalne z gwarą adutiską wskazywał przede wszystkim K. Būga w zapiskach z 1911 r. Pod względem utwardzania spółgłosek, mazurzenia, końcówek wyrazowych itd. gwara ciskodzka jest nieco bardziej podobna do uodegeńskiej niż do adutiskiej. W obu podobnie utwardza się spółgłoski (w Uodegėnai — bardziej), występują nie tylko przedrostki atā-, ažū- (używane także w gwarach dyneburskiej i brasławskiej), lecz również in- „do”, wyrazy grindà „podłoga, sufit”, penėti „karmić” itd. oraz supinum. W gwarze wileńskiej nie udało się znaleźć gwary, z którą mieszkańcy Ciskodo byliby całkowicie zgodni i od której mogliby się wywodzić. Najprawdopodobniej w ostatnich stuleciach od ludowego obszaru języka litewskiego oddzielił ich rozwój w izolacji. 146 LITERATŪRA Būga K. 1911: Ciskodo parapijos lietovių šnekta. (VU MB D 490). Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius. Garšva K. 1984: Lietuvių kalbos tarmės ir jų kontaktai Latvijoje (1). — Lietuvos Mokslų akademijos darbai. A ser. 3, 83—91. Garšva K. 1985: Lietuvių kalbos tarmės ir jų kontaktai Latvijoje (2). — Lietuvos Mokslų akademijos darbai. A ser. 1, 118—126. Grinaveckienė E. 1980: Daugpilio apylinkių lietuvių šnektos fonetika. — Lietuvių kalbotyros klausimai 20, 223—239. Manteuffel G. 1879: Inflanty Polskie. — Poznań. Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius. Zinkevičius Z. 1978: Lietuvių kalbos dialektologija, Vilnius. Брейдак А. Б. 1987: Фонетика латгальских говоров латышского языка: диахрония и синхрония (машинопись). — Даугавпилс. DIE MUNDART DER UMGEBUNG VON CISKODAS Zusammenfassung Ciskodas (lettisch Tiskādi) war die entferntste, alte litauische Insel in Latgale und überhaupt in Lettland. Er ist über 100 km von der Grenze Republik Litauen nach Norden und über 75 km von Daugavpils. In 7—9 Dörfern der Umgebung von Ciskodas wohnten die Litauer wenigstens seit dem 17. Jahrhundert. Nach der Meinung von K. Būga sollte man hier litauisch auch in den Jahren 1478—1519 sprechen, als die Latgalen den Laut u· in ou verwandelten. Die Mundart hat die wichtigsten Besonderheiten des angrenzenden Gebietes von Wilna (”Žādininkai”) erhalten. In der betonten Silbe kann der Vokal e wie ie ausgesprochen sein, sogar wie ę, ė; a·, der Vokal a· — auch ɔ·, uo, vgl. tė́vas ”Vater”, ša·ki ”springe” und so weiter. Die unbetonten langen Vokale verkürzten sich bis kurz oder halblang. So sind auch die betonten kurzen Vokale. Am Ende des absoluten Wortes wird der Vokal a nach den Konsonanten d, b, g, k, t, l, v mit der Schattierung des Lautes ɛ oder fast wie ę ausgesprochen. Die Konsonanten č, dž vor den Vordervokalen i, u entsprechen in der Mundart fast immer c, dz, aber t, d vor i bleiben gewöhnlich erhalten, z. B.: akiec’à ”Egge”, aber dunksti·s ”Dach”. Fast immer wird der Konsonant l hart, oft sind hart ž, r, s, š, selten č, m, n, p, t, v, z. B.: grunčà, čužu·la, ažarì usw. Wenn die Endung des Wortes kurz ist, die Wurzel aber lang, wird in den nordostlichen Mundarten von Wilna in der vorletzten Silbe die Nebenbetonung ausgesprochen, z. B. pū·niś ”Scheune”. 147