Daiktavardžių kamienų mišimas „Knygoje nobažnystės“

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVI (1996) LITEWSKI JĘZYK: BADACZE IR BADANIA Dalia JAKULYTĖ MIESZANIE TEMATÓW RZECZOWNIKÓW W „KSIĘDZE POBOŻNOŚCI?” Księgarnia reformacka w Kiejdanach 1653 m. wydała trzy kalwińskie księgi religijne z jedną wspólną kartą tytułową su „Księga pobożności chrześcijańskiej”!. To „Suma iš ewangelii” Grzegorza Żarnowca, iš przetłumaczona z języka polskiego przez dwóch kiejdańskich teologów reformackich (S. Minwyd ir J. Bozimowskiego), a także | jų opracowane „Modlitwy chrześcijańskie”. Be ponadto KN istnieje jeszcze śpiewnik [10]. A. Jakulis opracował „Sumy ewangelii”, „Pasję”, „Modlitwy chrześcijańskie” ir „KatechizmuH. ”, — Siaurukienė rejestry słów [5, 6, 7, 8, 9]. | KN śpiewnika nie były językowo szerzej badane; ja pozostało kilka A. artykułów Jakulisa (niektóre tylko w rękopisie). Przypuszcza się, że KN napisano ją w į dialekcie środkowoaustriackim. A. Jakulis próbował ustalić nawet strony napisane przez różnych autorów, ale opierał się tu głównie na pisowni zaimków, spójników i partykuł[- 1, 2, 3, 4]. W niniejszym artykule analizowane są tematy rzeczownikójų w, ich użycie oraz wzajemne relacje. Materiał iš zebrano ze wspomnianych A. Jakulisa ir Hi rejestrów Siaurukienė, rzeczowniki pogrupowano według tematów, omówiono formy przypadkowe różnych tematów. Ę Każdy dialekt, każdy pisany zabytek językowy są ważnymi źródłami badań językowych, ponieważ w każdym odzwierciedla się inna sytuacja. iš jų Rzeczowniki niektórych, „słabszych”, tematów zanikają i przechodzą do į innych, „silniejszych” tematów. Pod tym względem ciekawsze są „słabsze”, tj. 4, u, rzeczowniki tematów spółgłoskowych įuir. : Najsłabiej zachowane tematy spółgłoskowe. Zanikają, przechodząc najpierw 1w temat į i ten z o kolei — į fo ir 3a tematy. Obecnie formy tematów spółgłoskowych najlepiej zachowały n ir r rzeczowniki tematów, słabiej — s tematu. KN znaleziono takie rzeczowniki 15: 10 n-tematowych (akmuo“, augmuo, geluo, liemuo, piemuo, pjūmuo, ruduo, sėmuo, vanduo, 3 šuo), r-ka1 »KNIGA Nobazniftes krikščioni[zkos | Na cześć Bogu TRAYCEY Szw toy n Wienatijam: Ant wartoima BaZnicioms dides Kunigiftes Lietuvos ifduotd. KIEDAYNISE, DRVKAWOIA IOCHIMAS IVRGIS RHETAS, Meatu Pona, 1653 (toliau — KN). : i 2 Przykłady przedstawiono w rekonstrukcji. 120 mieniai (córka, matka®, siostra) oraz 2 s-tematowe (chmura- *, miesiąc) (zob. tabelę Nr. 1). Większość z nich nie ma wystarczającej liczby form, na podstawie których można ustalić temat (np. w przypadku rzeczownika augmuo odnotowano tylko jedną formę). Specyficzne formy tematów spółgłoskowych stanowią tylko 38,7% wszystkich odnotowanych form. Najwięcej form tematu spółgłoskowego zachowały rzeczowniki r-tematowe. Mniej — s-tematowe i n-tematowe. Specyficzne formy tematów spółgłoskowych odnotowano tylko w pięciu przypadkach (lp. mian., dopeł., lm. mian., dopeł., narz.). Do tematu io najbardziej skłonne są przechodzić rzeczowniki s-tematowe (22% odnotowanych form — formy 0-tematowe), nieco mniej n-tematowe (19%). Tylko rzeczowniki o temacie r-owym w ogóle nie mają form tematu za-owego. Poświadczone zostały wyłącznie formy mianownika liczby pojedynczej tematu spółgłoskowego. Można mówić tylko o trzech rzeczownikach, których wszystkie poświadczone formy mają temat spółgłoskowy: augmuo (poświadczona tylko forma biernika liczby pojedynczej augmenįą- ), geluo (tylko mianownik liczby pojedynczej) i ruduo (tylko formy mianownika i biernika liczby pojedynczej). —Poza nimi, w KN znaleziono kilka rzeczowników o temacie i-owym, które obok form tematu i-owego w dopełniaczu liczby mnogiej mają końcówkę -ų po spółgłosce twardej (dantis, dešimtis, durys, krūtis, naktis, priežastis). Form tematu spółgłoskowego należałoby oczekiwać także w alatywie liczby mnogiej, jednak poświadczona została tylko forma ausiump. W rzeczowniku žmogus dominująca forma mianownika liczby pojedynczej jest formą tematu u-owego (97x); Forma žmuo, użyta 4 razy, powinna być uznana za spółgłoskową, jednak nie jest całkiem jasne, jak traktować używaną 2 razy formę žmogs (forma ta została poświadczona tylko w kancjonale, więc mogła zostać skrócona w celu uzyskania wymaganej liczby sylab w wersie). We wszystkich pozostałych przypadkach używana jest fleksja tematu u-owego. Najliczniejszy i lepiej zachowany jest pień 1 (zob. tabela nr 2). Spośród 88 leksemów wyłącznie formy i-tematowe mają 38 wyrazów litewskich i 19 zapożyczeń, tj. więcej niż połowa. Najlepiej spośród „słabych” tematów zachował się temat u — wszystkie formy są u-tematowe. Wątpliwości budzą jedynie takie formy jak l. poj. mian. žmogs, l. poj. bier. sūnump', sūnumpi, sūniep, l. poj. ines. dangie (dwie ostatnie mogłyby być również o-tematowe). | Dość dobrze zachowane formy liczby pojedynczej tematów ju. Tylko dwa rzeczowniki mają formy 10-tematowe (l. poj. dopełn. aukstiejo, narz. mesijošiu). Liczba mnoga niemal w całości przeszła do tematu 20. Ale i tutaj używanych jest kilka form iu-tematowych: l. mn. mian. neprietelius (2x) i l. mn. in. krzyżem (1x). Odnotowano jedną formę rzeczownika ūglius i cztery formy rzeczownika karalius z tematem na u: lp. aliat. ūglausp, lp. dopełn. karalaus, biernik. karalų, narz. 9 Rzeczownik motė, jak się zdaje, rozgałęził się na dwa leksemy: motė, motės oraz moteris, moteries. KN odnotowano tylko kilka form z tematem na é: forma dopełniacza liczby pojedynczej motės (obok moters i moteries, wszystkie po jednym razie) oraz forma biernika motę (odnotowana razy). du Wszystkie pozostałe formy można uznać za formy z tematem spółgłoskowym. suo Forma debesis jest rekonstruowana warunkowo, ponieważ w KN nie odnotowano mianownika liczby pojedynczej Np. : Nori idant... ing ij tikietumim- ... dtmindami juog Diewds eft Tewu mulų /Sunump [avo /kuri mums už Prietelu dmžiną dawe...KN 21411. 121 karalum ir šauksm. karalad®. Iš ciekawszy temat spośród € tematów mocnych. Odnotowano kilka przypadków mieszania tematów wskutek zbieżności większości form przypadkowych (np., €- ir form rzeczowników o temacie zakończonym spółgłoską, I: należący- || ch do deklinacji || na -a: meilė || meila, našlė nasla, sėkla sėklė). Istotnie, splatają się tu różne du kwestie: mieszanie tematów (paradygmatir yczne) — sąsiadujące formy różnych tematów (z własnymi paradygmatami). KN odnotowano dość wiele rzeczowników mających formy wariantywne: įoir mian. : i, pavietris € pavietrė iir mian. : || pramonis pramonė čir € bagotystė bagotysta, || neviernystė neviernysta, a: bendrystė || bendrysta, garbė garba, || pagalbė pagalba, || palaimė palaima čir | didumė || didumas, moteriškė || moteriškas eir kalinė || kalinys "więzienie", o: ragotinis iir || pagonis pagonas ga: || rotusius rotusia oir 10: evangelistas || evangelista itd. || o: || du ir || ragotinė | ū: || ir Formy wielotematowe, powstałe wskutek różnej adaptacji, często mają zapożyczenia. Jednak dość wiele litewskich ir słów ma trudne do wyjaśnienia oboczne formy kilku tematów (amžis amžius, pavyda pavydas, || giluma || į || gilumas). Prawdą jest, że większość jų z nich to abstrakty. Niewiele jest słów o znaczeniu konkretnym, mających oboczne formy różnych tematów; ir ne wszystkie ich jų formy są wyraźnie poświadczone. Jednak na przykład ir różnorodność paradygmatsu ów zakończeń tematów [ rzeczowników tematowych na -e pozwala sądzić, że nie KN zapisano ich w jednym konkretnym | dialekcie. W ten sposób można by wyjaśnić ir leksemy o kilku tematach, — ale jest to już temat dalszych badań. ; 6 KN są one zapisywsu ane {, twardą, np. uglau I, Karalaus. 122 tabela nr 17 PRZYPADEK TEMAT | PRZYB.K. t TEM. 10 TEM. | FORMY |FORMY |FORMY LICZBA POJEDYNCZA n 31 Mianownik T 8 Ss 5 n 12 14 Dopełniacz T 3 1 s 4 n 5 Celownik T (1) (1) 8 1 Biernik n (16) (16) r (2) (2) Narzędnik n 8 9 Miejscownik n (3) (3) 8 (1) (1) Allatyw n 2 Wołacz Er 1 (? —córko) LICZBA MNOGA n 9 3 Mianownik r 2 S 1 " W tabeli podano liczbę form różnych tematów. W pierwszej tabeli — formy rzeczowników tematów mn, rir s. W drugiej — formy rzeczowników tematu —i (do tematów i zaliczono wszystkie rzeczowniki, których dopełniacz liczby pojedynczej ma przynajmniej raz poświadczoną końcówkę -tes, z wyjątkiem wspomnianych tematów n, r i s). Jeśli formy kilku tematów są identyczne, ich liczbę podano w nawiasach w rubrykach wszystkich tematów. 123 tabele Nr. 1 ciąg dalszy PRZYPADEK TEMAT |PRZYB.K. 1 CEL. 10 CEL. FORMY |FORMY |FORMY n 9 (7) (7) Dopełniacz T 3 s 3 Celownik n 6 n (8) (8) 1 Biernik T (2) (2) 8 (4) (4) n 1 5 Narzędnik T 1 2 Ss 1 Miejscownik $s 2 Allativus n 1 Wołacz tabela r 1 Nr. 2 PRZYPA1 DEK lp. 1a 10 č Au o ū komu. komu. |komu. | komu. |komu. |komu. |komu. |komu. LICZBA POJEDYNCZA Mianownik (189) 42 4 (189) Dopełniacz 403 111(7— | 2 18 1 1 širdes) Celownik 16 5 Biernik (317) 5 (317) 2 1 1 Narzędnik 31 99 4 124 tabeli Nr. 2 ciąg dalszy Jej [Š4 w 4 an -T 0 PRZYPA1 DEK lm. ia 20 2 Au o a cel. cel. cel cel. |cel. komu. |komu. | komu. Inesyw 99 1 Ihatyw 39 Allatyw 8 Wołacz kriks- | 30, 7— = |śmierci čio- (1) ne (1) LICZBA MNOGA Mianownik 99 2 2 Dopełniacz (207) 18 (207) |(207) 1 Celownik 9 2 2 2 1 Biernik 197 1 3 4 Narzędnik 46 1 1 4 1 Miejscownik 39 2 Illativus 9 Allativus (6) (6) 1 LICZBA PODWÓJNA Mianownik 22 Biernik 4 Narzędnik 3 LITERATURA .Jakulis A. 1860 m. katechizm ir "Księga pobożności" Baltistica 7(1), 1971, 87-—99, -Jakulis A. „Sumos evangelijų” ir W kwestii autorstwa „Maldų krikščioniškų”. — Baltistica 18(2), 1982, 173—178. -Jakulis A. Galiniai -o ir -eir zaimki mano, tavo, savo „Sumoje evangelijų” ir „Maldose krikščioniškose” (rękopis), Kłajpeda, 1984. -Jakulis A.” Ewangelie Sumy" ir Związki „Modlitw chrześcijańssu kich” z wcześniejszymi pismami litewskimi. — Językoznawstwo 35(1), 1984, 31—41. -Jakulis A. Leksyka „Księgi pobożności” 1, Kłajped1995. a, -Jakulis A. Leksyka „Modlitw chrześcijańskich” (rękopis), 1984. Kłajpeda, «Jakulis A. Leksyka „Katechizmu” (rękopis), Kłajpeda. 125 kulisa A.” Leksyka „Pasijos” (rękopis), Kłajpeda, 1984. aurukienė H. Leksyka śpiewnika (rękopis), Kłajpeda, 1984. | 1 3a i adimirovas L. Historia książki, V., 1979, 478 —480. ! 8. 9. 5 10. V MIXING OF RZECZOWNIKI TEMATY IN „KNYGA NOBAZNYSTES” Podsumowanie A. Jakulis rozpoczął badanie języka tej księgi of ” Knyga nobaznystes” (KN), wydana in 1653. He poświęcił największą uwagę kwestii to autorstwa, wykorzystujof ąc zaimki, spójniki i partykuły występujące of w piśmie as a podstawa. In w tym artykule analizowane są rzeczowniki: of ich tematy, KN użycie, wzajemne relacje oraz tendencje do mieszania. Różnorodność of paradygmatów of rzeczowników pozwala us to przypuszczać, że KN nie została napisana in w jednym określonym dialekcie. at Ln JB vei RT Fo T aii 126 | |