Kaimo vardas „Stabaunyčius“

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Aleksandras VANAGAS NAZWA WSI STABAUNYČIUS W rejonie kowieńskim, w okręgu Babtów, znajduje się wieś, która oficjalnie nazywa się Stabaunijčius. Obecna forma normatywna prawdopodobnie nie jest dawna — taką formę zalecono w 1974 i 1976 r. (1:90; 2:287). Zalecenie to z kolei opiera się na tym, że w sporządzonej pod koniec czwartej dekady XX wieku teczce nazw miejscowości gminy Babtów powiatu kowieńskiego została ona właśnie tak zapisana: Stabaungcius. Skąd zaczerpnięto tę ostatnią formę, nie wiadomo, ponieważ w kartotece alfabetycznej nazw miejscowości zebranych z żywego języka takiej formy nie ma (3). Nie odnaleziono jej również w przedwojennej księdze protokołów dotyczących normowania i porządkowania nazw miejscowości (4:107; 5:100). W ankiecie nazw miejscowości w 1935 r. zapisano Stabaunyčios kaimas, „Lietuvos apgyventos vietos” podają formę dopełniaczową Stabaunyčios km. (6:61). Pierwszy oficjalny powojenny wykaz miejscowości mieszkalnych podaje to samo — Stabaunyčios km. (7:935). B. Kviklys pisze Stabaunyčios kaimas, Stabaunyčios kalno (7:352—353). Z żywego języka jeszcze w 1960 r. zapisano formę Stabaungéios kalnas (3). Dane z dokumentów historycznych są stosunkowo późne: Stabownica 1784 r. (9), Stabownica 1854 r. (10:161), ” Stabownica osada nad Niewiažą- ... o 2 w. powyzej Bobt, przystan na Niewiazy” 1890 r. (11:170), Cmaboenuya 1892 r. (12:33), Stabaunica (siehe Stabownica) 1918 r. (9). Można więc przypuszczać, że pierwotna forma najprawdopodobniej była rodzaju żeńskiego —Stabaunyčia pan. ar Pochodzenie nazwy miejscowej próbował wyjaśnić B. Kviklys. Pisał on: "2,5 km na południe od Babtów, na lewym brzegu Niewiaży, położona jest wieś Stabaunyčia. Jej nazwa pochodzi nie od słowa "stabas", lecz od przystani, stabaut: oznacza zatrzymywać statki. Dawniej znajdował się tu port, z którego korzystały również łodzie z Niemna” (8:353). Jest to jedyna znana mi hipoteza dotycząca pochodzenia tej nazwy. Nie jest ona całkowicie niemożliwa, ale budzi sporo wątpliwości. Dlatego trzeba szukać innego, bardziej przekonującego wyjaśnienia. Wspomniane przez B. Kviklį słowo „stabas”, przy bliższym przyjrzeniu się, może okazać się również nie całkiem przypadkowe. Sam B. Kviklys podaje bardzo interesującą informację: „Były. Na polach dworu Babtyno (Babcinos) znajdowały się dwa olbrzymie murowane słupy, oddalone od siebie o około 1 km; Trzeci taki sam słup stał po drugiej stronie Niewiaży, na górze Stabaunyčia, przy starym trakcie kowieńsko- -ryskim. Wszystkie słupy były jednakowe, [...] wykonane z dużych cegieł, górna część otynkowana, z murowanym zwieńczeniem w kształcie daszka... Nie zachowały się informacje o tym, kto i kiedy wzniósł te pamiątkowe słupy. Próby wyjaśnienia tego nie powiodły się. Jedni twierdzili, że mogły zostać wzniesione przed laty na pamiątkę najazdu szwedzkiego; inni, że są to 71 300 ir 1831 m. tajne pomniki powstania. " B. Kviklys dodaje: "Istnieją przypuszczenia, że mogły to być jeszcze D.L.K. ir znaki granic Zakonu. Niestety, nie zostały one sprawdzone” (8:352). Słupy były powszechnie znane, dlatego nie jest niemożliwe, że mogły być postrzegane, a może i nazywane, bałwanami. Słowo bałwan oznacza nie tylko „posąg lub jakiś przedmiot uważany za boga i czczony”, lecz także po prostu „posąg; słup” (13:XIII 604). Dlatego w języku miejscowych Polaków lub spolonizowanych Litwinów z lit. stabas mógł powstać hybrydowy wyraz * Stabownia. Jego znaczenie brzmiałoby „miejsce bałwanów, miejsce, w którym znajdują się bałwany” lub podobnie. Por. lit. vazaūnė, vazaunta „pomieszczenie na wozy, sanie....” —pol. brus. vazounja (14:II 12009), lit. ledaūnė, ledaunia „miejsce do przechowywania lodu” — pol. lodownia, brus. ledovnia (13:VII 222; 14: I 350). Stabaunica byłaby derywatem przyrostkowym z -ica od * Stabownia, tak jak obok lit. ledaūnė, ledaunia mamy ledaunyčia „miejsce chłodzone lodem do przechowywania czegoś” — z pol. lodownica (13: VII 222). Zatem pol. lodownia i lodownica — lit. * Stabovnia i Stabovnica. Podobnej budowy znana jest jeszcze jedna nazwa miejscowa — jest to nazwa pola (ziemia uprawna, 4 ha) znajdującego się na granicy wsi Kleboniškis i Vaistariškiai w okolicy Pažaislis w rejonie kowieńskim: Stabaunica, Stabovnica. Nie mamy świadectw, że znajdowała się tu przystań. Prawdą jest, że w tych miejscach nie są też znane żadne słupy ani podobne obiekty, które mogły być nazywane stabami. Jednakże, mając na uwadze to, że w języku pruskim spokrewniony z lit. stūbas wyraz stabis oznaczał po prostu „kamień” (14: II 891), można by twierdzić, że także lit. stabas mógł mieć ogólniejsze znaczenie „kamień” lub podobne. Ogólnie uważa się, że litewskie, pruskie i łotewskie wyrazy (własne i pospolite), mające rdzeń stab-, są jedną z wyraźniejszych izoglos łączących wszystkie te języki bałtyckie (18:61). Ponadto nie należy tracić z oczu, że lit. stabas może oznaczać po prostu „posąg” oraz „słup”.. | Pewnym przekształceniem formy *Stabaunyčia lub podobnej jest prawdopodobnie także nazwa góry Stabonyčia we wsi Jurkšai w okolicy Alksnėnai (Pilviškiai) w rejonie wyłkowyskim (zapisana w naszych czasach; 1972 r.). Łączenie Stabongéios z stabauti „zatrzymywać” budzi wątpliwości również z tego względu, że sam ten czasownik poza tym nie jest nigdzie znany — nie ma go w wielkim „Słowniku języka litewskiego”, nie wspominają o nim ani K. Būga, który bodaj najszerzej badał lit. stabas i jego wyrazy pokrewne (15:II 599—602), ani E. Fraenkel (14), ani inne słowniki i autorzy. Co prawda „Lietuvių kalbos žodynas” podaje wyrazy pokrewne o podobnej budowie: stabinti „stabdyti” (13:XIII 609), stabyjti, stabo, stabe „stabdyti” (tamże, 610). Trudno jednak wyobrazić sobie, że można by z nich utworzyć hybrydowy rzeczownik * Stabaunia i Stabaunica. Związek Stabaunyčios z lit. stūbas potwierdzałoby również to, że nazwy miejscowe z rdzeniem stabbalty są na ogół dość popularne: lit. Stab-galė łąka, Vandžiogala; Stabinė pole, Saločiai; bagno, Skaudvilė; Stabinė wieś, Telšiai; Stabinės góra, Varniai; wieś Stab-u-lankiai, Leliūnai; por. Stabayn, Stab-e-gode, Stab-e-lauken, Stab-ingen (16:171—172- ); łac. Staba-gals, Staba-plava, Stabuplava, Stabu-rags (17:313). Interesujące jest to, że niektóre litewskie nazwy miejscowe są zeslawizowane, podobnie jak Stabaunyčia, o hybrydowej budowie: las Stabavicas, Rumšiškės; T2 bagno Stabavicos, Daugai; góra Stabavicos, Alytus. Specyficzną, nieco problematyczną budowę ma nazwa łąk w okolicach Varėny, Stabaviskas (być może jaćwingizm). Z tego, co tu powiedziano, można chyba wywnioskować, że pierwotny wariant nazwy, powstały w języku polskim lub w języku miejscowych Litwinów, którzy ulegli polonizacji, najprawdopodobniej brzmiał Stabaunica, Stabovnica lub podobnie. Z niego w języku litewskim rozwinęła się forma Stabaunyčia (por. białorus. Bistrica — lit. Bistryčia). Na początku, jak się zdaje, nazwą Stabaunicos, Stabaunyčios określano górę ze wspomnianym słupem. Później nazwę góry przejęła położona w pobliżu osada. Tym zapewne można byłoby wyjaśnić pojawienie się formy rodzaju męskiego Stabaungčius — zarówno góra, jak i wieś są rodzaju męskiego. Jeżeli ta wersja pochodzenia Stabaunijčiaus potwierdziłaby się, wówczas należałoby zgodzić się, że wspomniane trzy słupy postawiono nie później niż w 1784 r., ponieważ w tym czasie nazwa była już odnotowana w dokumentach. LITERATURA Lietuvos TSR administracinio-teritorinio suskirstymo žinynas 1, Vilnius, 1974. Leksykon administracyjno-terytorialnego podziału Litewskiej SRR 2, Wilno, 1976. . Alfabetyczny kartotekowy zbiór nazw miejscowości zebranych z żywego języka przechowywany jest w Instytucie Języka Litewskiego CD. Księga protokołów Komisji Nazwisk i Nazw Miejscowości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1934. I. 24—1936. III. 27. Komisji Litewszczenia Nazwisk i Nazw Miejscowości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Księga protokołów. 1936—1940 r. Zamieszkane miejscowości Litwy. K., 1925. Administracyjno-terytorialny podział Litewskiej SRR. Wilno, 1959. Kviklys B. Nasza Litwa 2, Wilno, 1991. Alfabetyczny kartotekowy zbiór historycznych nazw miejscowości Instytutu Języka Litewskiego. 0. Holowinski I. Rękopiśmienny wykaz nazw miejscowości biskupstwa telszańskiego i żmudzkiego, przechowywany w Instytucie Języka Litewskiego. 11. Slownik geograficzny krolestwa Polskiego i innych krajow stowianskich 11, Warszawa, 1890. 12. Ключевые направления деятельности медицинских комиссий университета. K., 1892. 13. Słownik języka litewskiego 1—15, Wilno, 1956—1991. 14. Fraenkel E. Litauisches etymologisches Worterbuch 1—2, Heidelberg, 1962 t.t. 15. Būga K. Rinktiniai raštai 1—3, Wilno, 1958—1961. 16. Gerullis G. Die altpreufischen Ortsnamen. Berlin i Lipsk, 1922. 17. Vanagas A. Etymologiczny słownik litewskich hydronimów. Wilno, 1981. 18. 1 am 6e B. CoorBercrBus B TonoxuMuu Jlaranickoi CCP c npeBHenpycckuM a3bikKoM. —Baltistica. Dodatek 1, 55—62, 1972. DD a = ON on NAZWA WSI STABAUNYČIUS Streszczenie Pierwszy wariant nazwy, powstały z języka polskiego lub spolonizowanego języka litewskiego, brzmiał z pewnością Stabaunica lub Stabovnica. Jest to słowo o budowie hybrydowej: z lit. stabas ” słup, kolumna, posąg bożka” oraz ze słowiańskiego przyrostka -ovnica (por. polskie lodownica). Formy Stabaunica, Stabovnica przekształciły się w języku litewskim w ”Stabaunyé¢ia”. Z niej rozwinął się później wariant rodzaju męskiego Stabaunydéius. 73