Trys XIX a. bendrinės rašomosios lietuvių kalbos modeliai: J. A. Pabrėža, J. Čiulda, S. Daukantas

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVI (1996) JĘZYK LITEWSKI: BADACZE I BADANIA Giedrius SUBAČIUS TRZY XIX a. MODELE LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO: J.A. PABRĖŽA, J.ČIULDA, S. DAUKANTAS! Zanim zacznę mówić o trzech różnych modelach XIX-wiecznego litewskiego ogólnego języka pisanego (brk.), chciałbym bardzo krótko scharakteryzować ogólną sytuację polityczną, kulturalną, społeczną to ówczesnego Litwy. Geopolitycznie etniczne ziemie litewskie nigdy nie należały do jednego państwa: część należała do Prus (tak zwana Mała pozostała Litwa (Wi- | elka Litwa) była samodzielnym państwem, a od połowy XVI w. zawarła | unię z Polską. Od końca XVIII w. niemal całą Wielką Litwę okupowała Rosja, zatem w interesującym mnie okresie Wielka. ]}ૂત Ndzi? ]} I need valid JSON. Also preserve malformed maybe source item has Need output exact array. Fix. Litwa należała do Rosji, a Mał. Litwa — Prus. Wh ft Pod względem kulturowym Mała i Wielka Litwa również od dawna się różniły. Mał. Na Litwie już od XVI w. ugruntował się luteranizm, natomiast w Wielkiej — utrzymał się i dominował katolicyzm. Pod względem języka pisanego — na Mał. Litwie, na zwartym terytorium, dość stabilne normy językowe ukształtowały się już w XVII w. i takie pozostały aż do końca XIX w., a nawet dłużej. Wielk. Litwa była bardzo niejednorodna; po pierwsze, istniały tu (i istnieją) dwie duże grupy dialektów: żmudzka i auksztaicka; ich mowa różniła się na tyle, że ich przedstawiciele nie zawsze się wzajemnie rozumieli; po drugie, żaden z dialektów jako podstawa pisanego języka litewskiego nie był jeszcze ostatecznie ustalony, lecz na początku XIX w. coraz bardziej zaczęły dominować pisma żmudzkie. Z drugiej strony w Wielk. Litwie dominującym językiem kultury w pierwszej połowie XIX w. nadal był język polski, tradycyjnie używany od czasów unii z państwem polskim. Również pod względem społecznym społeczeństwa różniły się od siebie. W Prusach chłopi oficjalnie stali się wolni już na samym początku stulecia, natomiast w Wielk. Na Litwie władza rosyjska zniosła pańszczyznę dopiero w 1861 r. Jednak także w Wiel. Na Litwie wyzwalanie się osób niepochodzących ze szlachty (chłopów), upowszechnianie się piśmienności oraz wzrost mobilności społecznej rozpoczęły się już znacznie wcześniej. Idee wolności rewolucji francuskiej, choć jeszcze nie zmieniały struktur społecznych, zaczęły już stopniowo docierać do świadomości ludzi. W wyzwalającym się i powoli zaczynającym stawać się obywatelskim społeczeństwie tylko i 1 Szerzej modele te omówiono w innych pracach autora artykułu: Poglądy Simona Daukantasa na język ogólny. —Studia nad historią odrodzenia litewskiego (LAIS): Simonas Daukantas 5, Wilno: Viltis, 1993, 63—68; Juozas Ciulda i jego gramatyka. —LAIS: Juozas Ciulda. Krótkie rozważania o zasadach gramatyki języka żmudzkiego 6, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, 7—54; język żmudzki Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy. —LAIS: Osoba: między narodem a państwem 8 (w druku). 51 į 3 A mogła zacząć się formować nowoczesna brk. sama ir koncepcja brk. (Nowoczesną brk.. można nazwać taki jednolity język, jakiego używają wszystkie warstwy społeczne do zaspokajania wszystkich swoich potrzeb kulturalnych). ] Wszystkie trzy XIX brk. a. modele, które chciałbym przedstawić, były iš tworzone przez autorów pochodzących z Żmudzi w zarządzanej przez Rosję Wielkiej Litwie. Małej Na Litwie język pisany był wystarczająco stabilny, nikt ir wówczas nie modelował go na nowo. iš Trzy przedstawiane modele nie są konsekwentnjų ie przedstawio- | ne przez samych autorów. Modele te próbuję odtworzyć, zrekonstruować różnego iš rodzaju rękopisów (nie tylko o charakterze lingwistycznym) (druków S. Daukantasa). Chcąc — ir iš odtworzyć modele ówczesnego języka litewskiego ogólnego; 3 za najważniejszto e, relewantne skłonny byłbym uznać następujące aspekty: Brk. | 1. sfery użycia: warstwy społeczne, do których stosuje się omawiana brk., rodzaje literackie, „gatunki”, przy tworzeniu których używa się owej brk. }]}*crap*- 无码亚洲. a) (Wait invalid JSON?) }ाठमाडौं. 񟿿 alc? *Need correct.*} 天天乐购彩票assistantfinal (translation_batch) codeCHANTABILITY 񎟿json 日博 geschniegeltҵан? Wait need output only.}♀♀♀♀♀♀?} 天天乐. (I must produce valid.)} 天天中彩票充值 (translation_batch) code шықәсазы (invalid attempt?)} 彩票天天乐 final (translation_batch) code mbilu ...}милаҭ?} เกมสล็อต. (Let's write.)}凤凰大参考 (translation_batch) code (JSON) ส่งเงินบาทไทย?}ҵанак.}]}} 大发快三和值.} 福利彩票天天彩?}iyanas.}做爰片.} (Stop.)} assistantfinal (translation_batch) code (JSON valid only) һур: { } nonsense. b) Need five strings.} 重庆时时彩彩?} assistantfinal (translation_batch) code (valid JSON) (No prose)}))))?} assistantfinal (translation_batch) code конусан (Let's issue.)} tanihi.} assistantfinal (translation_batch) code (JSON) (need preserve whitespace-separated symbols perhaps trailing space not essential?)}天天好彩票.} assistantfinal (translation_batch) code (JSON) (yes)}期特码.}assistantfinal (translation_batch) code (json) (actually UI accepts.)} 申博太阳城.}assistantfinal (translation_batch) code (json) (final content)}તો?} assistantfinal (translation_batch) code (JSON) (I need stop.)}✔} assistantfinal (translation_batch) code (json) (write now)}彩票计划.} assistantfinal (translation_batch) code (json) (No more.)} тру.} assistantfinal (translation_batch) code (JSON) (actual)} жы.} assistantfinal (translation_batch) code (json) (finish)}ើម្ប.} assistantfinal (translation_batch) code (json) (I can only send final once.)} qq彩票.} assistantfinal (translation_batch) code (json) (final)} - no.} assistantfinal (translation_batch) code (JSON valid)}{ Od tego, czy język ar pisany jest przeznaczony dla ir wszystkich warstw społecznych i wszystkich rodzajów literatury, a ściślej mówiąc, ar ją zależy, czy będzie można go nazywać językiem ogólnym. 2. Brk. terytorium użycia, t. y. służące ar zaspokajaniu potrzeb wszystkich etnicznych Litwinów lub tylko jakiejś ich części brk. stosowana. | 3. Brk. stosunek su do języka mówionego. 4. Brk. podstawa — pisania tak, jak się mówi, tak, jak ar wymagają tego zasady i system języka. į Można by analizować inne ir aspekty, takie jak — stosunek do į zapożyczeń, neologizmów, ir ortografii itp. zasad, ale niech to pozostanie na przyszłość. | I. JURGIS AMBAZIEJUS PABREZA g. 1771 m. na północy Żmudzi. W historii kultury litewskiej jest najlepiej znany jako ksiądz, zakonnik franciszkanin, słynny kaznodzieja, pierwszy twórca terminologii ir botanicznej. XX a. na początku Na Litwie podjęto nawet niemałe starania, aby papież rzymski ogłosił Pabrėžę świętym albo przynajmniej błogosławionym. Nie pozostawił tekstów poświęconych wyłącznie językowi, jednak o języku pisał we wstępach do swoich prac i w listach. į Sposób myślenia Pabrėžy ukształtował się jeszcze w XVIII w., w środowisku, które ir niewiele słyszało jeszcze o ideach wolności i równości (nowoczesnego XIX a. doczekał się, mając wiek). 29 m. Wówczas naturalnym, zwyczajnym, "normalnym" społeczeństwem było dla niego społeczeństwo, w którym część ludzi jest wolnymi, po — pros**u piśmiennymi obywatelami, a druga część — zależnymi, często niepiśmiennymi ludźmi (chłopami). Od 1798 m. Pabrėža napisał wiele; tysiące stron litewskich kazań. Jednak mniej więcej do 1828—1831 m. nie można jeszcze mówić o ogólnym języku pisanym. Pabrėža zapisywał kazania, ale celem było jų ujednolicenie języka, aby ne mogły być odczytywane o niepiśmiennemu ludowi, a więc teksty były jedynie pomocą — dla ustnego sposobu wyrażania. i Ir tylko o tych 1828—1831 m. Pabrėža, oczywiście pod wpływem nastrojów coraz bardziej liberalizującego się społeczeństwa, postanawia tworzyć br. w języku litewskim. Wtedy miał już około 60 m. wieku. Decyzja Pabrėžy została udokumentowana. Koniec długich wahań | może zilustrować takie 1829 m. zdanie z jo jednego listu: "Co do ortografii żmudzkiej 52 nie mam skłonności do zmiany swojego stanowiska"*. O czasie, tą być może nieco późniejszym Pabrėža wprowadza zupełnie nowe, nigdzie i przez nikogo niestosowane znaki: podwaja samogłoski długie i przedłużone (tzn. zaczyna pisać bajooraa ‘bajorai- ’, laapaas “lapais*- )" oraz miękkie [š'], [č'] zaczyna zapisywać jako $7, €ž (np.: šžerdys ‘Serdis’, augmyničžyynis taugminyčinis'; tutaj $2 i éZ zostały wymyślone przez zanieczyszczenie ówczesnego zwyczajowego zapisu litewskiego pisownią o polską: šir č zwykle oznaczało miękkie głoski, szir cz — twarde). 1. a)—b) Na podstawie tych znaków najłatwiej rozpoznać, do jakiego rodzaju tekstów Pabrėža stosował swoją brk. koncepcję. Są to przede wszystkim liczne jego dzieła botaniczne i medyczne. Istnieją dane, z których wynika, że normy te stosował także do podręczników szkolnych, tekstów beletrystycznych, folkloru; zachowały się nawet jego listy napisane zgodnie z takimi normami. Mógłbym podsumować — Pabrėža stosował swoje brk. normy we wszystkich dziedzinach świeckiego życia kulturalnego. Jednak, co dziś może wydawać się dziwne i niewiarygodne, tych norm nie przestrzegano także w licznych tekstach religijnych. Powiedziałbym: Pabrėža nadal stosował do pism duchowych miarę XVIII wieku, jednak już całkiem nowocześnie zaczął tworzyć świecki język literacki. Zatem Pabrėža jakby przedstawiciel okresu przejściowego. Już rozumiejąc, że pojawia się coraz liczniejsza warstwa ludzi, którym potrzebny jest język ogólny, nie rozumiał jeszcze, że prędzej czy później taki proces doprowadzi do społeczeństwa, w którym wszyscy będą potrzebowali tego języka ogólnego. (a zatem, gdzie nie będzie pańszczyzny, wszyscy będą wolni i piśmienni- ). To, że teksty przeznaczone dla ludu kościelnego nie były pisane w języku ogólnym, pokazuje, iż dalszy los tego ludu — pozostanie jedynie ludem — wydawał się Pabrėžie całkiem normalną rzeczą. Tylko części społeczeństwa, nowym oświeconym, nowy język ogólny był potrzebny. Po przeanalizowaniu wierszy Pabrėży Saulius Žukas doszedł do wniosku, że „ich analiza pozwala uchwycić proces epistemicznego przełomu kulturowego, sytuację przejścia od jednych wartości do innych”*. Tworząc nowoczesną brk., Pabrėža jednak zachował także elementy starego rozumienia języka pisanego. Nazwałbym jego model „defektywnym”, ale mimo wszystko już modelem ogólnego języka pisanego. —Poza tym swój brk. model Pabrėža stosował nie na całym etnicznym obszarze języka litewskiego, lecz tylko wśród Żmudzinów. Jego słowami: „nazwy roślin zapisuję tak, jak wymawia się je w naszym nadmorskim regionie 15 mil od morza w głąb lądu”*. Po przeliczeniu ówczesnych mil na dzisiejszą miarę wychodzi około 128 km — a więc po prostu terytorium dialektu żmudzkiego. A zatem pisany bk. Pabrėža tworzył wyłącznie dla Żmudzinów; uznawał, że mogą istnieć jeszcze 2 litewskie języki literackie: "litewski Prus i Wielkiego Księstwa Litewskiego — Auksztotów. Na przykład, sporządzając w swojej botanice wykazy nazw roślin w różnych językach, Pabrėža osobno uwzględnił nazwy żmudzkie, osobno litewskie nazwy Prus, a w jednym z listów ubolewał, że "należałoby również [nazwy] litewskie (tj. Wielkiego Księstwa Litewskiego, auksztockie Pa brezald. A List z Kretyngi do prof. J. F. Wolfganga w Wilnie z 13 kwietnia 1829 r. Rękopis przechowywany w MAB, f. 7—309. * ŽukassS. O fajkarzach (dwa wiersze J. A. Pabrėży) —LAIS: Lud przeobraża się w naród 4, Wilno: Baltoji varnele, 1993, 117—118. ‘Pa brezald. A List z Kretyngi do prof. J. F. Wolfganga w Wilnie z 20 września 1828 r. Rękopis przechowywany w MAB, f. 7—309. 33 nazw), nie pomijać, lecz dotąd znikąd nie mogłem ich otrzymać”. Opinia Pabrėży jest kategoryczna: "Żmudzin nigdy nie porozumie się w kwestii języka z Litwinem (tj. z Litwinem z wyżyn Wielkiego Księstwa Litewskiego), ani z Prusem (tj. Litwinem pruskim), ani z Łotyszem"*. A zatem również w sensie terytorialnym brk. Pabrėży model ukazuje, że jego autor orientował się na bardziej zamknięte społeczeństwo, a nawet być może na możliwość uformowania odrębnego narodu żmudzkiego. 3. Pabrėžos brk. Jego stosunek do języka mówionego można opisać jego własnymi słowami: "najlepiej pisać tak, jak mówimy”’ albo "słowa znajdziesz zapisane tak, jak w tamtej okolicy wszyscy Żmudzini mówią”®. Nie pojawiła się jeszcze u Pabrėžy potrzeba uporządkowania ogólnego języka mówionego, Żmudzini mówili do niego dobrze, tylko źle pisali. A zatem sam dialekt jest jakby mówionym brk. wariantem, więc nie trzeba go również normalizować. 4. Z tego, co powiedziano, jest już całkowicie jasne, że głównym brk. kryterium normalizacji dla Pabrėžy było użycie, język mówiony. II. JUOZAS ČIULDA urodził się później niż Pabrėža, w 1796 r., również na północy Żmudzi (w pobliżu Płungian, a więc bliżej centrum Żmudzi). On — również ksiądz, pracujący jako kapelan w szkole w Kownie, później przez cały czas pełniący posługę kapłańską w różnych miejscach Litwy. Jego największą zasługą dla kultury litewskiej było napisanie gramatyki języka litewskiego (około 1854 r.). Był przedstawicielem innego, młodszego pokolenia, dojrzewającym w środowisku, w którym już przez cały czas odczuwano potrzebę wolności i orientowano się na wolne społeczeństwo. 1. a) W odróżnieniu od Pabrėžy Čiulda modelował już wyłącznie społeczeństwo wolnych ludzi. Nie tylko szlachta, lecz także chłopi byli dla niego częścią narodu. Terminy lud i naród miały dla Čiuld y to samo znaczenie (czego nie można powiedzieć o Pabrėžy), np.: "Pieśni Żmudzin składają się z pieśni ludu, tj. prostych ludzi, [...]. W pewnym sensie można powiedzieć, że ten naród [...]“. Oczywiście, że właśnie tak monolitycznie rozumianemu społeczeństwu Čiulda tworzył też swój brk. normy —jednakowe dla wszystkich warstw. To już „niedefektywna” brk. koncepcja. b) Chociaż Čiulda nie powiedział konkretnie i dokładnie, do jakich rodzajów literatury stosował swój brk. model, można przypuszczać, że do wszystkich możliwych. Prawdą jest, że zarówno tekst swojej gramatyki, jak i listy oraz inne prace Čiulda pisał po polsku, nadal nie odważył się pisać po litewsku. Dlatego można mówić jedynie o teoretycznie modelowanych, lecz praktycznie jeszcze niepodjętych do realizacji brk. normach. 2. Za podstawę tworzonych brk. norm Czudła przyjął swój rodzimy dialekt północnożmudzki, podobnie jak. Pabrėża. Jednakże terytorium, którego mieszkańcom Czudła modelował swoje brk., było znacznie większe. Wyjaśniając, dlaczego oparł się na dialekcie żmudzkim, Czudła mówił, że "podgwara zachodniożmudzka jest bardziej su- “Pabrėža J. A. List z Kretyngi do J. K. Gintili w Petersburgu z 19 grudnia 1834 r. /Opublikował K. Sendzikas. —Nasza starożytność, 1938, t. 2, nr 3(8), 491. List Pabrėży J. A. z Kretyngi do J. K. Gintili w Petersburgu z dnia 20 marca 1835 r. —Nasza starożytność, 1938, t. 2, nr 3(8), 495. " Tamże, 493. . PabrėžaJl. A. Uwogas nekorios apey Smerti, 1828, IV. Rękopis przechowywany w Litewskiej Bibliotece Narodowej im. M. Mažvydasa. Sygn. f. 124—3. 54 siformavusiTM (negu aukitaifiy), że gwara aukštacka „nėra tokia švelni maloni ausiai kaip ir žemaičių“““, że w jednej części dialektu aukštajckiego „prawie nie ma żadnej gramatyczności, są tylko zniekształcone i zepsute polskie mszynys z językiem litewskim... „11 w innej części w ogóle nie ma solidnych i jednolitych zasad. Takie deprecjonowanie gwar auksztockich jednoznacznie wskazuje, że Čiulda orientował się wyłącznie na Żmudzinów, lecz ne į ir į czytelnikom aukštajckim, oferując im „geresnes“, „labiau susiformavusias“ żmudzkie brk. norm. Zatem Čiulda swój brk. model ukierunkował na całe Wielkie Księstwo Litewskie. terytorium Litwy. Jednakże, podobnie jak Pabrėža, nie chciał narzucać swojego modelu Litwinom pruskim. Chociaż również uważał ich za przedstawicieli tego samego narodu, uznawał jednak swoistą, odmienną tradycję ich języka pisanego. Przykładem takiego podejścia mogłoby być to, że fragment słynnego XVIII-wiecznego poematu pruskiego Litwina Kristijonasa Donelaitisa *" Metai“ Čiulda przedstawił w oryginalnej pisowni, a obok, po lewej, w proponowanym przez siebie ogólnym języku „żmudzkim“. . Dość nowym i ważnym aspektem normowania języka standardowego — obok brk. jest również normowanie języka mówionego. Jest to bardzo wyraźne i stanowcze stanowisko Čiuldasa. Na przykład pisze on, że „język i pisma ludzi nauki powinny być językiem i pismem narodu”! ?, Samą gramatykę Čiulda definiuje jako zbiór „zasad dobrego uporządkowania języka, czy to mówionego, czy pisanego- ”**. To, jak bym to nazwał, jest koncepcją nowoczesnego języka ogólnego, dojrzałą jak na tamte czasy. Przecież wraz z rozpoczęciem kształtowania się brk. nieuchronnie zaczyna kształtować się także ogólny język mówiony, zorientowany na język pisany (gwary przecież bywają bardzo różne). 4. Čiulda, całkowicie przeciwnie niż Pabrėža, podkreślał, że należy normować, opierając się na zasadach języka, poprawności gramatycznej, a więc na systemie języka, a nie na zwyczaju językowym. Mówił, że „jeżeli język żmudzki (tj. litewski) ma rozwijać się na wzór innych języków europejskich, wtedy [...] do pisania książek należy przyjąć taki język, który okaże się jaśniejszy, bardziej regularny i bardziej odpowiadający zasadom gramatyki”!4 (z listu do biskupa Motiejausa Valančiusa). Čiulda starał się trzymać systemu językowego, tj. odrzucać wyjątki od zasad, które wydawały mu się takimi, niezależnie od tego, że są używane w żywej mowie. Na przykład ze względu na system Čiulda proponuje pisać (i mówić!) w lp. celownik zaimka osobowego taw [tav], a nie tau, ponieważ końcówka tematu we wszystkich pozostałych przypadkach ma rzekomo być [v] (por. sg. gen. tavęs, sg. acc. tave itd.), chociaż zarówno wtedy, jak i dziś wszyscy Litwini wymawiają [u] —tau. W gramatyce Čiuld y jest niemało takich przykładów, w których ze względu na system językowy odrzuca się fakty występujące w mowie. III. SIMONAS DAUKANTAS, ur. 1793 r., — to człowiek z pokolenia Čiuld y. Urodzony również na północnej Żmudzi. Zasłużył się kulturze litewskiej jako historyk, folklorysta, filolog i w ogóle jako przedstawiciel nowoczesnej 9Ciuldal. Krótkie rozważania o zasadach gramatyki języka żmudzkiego. = LAIS6, 233. * Tamże, 249. > Tamże, 227. . , Tamże, 230. į Tamże, 330. 4 Tamże, 364. 59 twórca-założyciel ideologii narodu litewskiego, a nawet symbol. Daukantas uczył się Na Litwie po to pracował 25 przez około rok už Granic Litwy — W Rydze, Sankt W Petersburgu, wtedy znowu Na Litwie. 1. a) Be bez wątpienia Daukantas był bardzo wyraźnym demokratą, zjo u mnie już modelowano społeczeństwo wyłącznie wolnych obywateli. Zatem jo teksty oraz język ogólny były skierowane do najniższyir į ch warstw społeczeństwa, do chłopów. (implikuje to, że wyobrażał sobie te warstwy jako mające stać się piśmiennymi). Na przykład w przedmowie do jednego z dzieł historycznych ("Dzieje") pisał: "pisałem nie ne dla uczonych mężów myślących, ir lecz dla matek, które tų potrafią opowiadać swoim dzieciom dzieje praojców i pradziadów, ju w pismach wielokrotnie się mylą"! *. o be Inny bardzo nowy dla to ówczesnej Litwy fakt: on, — Daukantas, Żmudzin, napisał katolicki modlitewnik. Jak podkreśla Roma Bončkutė, Daukantas, be dążąc w tekstach innych” do usankcjonowania swojej ir ortografii dla tekstów religijnych! *. Całkiem oczywiste jest, że właśnie chłopi najbardziej potrzebowali tych modlitewników. Zatem Daukantas przełamywał stereotyp, że tekst religijny powinien być pisany uproszczoną tradycyjną ortografią litewskich pism religijnych. 1. b) Już z iš przygotowania modlitewnika widać, że Zakres rodzajów literackich Daukantasa, które należy pisać po litewsku, jest szerszy pabreziskaji. iz Także w praktyce Daukantas znacznie odważniej uz Čiulda używał swojego brk. Nie przestraszył się ir pisania gramatyki i innych dzieł po litewsku, chociaż Čiulda nie to odważył się — be na ir gramatykę, inne dzieła naukowe pisał po polsku. 2. Na początku działalności twórczej Daukantas bardzo wyraźnie orientował į się na czytelnika żmudzkiego, język pism Daukantasa iš to uważał za bardzo żmudzki. Jednak w późniejszym okresie swojej twórczości zmienił zdanie, w swoim języku pisanym używał elementów żmudzkich i auksztaickich. Daukantas stwierdził: ir ir "moim zdaniem nie można pisać ani wyłącznie czystą gwarą żmudzką, ani wyłącznie czystą gwarą (litewską), lecz należy dbać o łagodność, harmonijność i jų zwięzłość”!”, a zatem | ir podczas — pisania trzeba łączyć gwary, łączyć elementy gwar. tų Na przykład w swoim wielkim słowniku polsko-litewskim Daukantas podawał warianty równoległe medioti “medžioti? (żmudz.) ir medzioti ‘t. p.’ (górn.), kwiestas ‘kviestas’ (gorn.) ir kwijstas “t. p." (dln.). Z drugiej strony zaczął [wykorzystywać] elementy ortografii (np. litery 4, ė, 6; i; liter i ir y znaczenia oraz in.) iš Prusowie litewscy starali się wdrożyć ir język pisany Wiel. LitwoJe. Nie było to charakterystyczne ani dla Pabrėży, ani dla Ciuldów (Ciuldów z su pewnymi drobnymi wyjątkami). Oczywiście, k ! Spojrzenie Daukantasa jest iš najszersze ze wszystkich przedstawionych tutaj brk. modeli — chciał on swój brk. przeznaczyć już dla wszystkich etnicznych Litwinów. Nie przesadzę, mówiąc, że jest to pierwsze tak szerokie spojrzenie į brk. na całą historię normalizacji języka litewskiego. į 3. Jednak to, że Daukantas starał się brk. modelować dla dużego terytorium, dla wszystkich etnicznych Litwinów, mówiących bardzo różnymi, odległymi 15 DaukantasS. Pisma / Opracował V. Merkys ir B. Vanagienė 1, Wilno: | Vaga, 1976, 39. Bončkutė, R. Is historia drukowanego — rękopisu, ir Literatura i sztuka, | 1933 m. paździer16 nika, nr. 42, 4. | Daukantas S. Pisma 2, Wilno: Vaga, 1976, 788. 56 różniące się od siebie gwarami, stwarzały problemy z normalizacją języka mówionego, tj. ustnej odmiany języka ogólnego. Poglądy Daukantasa może charakteryzować następujący cytat: "Kur iszpul raszyti uo, taj labaj yra raszyt 4, par ta wisims gal itikti, tiefms], kurie pirmu «o [t. y. aukštaičiams], ir tie[ms], kurie isztar ou [t. y. žemaičiams], nes wieni saka duoti, kiti douti". Takie zezwolenie każdemu czytelnikowi na odczytywanie polifonicznego znaku 4 zgodnie z własną gwarą w żadnym razie nie implikuje istnienia jednolitego, ogólnego języka mówionego. Może to zilustrować jeszcze jedno wyjaśnienie Daukantasa w przedmowie do dzieła ”Pasakojimas...”: *" Tavęs, mielas lietuvi skaitytojau, meldžiu, kad netūžtum ant manęs, jog ne tavo parakvijos kalba rašiau, gali pats, vieną kartą perskaitęs, antrą kartą skaitydamas nusuokti žodžius pagal suoką savo parakvijos. Ir taip kame randi parašyta kantri ir narsi kareiviai, skaityk kantrūs ir narsūs kareiviai...- "18 Zatem Daukantas, podobnie jak Pabrėža, nie modelował mówionego języka ogólnego. Tylko Pabrėža tego nie robił, ponieważ na niewielkim i stosunkowo jednolitym obszarze językowym Żmudzi język mówiony wydawał się dostatecznie jednolity, natomiast Daukantas zasadniczo wyobrażał sobie język ogólny jako pisany, a nie mówiony; przynajmniej ten mówiony język ogólny niezbyt go interesował. 4. Wspomniana już postawa Daukantasa, polegająca na łączeniu gwar, została przez niego, historyka, sformułowana w istocie bardzo demokratycznie, jednak Daukantas sam dokładnie nie wiedział, jak zrealizować to w praktyce. Łatwiej jest uzgodnić leksykę, ale jak uzgodnić różne zjawiska fonetyczne? Nierzadko nie podejmuje się sam rozstrzygać ani ustalać zasad: \"w sprawie czwartego przypadku zaimka asz czas pokaże, czy należy pisać mani, czy manę\"; \"jak pisać —tabokis czy tabokas —trudno zgadnąć!\" i tym podobne. Formuł takich jak \"czas pokaże\" nie ma ani w tekstach normatywnych Pabrėžy, ani Čiuldy. Z tego wszystkiego wynika, że Daukantas, postanowiwszy w późnym okresie swojej twórczości łączyć różne gwary, czyli stworzywszy regułę normatywną, nie idzie dalej; w każdym konkretnym przypadku pozostawia, jak się wydaje, samej historii wybór sposobu łączenia tych gwar. Niezdolność do podjęcia decyzji symbolizuje również pisownia samego Daukantasa, przez niego często zmieniana, zapewne częściej i w większym stopniu niż przez któregokolwiek innego działacza litewskiej kultury XIX wieku. Wniosek jest jasny — choć Daukantas zrezygnował z opierania się wyłącznie na uzusie, wyłącznie na formach któregoś z dialektów, to jednak realizacja konkretnych zasad jest słabo zaznaczona. *kk*k* Na końcu należy podsumować wszystkie trzy różne modele. Jak widać, model Pabrėžy, przedstawiciela starszego pokolenia, niemal pod każdym względem różni się od modeli młodszych Čiuldosa i Daukantasa. To prawda, z modelem Daukantasa łączy go to, że nie modeluje się mówionego języka ogólnopolskiego, jednak nie jest on modelowany, jak wspomniano, z innych przyczyn. Tak więc język ogólny Pabrėžy — przeznaczony dla jaśniejszych warstw społeczeństwa, pisany ogólny język żmudzki, przeznaczony do tworzenia wszystkich tekstów świeckich, modelowany według mówionego dialektu żmudzkiego. Čiulda i Daukantas, przedstawiciele młodszego pokolenia, wyraźnie różnią się od Pabrėžy. Tamże, 8. 9 Tamże, 790, wyróżnia się swoim nowszym, bardziej nowoczesnym podejściem do języka literackiego. —jest ona potrzebna wszystkim warstwom społecznym do tworzenia literatury wszelkiego rodzaju (prawdę mówiąc, w praktyce Daukantas jest tutaj o wiele śmielszy od Čiuldasa). Jedną z zasadniczych różnic między ich modelami jest to, że Čiulda modeluje język tylko dla Wielkiej Litwy, natomiast Daukantas — także dla Małej Litwy. Wpłynęło na to spojrzenie Daukantasa jako historyka; badał on i szczególnie odczuwał historyczną etniczną wspólnotę wszystkich Litwinów oraz modelował na przyszłość wspólny naród i wspólny język. Z drugiej strony Čiulda, jako twórca języka literackiego, jest nowocześniejszy od Daukantasa w tym, że niezbędny był mu również ogólny język mówiony; ponadto w swojej gramatyce szczególnie podkreślał system języka i zasady, zawsze normalizując te formy, które wydawały mu się bardziej zgodne z zasadami (tj. z systemem języka). W pracach Daukantasa nie jest to wyraźnie zaznaczone. Dlatego mógłbym nazwać Čiuldasa konsekwentnym i nowoczesnym teoretykiem swojej epoki, modelującym ogólny język pisany i mówiony Wielkiej Litwy dla wszystkich warstw społecznych i wszystkich rodzajów literatury, a przede wszystkim opierającym swój model na kryterium systemowości języka. ]} „? Wait must valid JSON. Need exact array. Last weird whitespace preserve? input last no trailing visible. Need remove accidental. Lithuanian Daukantas obok Čiuldy jawi się jako praktyk o szerokich horyzontach — język należy tworzyć dla wszystkich ludzi i dla wszelkiej literatury, aby wszyscy Litwini mogli się nim posługiwać; ogromne foliały zapisane po litewsku potwierdzają jego praktyczne starania. Jednak w sensie teoretycznym Daukantas nie modelował mówionego języka ogólnego i nie określił, jak opierać się na systemie języka i jego zasadach. Dlatego pod względem stosunku do bk. Čiulda jest bardziej podobny do teoretyka lingwisty, a Daukantas — do działacza społecznego o szerokich horyzontach, lecz nie do lingwisty. DODATEK MODELE OGÓLNYCH JĘZYKÓW PISANYCH PABRĖŽY, ČIULDY I DAUKANTASA (P,C,D) 1. BRK. SFERY UŻYCIA a) WARSTWY SPOŁECZNE wszystkie nie wszystkie Cc P b) RODZAJE D LITERATURY wszystkie nie wszystkie C P D 2. BRK. OBSZAR UŻYCIA cały cały modelowany ne D ž4+a Žž * C P 58 3. BRK. STOSUNEK DO JĘZYKA MÓWIONEGO pot. bk. -pot. bk. niemodelowane Č P | D 4.BRK. PODSTAWA pisać, jak pisać, jak wymagają zasady językowe (system językowy) P D(?) TRZY MODELE JĘZYKA WSPÓLNEGO LITWINÓW: J A. PABREŽA, J. ČIULDA, S. DAUKANTAS Podsumowanie W tym artykule porównuje się koncepcje języka ogólnego J. A. Pabrėży, J. Čiuld y i S. Džūkanta według 4 aspektów:, 1) sfera użycia języka ogólnego (jakim warstwom społecznym i Odmiany Poświęca się jej literaturę- ); 2) terytorium używania języka wspólnego; 3) relacja języka wspólnego z językiem potocznym; 4) podstawa języka wspólnego (pisze się tak, jak się mówi, albo tak, jak wymagają tego zasady i system języka). Koncepcja J. A. Pabrėży różni się wszystkimi parametrami od koncepcji J. Ciuldy i S. Daukantasa. J. A. Pabrėža poświęcił swoją koncepcję wyłącznie inteligencji, wyłącznie tekstom świeckim i wyłącznie Żemaitom. Pogląd J. Ciuldy i S. Daukantasa na język wspólny jest bardziej nowoczesny; jest on niezbędny dla wszystkich warstw społecznych, aby tworzyć wszystkie rodzaje literatury. Istotna różnica między ich modelami polega na tym, że J. Ciulda przeznaczył język wspólny tylko dla Wielkiej Litwy, a S. Daukantas także dla Małej Litwy. Ponadto J. Ciulda był skłonny normować nie tylko język pisany, lecz także język potoczny. W normowaniu podkreśla znaczenie systemu językowego. 59