Antano Lyberio ir jo darbų atminimui

w pracy. Jednak nie było żadnych warunków do wdrażania różnorodnych innowacji. K. Ulvydas lubił propagować zagadnienia praktyki językowej. Zawsze mówił bardzo przekonująco i interesująco. Dlatego nieustannie zapraszano go do różnych zespołów, aby wygłaszał wykłady. Jo żywego słowa słuchali ir Litwini w USA. Także po przejściu na emeryturę K. Ulvydas nie zerwał kontaktów z zespołem Instytutu Języka Litewskiego. Był członkiem kolegium redakcyjnego „Kalbos kultūros- ”, niemal do ostatnich lat był wybierany na członka Rady Naukowej Instytutu, gdzie jego autorytatywne słowo zawsze było cenione. W lutym 1996 r. K. Ulvydas został odznaczony Orderem Giedymina. A swoją pracą sam wzniósł sobie niezniszczalny pomnik. Niech spoczywa spokojnie w wileńskiej ziemi. Jonas Paulauskas PAMIĘCI ANTANASA LYBERISA I JEGO PRAC W Wielkim „Słowniku języka litewskiego” przy licznych słowach i zdaniach dodany dwuliterowy skrót Er jest skromnym, lecz długo zachowującym się pomnikiem dwóch językoznawców pochodzących ze wsi Ėriškiai (rej. poniewieski). Jeden z nich — znany pedagog, kontynuator prac Jonasa Jablonskisa i Kazimierasa Būgasa, Juozas Balčikonis, drugi — jego krewny Antanas Lyberis. Na tego ostatniego, gdy wybierał drogę życiową, bez wątpienia wpływało żywe słowo starszego krajana i wciąż rosnący jego autorytet. Co prawda, po ukończeniu w 1928 r. gimnazjum w Poniewieżu A. Lyberis dopiero po kilku latach (1932) postanawia kontynuować naukę na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, wybierając filologię klasyczną. Studia ukończył w 1939 roku. Podobnie jak wielu młodych ludzi uczących się w tamtym czasie, A. Lyberis już podczas studiów musiał zarabiać na utrzymanie. Gdy dopiero rozpoczął studia, zaproszono go do pracy w redakcji Słownika języka litewskiego, której utworzenie i kierowanie nią Ministerstwo Oświaty pod koniec 1930 roku powierzyło J. Balčikoniowi. Redakcja była dla A. Lyberisa jak drugi uniwersytet, który dał mu teoretyczną wiedzę leksykograficzną i praktyczne umiejętności pracy słownikarskiej. Trzeba było tu nauczyć się zbierać słowa z żywego języka i różnorodnych pism, porządkować szybko uzupełnianą kartotekę słów odziedziczoną po K. Būdze, przyzwyczajać się do pisania tekstu słownika, czytać korekty oraz wykonywać inne prace. W „Przedmowie” do pierwszego tomu „Słownika języka litewskiego”, który ukazał się drukiem w 1941 roku (obejmował słowa na litery A–B), redaktor naczelny J. Balčikonis wskazał „najbliższych współpracowników redakcji, bez których sumiennej pracy i poświęcenia tom tego słownika nie mógłby się ukazać”. Wśród tych współpracowników był również A. Lyberis. Później A. Lyberis niejednokrotnie ciekawie i bardzo ciepło opowiadał językoznawcom młodszego pokolenia także o innych pracownikach ówczesnej redakcji 276 słownika — Napalisie Grigasie, Elzė Mikalauskaitė, Jonasie Mikeliūnasie, Juozasie Senkusie, Zenonasie Uoselisie, Kostasie Vosyliusie i in. Lata wojny i okupacji rozproszyły niewielki zespół redakcji Słownika języka litewskiego. 1942 m. Opuszcza Kowno ir A. Lyberis. Rozpoczyna pracę jako nauczyciel w gimnazjum „Žiburys” w 1946-1947 m. — Prenach, a następnie zostaje dyrektorem ir tej szkoły. W trudnych, ir pełnych zawirowań latach wojny į i okresu powojennego ne odprowadził w dorosłe życie jeden rocznik uczniów, spośród których wyrośli językoznawca Jonas Kazlauskas, poeta Justinas Marcinkevičius, pisarz Vytautas Bubnys, a także grono znanych nauczycieli, lekarzy, prawników, inżynierów, ekonomistów i innych specjalistów. Praca w szkole nie odsunęła A. Lyberisa ir od ważnych wówczas spraw związanych z nauką o języku litewskim. W 1950 r. pomógł Instytutowi Języka Litewskiego zorganizować w okolicach Pren pierwszą ekspedycję dialektologiczną, której przewodzili J. Balčikonis i B. Larin. W jej trakcie praktycznie sprawdzono „Program zbierania materiału do Atlasu języka litewskiego” (wydaną w 1951 r., wyd. II — 1956). Pomoc A. Lyberisa bardzo przydała się komitetowi organizacyjnemu Litewskiej Akademii Nauk, który poszukiwał części kartoteki „Słownika języka litewskiego”, uratowanej przed wojennymi okropnościami przez dyrektora Instytutu Języka Litewskiego A. Salysa i bezpiecznie ukrytej (zob. Mūsų kalba, 1972, nr 2, s. 26–31). Od 1947 r. A. Lyberis był nie tylko nauczycielem, lecz także etatowym pracownikiem Instytutu Języka Litewskiego (od 1952 r. Instytutu Języka i Literatury Litewskiej). W Wilnie często uczestniczył w posiedzeniach autorów i redaktorów „Słownika języka litewskiego”, a w Prienach z przywiezionych pudeł kartoteki pisał lub redagował tekst słownika napisany przez innych współpracowników, czytał korekty drukarskie. W ostatnich dziesięcioleciach A. Lyberis, mieszkając już na stałe w Wilnie, był jednym z głównych redaktorów wielkiego „Słownika języka litewskiego”. Jego — jako członka kolegium redakcyjnego, autora tekstu lub wykonawcy innych prac — nazwisko wpisano do 12 tomów tego słownika. W 1965 r. wraz z sześcioma innymi leksykografami otrzymał za III–VI tomy słownika Państwową Nagrodę Litewską. A. Lyberis był jednym z autorów i redaktorów innego bardzo ważnego dla praktyki językowej dzieła — „Słownika współczesnego języka litewskiego” (1954; wyd. II — 1972). Jeszcze w Prenach A. Lyberis zaczął interesować się synonimiką wyrazów, napisał i w 1959 r. obronił rozprawę kandydacką (obecnie — doktorską) „Słownik synonimów języka litewskiego i zasady jego opracowania”. Po kilku latach ukazał się drukiem jego „Słownik synonimów języka litewskiego”. We wstępnym artykule tego typu słownika, pierwszego w historii leksykografii litewskiej, autor pisał: „Zasób słownikowy języka litewskiego jest bardzo bogaty i różnorodny. Oprócz najstarszych wyrazów litewskich, bliskich prajęzykowi indoeuropejskiemu, w języku litewskim istnieje olbrzymia liczba wyrazów, które powstały w różnych epokach ze starych rdzeni. Jednak bogactwo języka litewskiego to nie tylko ilość wyrazów, lecz także różnorodność ich znaczeń, wyrazistość oraz obfitość środków synonimicznych”. W słowniku tym, starając się wyraźnie ukazać wspomniane cechy języka litewskiego, przedstawiono 720 gniazd synonimicznych. Po dwudziestu latach (1981) A. Lyberis wydał już znacznie obszerniejszy „Słownik synonimów”, w którym znajduje się około 5200 grup synonimicznych, obejmujących ponad 27 000 wyrazów i frazeologizmów. A. Lyberis nie zapomniał również o uczącej się 277 młodzieży. Wraz z N. Grigą opracował i wydał „Słownik ortograficzny języka litewskiego dla szkół” (w latach 1956–1980 ukazało się 6 wydań), z Pr. Kniūkštą — „Dydaktyczny słownik ortograficzny i akcentuacyjny języka litewskiego” (w latach 1983–1996 ukazały się 4 wydania), z V. Kosuchinem — przeznaczony dla szkoły „Słownik litewsko-- rosyjski” (1956), z K. Gaivenisem i V. Šernasem „Szkolny słownik litewsko-- rosyjski” (1985). A. Lyberis opracował także większy „Słownik litewsko-- rosyjski- ”, przeznaczony dla szerszego grona odbiorców, którego w pierwszym wydaniu (1962) podano około 37 000, a w drugim, poprawionym i 65000 uzupełnionym wydaniu (1989) około słów. Już w latach studenckich A. Lyberis rozpoczął współpracę z „Naujoji romuva” (bodajże jego pierwsza publikacja, która ukazała się w 1935 r., zapoznała społeczeństwo z wydawanymi przez J. Balčikonisa Pismami J. Jablonskisa), a później w wydawnictwach naukowych i prasie opublikował niemało artykułów na temat litewskiej leksykografii, leksykologii, terminologii, kultury języka i innych zagadnień, a także znaczących wspomnień z historii litewskiego językoznawstwa oraz o poszczególnych językoznawcach. 6 listopada 1996 r., w swoje 87. urodziny, A. Lyberis obchodził je, będąc od prawie sześciu lat nękanym ciężką chorobą, a 22 listopada był ostatnim dniem jego życia. Na wileńskim cmentarzu w Karveliškės liczne grono krewnych, uczniów, współpracowników i przyjaciół pożegnało językoznawcę, który wiele dokonał i pozostawił po sobie piękne owoce pracy, nauczyciela i człowieka o jasnej pamięci. Antanas Lyberis i jego dzieła weszli do historii litewskiego językoznawstwa. Kazys Morkūnas IN MEMORIAM RUDOLFAS GRABIS (1906–1996) Rok 1996 był dla łotewskiego językoznawstwa rokiem bolesnych strat: zbyt wcześnie opuściła tak bardzo umiłowaną przez siebie dziedzinę nauki profesor Uniwersytetu Łotewskiego Marta Rudzytė, nie ukończył rozpoczętych prac wyrosły na emigracji Łatgalczyk, profesor Uniwersytetu Wisconsin Valdis Zeps, a 17 grudnia, po pięknym świętowaniu dziewięćdziesięciolecia i ozdobieniu swej ziemskiej wędrówki wartościowymi dziełami, zakończył ją również Rūdolfas Grabis, jeden z najwybitniejszych badaczy języka łotewskiego ostatnich dziesięcioleci. R. Grabis urodził się 11 sierpnia 1906 r. w „Gribžach” dawnego okręgu Kūdums (w rejonie Cēsis). W 1934 r. ukończył Uniwersytet Łotewski. Jego nauczycielami byli tu Ana Abelė, Ludis Berzinis, Janis Endzelynas i inni wybitni łotewscy filolodzy tamtych czasów. W 1931 r. w redagowanym przez J. Endzelynasa czasopiśmie Łotewskiego Towarzystwa Filologów „Filologu biedribas raksti” opublikowano pierwszą poważną publikację R. Grabisa, jeszcze wówczas studenta — opis jego rodzimej gwary („Kūduma pagasta izloksnes apraksts- ”). W 1935 r. w tym samym czasopiśmie ukazał się kolejny artykuł dialektologiczny R. Grabisa „Uwagi o gwarach parafii Straupe” („Piezimes par Straupes draudzes izloksném- ”). R. Grabis pracował jako nauczyciel w gimnazjach Rygi, wykładał w Instytucie Nauczycielskim w Rydze. 278