„Clavis Germanico-Lithvana“

Kadet będzie dziś posługiwał się terminami ze statutów, różnorodnych leksykonów wojskowych i słowników, pisanych w liczbie 9096. Dlatego dziś chyba rzadko komu udaje się doczekać za życia rezultatów swojej pracy normalizacyjnej, a nie w artykułach. Mogę zarówno się pochwalić, jak i zawstydzić tym, że dziś już słyszę w języku kadetów i ochotników wprowadzony przeze mnie przed trzema czy czterema laty trafny termin oraz jakieś nieprzemyślane słowo. Słowniki tego rodzaju należy rozszerzać, aktualizować i powtarzać co pięć–osiem lat. Jest to szczególnie aktualne w obecnych czasach, gdy życie tak szybko się zmienia. Oto w czasie pisania słownika w armii litewskiej nie było jeszcze ani dragonów, ani jegrów, dlatego nie ma ich również w słowniku, a już należałoby je uwzględnić. Wydaje się, że wystarczająco zdecydowanie zamierzamy maszerować do NATO, a zatem zmienią się uzbrojenie, teoria i praktyka wojskowości, a to—nowe zjawiska, pojęcia i terminy. Wszystko to trzeba niezwłocznie uporządkować, ujednolicić i wdrożyć. Antanas Smetona LITERATURA Kratkij... 1986: Kparkni pyccK0-JIIHTOBCKHĖ pa3IOBODHHK OyKkyLuKero BoHHa.—Krótkie rosyjsko-litewskie rozmówki przyszłego żołnierza, BunsHroc: T'oc. rporipoM. kom. JIur. CCP. Laurinaitis J. M. 1938: Dojrzewanie języka wojskowego. —Kardas 10. Laurinaitis J. M. 1938: Zapożyczenia i język wojskowy. —Język ojczysty. Rozen S. 1941: Роzen C. Sl. Pyccko-J7rtrToBckHū c/roBaps, Mocksa: T 'ocyJiapCTBEHHOE H3)ATEJIbCTBO VHHOCTpaHHbIX H HALIHMOHAJIbHEIX CJIOBapeXH. Smetona A. 1995: Słownik wojskowy, Wilno: Litewska Akademia Wojskowa. Šebalin D. (red.) 1944: llle6amun JĮ. B. (pen.) KparkHii pyccKO-JIHTOBCKHĖ pa3roBOpHHK, Mocksa: Boenuanar HKO. CLAVIS GERMANICO-LITHVANA. RĘKOPIŚMIENNY XVII-WIECZNY NIEMIECKO-- LITEWSKI SŁOWNIK, CZĘŚĆ 1 A–E. WILNO: WYDAWNICTWO NAUKOWE I ENCYKLOPEDYCZNE, XIII + 629 S., 1995 (BIBLIOTHECA BALTICA). Profesor Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie V. Drotvinas jest obecnie najwybitniejszym badaczem rękopiśmiennych słowników Małej Litwy z XVII–XVIII wieku, zdecydowanym opublikować te mniej dostępne prace językowe z tamtego okresu. Pierwszym owocem zamysłu prof. V. Drotvinasa był wydany w 1987 r. przez wydawnictwo „Mokslas” ozdobnie opublikowany „Lexicon Lithuanicum”, który przez długi czas, na podstawie prac J. Gerulisa, uważano za odpis niezachowanego rękopiśmiennego słownika D. Kleina. Przygotowując ten słownik do druku i starannie go badając, prof. V. Drotvinas przekonująco dowiódł, że tak nie jest, ponieważ „zarówno krytyczna interpretacja wcześniejszych faktów, jak i zestawienie niektórych danych lingwistycznych nie pozwalają utożsamiać „Lexicon Lithuanicum” ze słownikiem D. Kleina, tzn. uważać go za odpis słownika D. Kleina” (Lexicon Lithuanicum, s. 15). 270 Przygotowawszy „Lexicon Lithuanicum”, prof. V. Drotvinas podjął się innej pracy — — rozpoczął przygotowywanie do druku kilkakrotnie większego už „Lexicon Lithuanicum" XVII a. rękopiśmienny słownik “Clavis Germanico-Lithvana- ", który także pod względem zasad opracowania znacznie różni się od “Lexicon Lithuanicum". Niestety, z powodu niekorzystnych w naszych czasach warunków wydawania takich książek, od dawna przygotowaną połowę pierwszego tomu “Clavis...” w serii “Bibliotheca Baltica" w 1995 r. wydało Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. W uwagach o słowniku Fryderyka Pretoriusza “Clavis Germanico-Lithvana", od których po “Przedmowie” rozpoczyna się niniejsza publikacja, prof. V. Drotvinas podkreśla, że “ani na okładce, ani w samym tekście słownika nie podano jego autora ani roku napisania słownika. O autorze i wieku słownika przez długi czas wnioskowano na podstawie wpisów z nazwiskami. Na 9 stronie pierwszego tomu po łacinie wpisano “Należę do Kristijonasa Fryderyka Štimerisa, Prusa z Želviškiai, proboszcza w Gerviškėnai". U góry ostatniej nienumerowanej i pierwszej numerowanej strony wpisano po niemiecku: “Ta książka należy do precentora Wilhelma Teodora Schimelpenniga w Žiliai, w powiecie ragainskim.” Wpisy te znacznie wprowadzały w błąd wcześniejszych badaczy: za autora słownika uważano jednego z jego właścicieli — Stimerisa” (s. XIII). Zatem pod pewnym względem historia autorstwa tego słownika i czasu jego napisania jest bardzo podobna do historii „Lexicon Lithuanicum”, chociaż prof. J. Lebedys już w 1956 r. stwierdził, że „Clavis Germanico-Lithvana” jest dziełem Frydrycha Pretoriusza i że została ukończona około 1674, najpóźniej około 1675 roku (zob.: Smulkioji lietuvių tautosaka XVII-XVIII a. Przygotował J. Lebedys, Vilnius, 1956, 509-512). Jednak późniejsze badania prof. V. Drotvinasa wykazały, że słownik ten został „napisany dekadę później” (s. XIV). Dla badaczy leksykografii języka litewskiego i w ogóle historii języka litewskiego „Clavis...” jest interesujący z wielu względów. Przede wszystkim został napisany na podstawie niemieckich konkordancji biblijnych. Ponieważ w XVII w. w Niemczech popularne były konkordancje K. Agricoli, można śmiało stwierdzić, że E. Pretorius skorzystał z któregoś wydania konkordancji właśnie tego autora. Jednak, jak ustalił prof. V. Drotvinas, E. Pretorius nie zaczerpnął wszystkich słów Biblii Marcina Lutra, lecz tylko najważniejsze, i podał ich litewskie odpowiedniki, dodając zarazem niemieckie zdanie biblijne oraz jego litewskie tłumaczenie. Od razu nasuwa się tu pytanie, na które prof. V. Drotvinas niestety nie odpowiedział: czy Pretorius sam tłumaczył biblijne przykłady, czy korzystał z przekładu Biblii J. Bretkūnasa? Prof. V. Drotvinas skłania się ku przypuszczeniu, że E. Pretorius prawdopodobnie nie korzystał z przekładu Biblii J. Bretkūnasa, ponieważ przykłady nie stanowią całości tekstu Biblii. Zatem „Clavis...” nadal wymaga dodatkowych badań, ponieważ tylko staranna analiza językowa i tekstologiczna ilustracji wykaże, czy E. Pretorius pracował całkowicie samodzielnie, czy też korzystał z wcześniejszych prac J. Bretkūnasa, B. Vilentasa. Drugą kwestią, która najbardziej interesuje leksykografa, jest dobór słów i wybór ich litewskich odpowiedników. Pamiętając, że w owym czasie prac tego rodzaju niemal nie było, można zgodzić się z poglądem prof. V. Drotvinasa, że jest mało prawdopodobne, by E. Pretorius 271 korzystał z anonimowego rękopiśmiennego „Lexicon Lithuanicum" z połowy XVII w. Wskazywałyby na to również odręczne uzupełnienia autora w słowniku, które pod względem treści prof. V. Drotvinas dzieli na grupy: „1) nowe hasła wraz z litewskimi odpowiednikami; 2) synonimy tych odpowiedników, warianty słowotwórcze lub fleksyjne oraz 3) ilustracje użycia litewskich słów (zazwyczaj zdania biblijne w języku niemieckim i litewskim” (s. XII). Oprócz odręcznych uzupełnień autora prof. V. Drotvinas w „Uwagach.- ..“ wyróżnia także dopiski, którymi również „najczęściej uzupełniane są hasła lub ich odpowiedniki, a także różnego rodzaju uwagi o charakterze gramatycznym”, jednak dopiski te „zostały napisane zupełnie innym charakterem pisma niż cały słownik, nie kaligraficznie, lecz jakby w pośpiechu, drobniejszymi literami, atramentem o różnej intensywności, zwykle po litewskich słowach lub między wierszami” (s. XII). Tego rodzaju dopisków prof. V. Drotvinas naliczył w całym słowniku ponad dwieście. Wskazując, że ich autorzy nie zostali ustaleni, redaktor „Clavis...” przypuszcza, iż część dopisków mógł wpisać syn E. Pretoriusza, Eryd-richas, który po śmierci ojca odziedziczył parafię w Żylii, inną część — Wilhelm Teodor Schimmelpfennig i Kristijonas Frydrichas Stimeris, którzy posiadali ten słownik, oraz jeszcze dwie–trzy osoby, a na zakończenie dodaje, że „Treść dopisków i ich autorstwo należałoby specjalnie zbadać” (s. XII). To niezwykle interesujące i trudne zadanie, ponieważ sami językoznawcy raczej nie będą w stanie ustalić ich autorstwa. Nie obędziemy się tutaj bez pomocy grafologów. Tyle tylko, że grafologom może nie wystarczyć tych stosunkowo krótkich wpisów do ustalenia autorstwa, tym bardziej że, na przykład, żadna inna twórczość K. E. Stimera, jak się zdaje, nie zachowała się (por. Biržiška V. Aleksandrynas 2, Vilnius: Sietynas, 1990, 111). Ale to mogą stwierdzić tylko grafologowie. Wątpliwości tego rodzaju pokazują, jak wiele nierozwiązanych jeszcze zagadek kryją nasze dawne piśmiennictwo, zwłaszcza rękopisy, i jak wielkie ma ono znaczenie dla historii naszego języka i kultury. Jest rzeczą zrozumiałą, że każda taka publikacja jest wydarzeniem niezwykłym. Dlatego na najwyższy szacunek i wdzięczność zasługuje redaktor tego wydania, prof. V. Drotvinas. Królewskie Norweskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Fundacja IMTEC, które sfinansowały wydanie „Clavis...”, oraz Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, które w tych czasach powszechnego materializmu odważyło się wydać bezcenną dla nauki naszego języka książkę. Należy wierzyć, że pozostałym tomom słownika E. Pretoriusza, przygotowanym przez prof. V. Drotvinasa już przed wielu laty, los będzie sprzyjał. Juozas Karaciejus EXEGIT MONUMENTUM / 16 marca 1996 r. zmarł doktor nauk humanistycznych, członek korespondent Litewskiej Akademii Nauk Kazys Ulvydas. Zgasła jedna z najżywiej płonących iskier ogniska nauki litewskiej, pięknie rozpalającego się w międzywojennej niepodległej Litwie, jaśniejącego pełnym blaskiem przez długie lata okupacji i rozpalającego miłość 272