Dėl vienos veiksmažodžių grupelės kirčiavimo

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Przeglądy. Recenzje. Uwagi Opinions. Reviews. Obserwacje Uberblicke. Recenzje. Uwagi O AKCENTOWANIU GRUPY CZASOWNIKOWEJ Normy akcentowania słowników czasami są niemal przez wszystkich użytkowników języka ogólnego nieakceptowane, unikane. Jakie są przyczyny, co się dzieje! Trudność, złożoność podstawy norm? 1. Niegdyś próbowano uporządkować derywaty z przyrostkiem -fuvas (, aby nie trzeba było wymawiać puréntuvas, lecz purintūvas, tintuvai, lecz tintūvas itd.). 2. Szczególnie obecnie nierealne są normy akcentowania form czasowników CC-ieti i form pochodnych. Tych czasowników jest 9 — ich normy są następujące: a) lieti, lieja (tarm. lėja), liejo (tarm. lėjo) „pilti vandenį“; rieti, rieja (tarm. rėja), riejo (tarm. rėjo); skrieti, skrieja, skriejo „skristi“; žvïeti, žvieja, žviejo „žvejoti“. Juos atitinka ir giminiškos formos ti, ryti „prikaišioti, ėsti“, skryti (žvieti tokios formos neturi). Išvestinės formos — neveikiamosios rūšies dalyviai — irgi yra taip prisitaikę: nurietas, -a, sužvietas, -a, aplietas, -a. b) Kiti tokio pobūdžio veiksmažodžiai labai įvairuoja, o vartosena eina visai kitu keliu. Žodynų fiksuota daugiausia gliéti, ja, -jo, vad. gliejaū, gliejai, gliejū, glieji (tarmėse 3 asmens forma labai įvairuoja: es. l. glėja, gliėna, būt. k. glinė) — LKŽ III 421. Šnektų yra ir gliet; End, pritaikyta prie keturių minėtųjų (plg. dar ir g/"fjau, užrašytą Gitdiskéje 1964 m.), forma gličti teikiama ir DZ, Taigi bendrinės kalbos vartotojai turėtų kirtį tam tikrose formose kelti į galūnę, o to išmokyti nieko negalima, pvz., nev. rūšies dalyvių apglietas, -a, suglietas, -a niekas nėra girdėjęs. E. Sragio užrašytos formos dpgliejo, antgliejo, išgliejo yra veiksmažodžių formų kirčiavimo anachronizmas — nieko panašaus visoje veiksmažodžio sistemoje nėra (gal buvo sumaišytos formos su veiksmažodžiu g/t; glina, glin€?). Panašiai yra ir su veiksmažodžiu griéti (LKZ III 594–595, DZ,): gričti, griéja (gréja, griéna), griéjo (gréjo, grinė, griéné). Tutaj występują pomieszane formy i od czasownika grinti, -a, -ė (LKZ III 612-613). Formy griejaū, griejai są rzadko słyszane, np. nawet LKŽ III 594 odnotowuje formę atgriéjai Ktk — to już anomalia, taka akcentuacja nie może występować. Nie można usłyszeć imiesłowów nagrietas, -a (tylko nugrie-tas, -a Sug). Zamieszanie musiały tu spowodować te dwa pomieszane ze sobą czasowniki, ich odrębne formy. c) Formą podawaną przez wszystkie słowniki i podręczniki jest Jiėti, -ja, yo „topić, formuoi- ”. Rdzeń z akcentem 263 cyrkumfleksowym odnotowano tylko na samym zachodzie Żmudzi (LKŽ VII š44-445), a wszędzie indziej tylko /ieti. Archaiczna lub zupełnie niewyjaśniona akcentuacja form przedrostkowych: nuliejo, sūliejo, priliejo itd. (Czy tutaj z sof'eje — sūlejė, pril'eje ~ prilejo, wskutek połączenia dyftongu ersus z j, a —a> e (tak samo jak —ė> e), czy też coś innego. Jednak nawet Żmudzini wymawiają imiesłowy nu/'ėic, pril'čic, sol éic Krp, Akm, Ub, Eig, Trš, Rdn, nuf'fc Vn, Grd, Krš itd. Zatem większa część obszaru języka litewskiego wykazuje występowanie dobrej, poprawnej, odpowiedniej dla języka ogólnego formy lets, -ja, -jo (por. /ydyti „tłuszcz, metal”, Jydinys (3*) i in. d) Przez długi czas słowniki podawały wyłącznie siéti, -ja, -jo (formy gwarowe: es.l. srėna, sėja, būt. k. siėnė, sinė, sėjo). Najwyraźniej pod wpływem czasownika syti, syja, sijo w gwarach występują formy sieti, sėja, siejo Rdn,Kiš, Sts, Sd, Eig (LKŽ XII 533 nusisiéti jest nieprawdą”), Jdr, Vn, Jrb i in. Nauczanie młodzieży form sieju, sieji, sieja, siejai, susietas, -a (3%), pasietas, -a (3%), a nie sieju, sieji, siejau, siejai, susietas, -a (3), pasietas, -a (3) i in. nie przynosi większych rezultatów; nawet sami językoznawcy ich nie używają. Związek sieti —syti ma cechy archaiczności, dlatego zrozumiała jest podana w DZ druga forma siets, -ja, -jo, odpowiednia również dla języka ogólnego. Nawiasem mówiąc, niektóre zapisy srėf—mogą być pod wpływem słowników języka ogólnego, zgodnie z tradycją. Formy srėti również pomieszały się z formami czasownika siūti (sinti?, por. imiesłów pasintas Lš, Vs i in.). e) Czasownik z akcentem cyrkumfleksowym w rdzeniu Š7rėti także od wielu lat jest normą języka ogólnego. Ich formy šflrėna, šlinė, šlėjo mogły pochodzić od czasownika s/iati. Według LKZ XIV 1064–1067 słowo sliéti zapisano głównie w jednej z gwar wschodnich i zachodnich, natomiast š/feti u A. Juški, J. Jablonskiego pochodzi z DKS, a u innych zapisujących ze Šts, Ry, Kin, Prk, Ds, Tis Ar, Bb, Upt itd. Stamtąd do języka ogólnego on -a (3%), prišlietas, -a (3P) i r kt. (por. zapisany w pobliżu Eigirdžiai rzeczownik sTéiemiios pri vir'es’n’iiju/t'i-ka kuo). Wewnętrzne związki form slieti forma DZ pozwoliły autorom proponować je także dla języka ogólnego (ale por. również podane tam pri-stiétos, sušliėji! DZ, 618). Form różnych czasowników, których nie przyjmuje język ogólny, nawet w języku naukowym i mówionym samych językoznawców, jest niemało: są to norti, panorsti, panorstū, panoraū, panorai, panortas, panorta, užsinorta; atitolti, atitolstū, atitolaū, atitolai, nutoltas i in. (Tak powinny być akcentowane formy czasownika z akcentem nieruchomym.) Czasami przy ustalaniu norm akcentuacyjnych języka ogólnego trzeba przeanalizować także historię pewnych wyrazów oraz cały system ich form. Wtedy mogą się uwidocznić również nieprzewidziane przez kodyfikatorów lub całkiem przypadkowe kwestie ustalania i uzasadniania norm. Vytautas Vitkauskas 264 LITERATURA DŽ. — Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. LKZ III, VII, XII, XIV — Lietuvių kalbos žodynas 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956; 7: Mintis, 1966; 12: Mokslas, 1981; 14: Mokslas, 1986. SŁOWNIK WOJSKOWY Ukazał się litewski słownik wojskowy (Smetona 1995). Chcę tu przedstawić nieco prehistorii słownika i poruszyć kilka problemów, z którymi zetknąłem się podczas jego opracowywania. Do tej pory nikt nie zebrał w jednym miejscu litewskiej terminologii wojskowej, choć podejmowano takie próby. Pierwsza próba — zdaje się, że opracowany przez P. Ruseckasa i wydany w 1919 r. „Litewsko-rosyjski i rosyjsko-litewski słowniczek terminów wojskowych“. Jest niewielki, zawiera wiele elementów wątpliwych albo z punktu widzenia współczesnego językoznawstwa wręcz niegodnych polecenia. Później, oczywiście, pisano statuty, różne podręczniki, informatory i instrukcje. Jednak teraz nie można już z nich korzystać, ponieważ zmieniło się zarówno uzbrojenie, jak i sposoby prowadzenia wojny. Wreszcie odzwierciedlały one właśnie ówczesny język — język okresu kształtowania się języka ogólnego. Oto kilka przykładów z ówczesnego słowniczka przygotowanego dla artylerzystów: pionowe nacięcie — nasecka, rinta — vint, bryliai — zakrainy, sestarné — šešternia, srebro Perkuna — gremucaja rtutj. Oczywiście, znalazły się tu również znakomicie utworzone, zwłaszcza ogólne terminy techniczne, jednak wszystko to dotyczy rosyjskiej armaty z 1902 roku, która jest już całkowicie nieaktualna. Przed wojną terminologią wojskową bodaj najbardziej interesował się J.M. Laurinaitis, przewodniczący Komisji Terminologicznej Ministerstwa Ochrony Kraju. W latach trzydziestych na kursach Sztabu Generalnego wykładali i bardziej szczegółowo studiowali terminologię wojskową A. Salys oraz Pr.Skardžius. W jednym ze swoich artykułów (Laurinaitis 1938) M.J. Laurinaitis stwierdza, że pisany jest obszerny słownik języka wojskowego, do którego, jak mi się wydaje, Pr. Skardžius wraz z A. Salisem również mieli się przyczynić. Niestety, ukończenie słownika uniemożliwiła wojna, rękopisy zaginęły. Fragmenty tej pracy można znaleźć w słownikach ogólnych. Otóż tuż przed wojną ukazał się niewielki (około 15000 słów) Słowniczek rosyjsko-litewski S. Rozena (Rozen 1941). W przedmowie za rady podziękowano Pr. Skardiusowi. A tam napisano, że narirad — oddział służby, a nie służba, jak twierdzą wszystkie współczesne słowniki, tym bardziej że słowo to nie ma znaczenia „grupa ludzi” (LKŽ XV), podczas gdy właśnie takie jest najważniejsze znaczenie słowa narirad. Po wojnie terminologia wojskowa, jak wiadomo, była wyłącznie rosyjska. Znalazłem wydany w 1986 roku przez jakiś agroprzemysłowy kompleks niewielki słowniczek rozmówek przeznaczony dla młodego żołnierza (Kratkij... 1986). Jako ciekawostkę w tej dziedzinie można wspomnieć niewielki rozmównik wydany w czasie wojny przez armię rosyjską, przeznaczony zapewne do przesłuchiwania ludzi mówiących wyłącznie po litewsku (Šebalin 1944). Dotyczy on tematyki gromadzenia danych wojskowych, potrzebnych oddziałom pierwszoliniowym i batalionom niszczycielskim. Rozmównik został nawet poddany transkrypcji, jednak oczywiście nie przyczynił się do wzbogacenia słownictwa. A zatem współczesna litewska terminologia wojskowa aż do ostatnich lat jakby 265