scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Afrikatų „č“, „dž“ raida kaltinėniškių šnektoje

Sigita Jankauskaitė

Full text

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Sigita JANKAUSKAITĖ ENTWICKLUNG DER AFFRIKATEN č, dž IN DER MUNDART VON KALTINĖNAI Die Affrikaten der Standardsprache č, dž werden in vielen žemaitischen Mundarten vor der Endung als t<*tja, d<*dja realisiert. Diese Aussprache setzte sich vor *ā durch. Den kurzen Laut a nach dem Jot palatalisierten die Žemaiten und wandelten ihn in e um, noch bevor die Affrikaten entstanden (Zinkevičius 1966: 141). In D. Poškas „Schriften“ stehen vor ā, *ā, *ān, *ān, keine Affrikaten, z. B. pauksztey, meldenos, norintem, szirde, pate. Folglich war zu Beginn des 19. Jahrhunderts, als es noch keinen Einfluss der Standardsprache gab, die Verwendung von t>*tj, d<*dj im südöstlichen Dünininkai-Dialektgebiet offenbar regelmäßiger (Grinaveckis 1973: 291). V. Grinaveckis hat festgestellt, dass in den Liedern von S. Stanevičius (Viduklė), den Schriften von S. M. Slavocinškis (Nemakščiai) und S. Valiūnas (Raseiniai) Affrikaten nur vor dem kurzen auslautenden -a fehlen (Grinaveckis 1973: 291). Nach V. Grinaveckis haben die westlichen Mundarten der Südžemaiten keine Affrikaten vor ā und *a, *ān, *ān, ebenso wenig wie die zentralžemaitischen Mundarten (Telšiai, Žarėnai, Nevarėnai, Luokė, Rietavas, Tverai, Varniai, Pavandenė, Laukuva, Kaltinėnai, Šilalė, Kvedarna, Švėkšna, Gardumas), z. B. m’ē·d’ē·<*m e-djā (~mēdžio), s o p ā t’ē<*p a t’ā (~su pačia) usw. E. Vitkauskas, der die Sprache der Schriften von S. Stanevičius untersuchte, dokumentierte das Fehlen der Affrikaten č, dž vor e, ei (<*ia, *iai): p a n t e y (~pánčiai), r u p e s t e i (~rūpesčiai), Ž e m a y t e y (~žemaičiai), p a u k s z t ę m s (~paúkščiams), d i d e m (~didžiám), s t a t s (~stačias), n u p u t (~nūpučia), p r a l e i d (~pralėidžia) usw. in der von ihm aufgezeichneten Mundart von Viduklė (Vitkauskas 1992: 55). Folglich war in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts in der Mundart von Viduklė-Nemakščiai die Entsprechung der Affrikaten č, dž durch t, d noch unverändert; heute ist diese Regel laut V. Vitkauskas stark zurückgegangen, denn folgende Aussprache wurde aufgezeichnet: p ā.ū. k š’ č’ e i, g a i d ž’ē.; s p ā. u d ž’ (Vitkauskas 1992: 59). P. Jonikas bemerkte und belegte anhand von Beispielen, dass die Realisierung der Verbindungen *dj, *tj im Mundartgebiet von Pagramantis bereits zu Beginn des 20. Jahrhunderts stark uneinheitlich war, z. B. s u d’ i-d’ ž’ ē n’ j e // d’ i d’ ē. n’ j e „mit der großen“, k a r’ t’ š’ ē. n’ s’ e s // k a r t’ ē n’ s’ e s „die bitteren“ (Jonikas 1939: 24). In der Mundart von Kaltinėnai bleibt die Entsprechung der Affrikaten č, dž durch t, d vor der Endung bei älteren Menschen noch häufig erhalten. In dieser Mundart fehlen Affrikaten oft in den Pluralformen Nominativ, Dativ und Instrumental der Substantive, z. B. j á. u t’ e, j á. u t e m s, j á. u t’ e. s (~jaučiai, jaučiams, jaučiais), g a i d’ ē., g a i d’ ē. m s, g a i d’ ē. s (~gaidžiai, gaidžiams, gaidžiais), m’ ē. d’ e. (~medžiai), m’ ē. d’ e m’ s (~medžiams), m’ ē. d’ e. s (~medžiais), p ā. ū. k š’ t’ e. (~paukščiai), p ā. ū. k š’ t’ e m s (~paukščiams), p ā. ū. k š’ t’ e s (~paukščiais). Vertreter der jüngeren Generation sprechen neben den genannten Beispielen unter dem Einfluss der Standardsprache häufig auch die entsprechenden Wörter mit Affrikaten aus, z. B. j á. u č’ e m s (~jaučiams), m’ ē. d’ ž’ e m s (~medžiams), g a i d’ ž’ ē. s (~gaidžiais). 206 Ohne die Affrikate č sprechen die Sprecher der Mundart von Kaltinėnai den Nominativ Singular von Wörtern des jó-Stammes mit der Endung -ias aus, z. B. t’r’èc (~trėčias), stāč (~stãčias), p’íesc (~pėščias). Regelmäßig verwenden die Sprecher der Mundart von Kaltinėnai t, d anstelle der Affrikaten der Standardsprache č, dž auch in adjektivischen Adverbien, z. B. stāt’t’e· (~stãčiai), skrād’d’e· (~skradžiai), grā.ū. d’e· (~graūdžiai). In der Mundart von Kaltinėnai sind Verben des jó-Stammes wie in einem großen Teil des žemaitischen Dialektgebiets in den ō-Stamm übergegangen, z. B. áud (~áudžia), gā.ū.d (~gaūdžia), k ē.n. tam (~kenčiam), s’ūñtam (~siunčiam), l’é·idat (~lėidžiat), sná·udat (~snaūdžiat). Z. Zinkevičius zufolge haben die Žemaiten nach dem Verlust des kurzen unbetonten Vokals in der Endung der III. Person die Formen der ia- und a-Stämme vermischt, vgl. á.ud („áudžia“) und v’é.rd (~vérda). „Deshalb formten sie im Laufe der Zeit die gesamte Konjugation des ia-Stammes um und übernahmen die Endungen des ā-Stammes“ (Zinkevičius 1966: 142). In der Mundart von Kaltinėnai verwenden die Sprecher t, d anstelle der standardsprachlichen č, dž -jó-Stamm-Substantive im Genitiv Singular sowie Substantive des ia-Stammes im Nominativ Plural, z. B. já.ut’į (~jaučio), pā.u.kš’t’i (~paukščio), ā.ū.kš’t’i (~aukščio), mē·d’i (~medžio), gā.i.d’i (~gaidžio), pā·t’es (~pačios), mā.r’.t’es (~marčios), skā.u.d’es (~skaudžios). Dennoch scheint bei den Affrikaten č, dž der Nominativ Plural von Wörtern des jā-Stamms bevorzugt verwendet zu werden, da neben den genannten Formen pā·t’e·s, mā.r’.t’es, skā.u.d’es häufiger Formen mit Affrikaten vorkommen: pā·č’e·s, mā.r’.č’e·s, skā.u.d’ž’e·s. In der Mundart von Kaltinėnai behalten Lehnwörter die Affrikaten stets bei, z. B. bažn’í·č’e (~bažnyčia), česnāks (~česnãkas). Affrikaten werden stets in Substantiven des ju-Stammes ausgesprochen, z. B. sùkč’ùs (~sùkčius), rā·č’ùs (~rāčius), pē·č’ùs (~pėčius), ebenso in Ableitungssubstantiven, z. B. barzdù.ō.č’ùs (~barzdõčius), kar’š’ī.n.č’ùs (~karšínčius). In Wörtern, in denen Affrikaten nicht vor der Endung stehen, bleiben sie ebenfalls erhalten, z. B. d’ž’a.ū.k.smas (~džiaugsmas), pā·n’č’uot’į (~pánčioti). Auch in Lautmalereien sprechen die Sprecher von Kaltinėnai Affrikaten aus, z. B. č’ā.ud’ie’t’į (~čiūdėti), č’i.r’.škals (~čiirškalas), čā.iž’įt’į (~čaižyti), d’ž’e.r’.kš’t’į (~džeržkti). Folglich bleibt in der Mundart von Kaltinėnai t<*tj, d<*dj anstelle der Affrikaten der Standardsprache č, dž vor dem wortfinalen *ā und *ā noch recht systematisch erhalten, besonders in der Sprache der älteren Generation. Die jüngere Generation spricht in der genannten Position bereits häufiger die Affrikaten č, dž aus. Folglich ist das genannte Affrikatengesetz in der Mundart von Kaltinėnai, wie in den meisten Mundarten des Übergangsgebiets, im Schwinden begriffen. LITERATŪRA G r i n a v e c k i s V. 1986: Pietų žemaičių tekstai 2, Varniškiai, Vilnius. G r i n a v e c k i s V. 1973: Žemaičių tarmių istorija (fonetika), Vilnius: Mintis. J o n i k a s P. 1939: Pagramančio tarmė, Kaunas. LKA II – Lietuvių kalbos atlasas 2, Fonetika, Vilnius: Mokslas, 1982. V i t k a u s k a s V. 1992: Simono Stanevičiaus raštų kalba ir vidukliškių praradimai. – Aitvarai 3, 55–59. 207 Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. EVOLUTION OF THE AFRICATES č, dž IN THE DIALECT OF THE KALTINĖNAI REGION Summary The africates č, dž in standard Lithuanian are pronounced as t<*tja, d<*dja before the endings *a, *a in a number of the Samogitian dialects. The famous modern scientists V. Grinaveckis, P. Jonikas, V. Vitkauskas, Z. Zinkevičius and others have described the existence of this law within the nineteenth and the twentieth centuries. It has been observed that at the beginning of the twentieth century the above law of affricates started losing its stingency. Only the representatives of older generation speaking the dialect of the Kaltin enai region pronounce t<*t′jā, *t′jā, d<*djā, *djā before the endings *a, *a instead of the general language affricates č, dž while representatives of younger generation quite often pronounce the affricates č, dž in the same position. Consequently, the above law of affricates in the dialect of the Kaltin enai region as well as in the majority of marginal dialects has become more flexible. 208