Enklitinių veiksmažodžių formų „mi“, „ti“ vartojimas kai kuriose pietų žemaičių šnektose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Adelė JUDEIKIENĖ UŻYCIE ENKLTYCZNYCH FORM CZASOWNIKOWYCH mi, ti W NIEKTÓRYCH POŁUDNIOWOŻMUDZKICH GWARACH* Celem niniejszego artykułu jest choćby krótkie omówienie bardzo starego i interesującego zjawiska językowego – użycia enklitycznych form czasowników mi, ti. Zjawisko to analizowali już w swoich pracach dialektologicznych prof. V. Grinaveckis (Grinaveckis 1960: 41–110), A. Salys (Salys, 1992: 337) oraz prof. Z. Zinkevičius (Zinkevičius 1966). Wiele takich przykładów, zaczerpniętych z dzieł K. Sirvydasa, M. Daukšy, J. Bretkūnasa i innych autorów naszych dawnych tekstów, zamieszczono również w kolejnych tomach LKŽ. Tym dawnym zjawiskiem naszego języka interesowali się także językoznawcy z innych krajów – Niemiec S. Hermanas (Hermann 1926: 15) oraz Norweg Ch. S. Stangas (Stang 1966: 253–254). Uważano, że enklityczne formy czasowników całkowicie już zanikły. Należy temu zaprzeczyć: nadal używają ich starsi przedstawiciele południowożmudzkiej (dūnininkai) gwary. Co prawda młodsi, choć dobrze znają swoją gwarę, tych form już zupełnie nie znają. Chcemy jeszcze nieco bliżej przyjrzeć się wypowiedziom zawierającym te zachowane formy enklityczne, odnotowanym w dawnych tekstach lub kartotece Słownika, a także zasłyszanym w gwarach. Przypuszcza się, że formy enklityczne powstały z połączenia czasownika i zaimka osobowego. Ponieważ zaimek ten, przyłączony do akcentowanego czasownika, nie był akcentowany, ulegał skróceniu i zmianom: z mun powstało mi, a z tau – ti. Potwierdzają to również przykłady z dawnych tekstów: dokly duomi SD 72 „daninę duomi”, afch iemus dūmi ambina giwenima BP II 83 „Ja im daję życie wieczne”, galwa sawa dūmi ūbu awis mana BP II 74 „Głowę swoją duomi za owce moje”, dūkem nauie tikra Dwaje BP II 301 „Daj mi nowego, prawdziwego ducha”, padūmi ing twirtas rakas tawos βweczeusios meiles DK 180–181 „Oddaję w mocne ręce Twojej najświętszej miłości”. Przykłady tego rodzaju znajdziemy również w pracach naszych językoznawców. Wiele z nich występuje w pismach J. Jablonskio: duokiam (duokia + mi, czyli duokiam) duonos kasnelį Ky (J. Jabl), milcz, dziecko, zaraz dam ci chlebka (duosiu tau, „dam ci”) (J.Jabl 1957: 256), paskum ir savo veidą pamirodė („pokazał mi”), dantį svembiam, dantį geliam * Serdecznie dziękuję doc. dr. V. Vitkauskasowi za zaproponowanie tematu oraz pomoc przy pisaniu artykułu (opracowanie mapy i uporządkowanie transkrypcji). 201 (swędzi mnie, boli mnie) (J. Jabl 1957: 255–256). Profesoriaus Z. Zinkevičiaus teigimu (Zinkevičius 1966: 300), keletas panašių pavyzdžių yra pateikta K. Jauniaus Lietuvių kalbos gramatikoje. Galima būtų paminėti tokius sakinius: suspauskiam (= suspauskim) galvelę “сожми мне головушку”, dantį skaudam “у меня болит зуб”, ar dantį skaudat? (= skauda tau) “болит у тебя зуб?”, tylėk, ryškė paimsiuot (= paimsiu tau) “молчи, возьму тебе розгу”(Zinkevičius 1966: 300–301). F. Kuršaičio manymu (KGr 1876: 299), tokios formos Prūsų lietuviams buvo žinomos iš senųjų giesmynų, o gyvojoje kalboje beveik nebevartojamos. Vis dėlto pietų žemaičiai varniškiai, laukuv iškiai, kvėdarniškiai, švėkšniškiai, žvingiškiai, pajūriškiai ir kiti seni tų kraštų žmonės dar kartais pasako būsimojo laiko I asmens formas su priaugusiu t (< ti) arba gretutines (esam. I asm.) formas, net prie veik. rūšies dalyvio prideda tą -t (< ti) (bovâu os'ek'ėšos'ít “buvau užsikišusi”, bova žad'iejøs'it “buvai žadėjusi”). Tai netekęs reikšmės datyvas. Prof. V. Grinaveckis twierdzi, że w jego gwarze (w okolicach Laukuvy) czasowniki czasu przyszłego trybu oznajmującego w końcówkach 1. i 2. osoby często wymawia się z końcowym t; podaje też następujące zdania: d'ėrpsūt špuok'ė.n'ę ~ dirbsuot špok inę „będę robić budkę dla ptaków”; asût nòmin ~ eisuot numien „pójdę do domu”; važ'úsūt i š'el'al'ę ~ važiuosuot („pojadę”) do Šilalė; v'ėrsūt v'ėč'er'ė pōtra ~ virsuot („ugotuję”) wieczorem zupę; ar ės'it' i jėž'era „czy eisyt („pójdziesz”) nad jezioro”; a dūs'it mon p'itos ~ czy duosyt („dasz”) mi obiad; je jės'it, gàus'it ~ jei esyt („jesteś”), gausyt („dostaniesz”) (Grinaveckis 1960: 109). Forma 1. osoby czasu przyszłego z końcówką t jest używana częściej niż forma 2. osoby. Czasami t wymawia się także na końcu innych form czasownika, np.: ož'b'l'õskas bov'âu os'ę k'ėšos'ít ~ za bliuskos („bluzką”) byłam zakasaną [chustką] (Grinaveckis 1960: 109). Uważa się, że końcówki t wspomnianych czasowników są pozostałością celownika zaimka enklitycznego ti (tobie). Utraciwszy swoje znaczenie, ti zrosło się z formą 1. osoby czasownika i zaczęto je uważać za końcówkę. Później, przez analogię do 1. osoby, t zaczęto dodawać także do końcówek czasowników 2. osoby. Czasami, według posiadanych przeze mnie danych, dodaje się go również do innych form czasownika. Często zrasta się on z końcówką czasowników 1. osoby czasu teraźniejszego; zdarza się, że przyrasta nawet do końcówek imiesłowów. Potwierdzeniem tego mogą być także przykłady zapisane przeze mnie oraz zebrane w innych sąsiednich gwarach żmudzkich (część z nich pochodzi z kartoteki LKŽ, pozostałą część zapisał dr V. Vitkauskas). Oto one: būsūt naž'ėnos nuv'erc'au jūkās Pj (LKŽ K) „będę nieświadomy – przewróciłem ze śmiechu”; kon dar'īs'it Šv „co będziecie robić?”; kon p'ėrks'it torgū Šv „co kupicie na targu?”; mos'iet tor'ies'it t'ik p'ėn'ingu, ka tūok'os dal'ik'os p'ėrkal'ūoje Šv (LKŽ K) „pewnie będziecie mieć tyle pieniędzy, żeby kupować takie rzeczy?”; ka to l'ie ks'it pro dor'ės Grdm „żebyś poleciał przez drzwi”; kaž'ė ar aš tau it'ėksūt Šv „ciekawe, czy ci się spodobam?”; dā nū galvùos tabl'ieč'o tòruūt Kv (LKŽ K) „jeszcze będę mieć tabletki na głowę”; làukūt làukūt, vọ ànūo jau nàb'ie (zmarły) Šv „czekam i czekam, a jego już nie ma” 202 Mapa występowania form czasownikowych mi, ti u południowych Żmudzinów (dūnininkai) Wykaz miejscowości, z których zebrano materiał 286 – Judrėnai (rejon kłajpedzki) 288 – Kvėdarna (rejon szylalski) 254 – Laukuva (rejon szylalski) 322 – Pajūris (rejon szylalski) 289 – Šiauduva (rejon szylalski) 323 – Šilalė 285 – Švėkšna (rejon szylalski) 321 – Tenэнiai (rejon szylalski) 356 – Vainutas (rejon szylalski) 357 – Žvingiai (rej. Szylale) 203 „laukuot, a tamtego już nie ma”; išp’ėrso, ę žęnuosit Jdr (LKŽ K) „wypersuję (skórę) i będziecie wiedzieć”; tòriūt m’iž’o, kv’ičiū Šv „będę miał jęczmienia, pszenicy”; važ’usūt i t’orgo Šv „pojadę na targ”; ašūt pas raibę Šv „pójdę do Raibysa”; tujau b’ėnksūt s’ūt’ę Grdm „zaraz zacznę szyć”; at’ędūk, k’on bovà žad’ėjosiŧ Lkv (LKŽ K) „oddaj to, co obiecałaś”; aš in’ėšūt Žv (LKŽ K) „wniosę”; kan aš ęš juo išv’ėrsūt (iš to gėrimo), aš paval’g’os’ę ęso Tn (LKŽ K) „co ja z niego wyleję (z tego napoju), jestem najedzona”; ànà mòn bòva s’èn’ė žad’ėjosiŧ Lkv (LKŽ K) „ona mi dawno obiecała”; je nežad’insūt, m’on’ę k’ėks Vn (LKŽ K) „jeśli jej nie obudzę, będzie mnie przeklinać”; buoc’parnašos’it iš sošiedo (tūbelį) Šv „przyniosłabym z sąsiadów”; gal nabràšūt – važ’ūjo i l’ęgūon’ęn’ę Kv „może nie będę smarować – jadę do szpitala”; lišk lišk, kol uodega įkišyt Šv (LKŽ XVII 469). Jak pokazują przykłady, enklityczna końcówka jest używana nie tylko z czasownikami czasu przyszłego. Formy czasowników tòriūt, l’àukūt i inne podobne wskazują, że enklityczne końcówki mają czasowniki czasu teraźniejszego, a nawet imiesłowy. Przypuszcza się, że enklityki mi, ti, utraciwszy swoje pierwotne znaczenie, zaczęto dołączać do innych form czasownika. Na podstawie dostępnych danych językowych można wywnioskować, że jest to bardzo stare, zanikające zjawisko językowe, jednak niezwykle ważne dla językoznawstwa i wciąż żywe w mowie starszych ludzi. Na podstawie przytoczonych przykładów na mapie zaznaczono granice występowania tego zjawiska; na zachodzie biegną one przez Ramučiai – Inkakliai oraz wzdłuż zachodniego skraju Skomantów, na północy – przez Pežaičiai – Petraičiiai – Judrėnai oraz wzdłuż południowego skraju Šiuraičiai, na wschodzie – przez Požerė, wzdłuż wschodniego i południowego skraju Šilalė, a na południu – przez Žvingiai – Bikavėnai – Gorainiai i zamykają się ponownie w Ramučiai. LITERATURA I ŹRÓDŁA BP II – Postilla tatái esti Trumpas ir Prastas Ischguldimas Evangelin... Per J a n a B r e t-k u n a... Karaliaucziuie... 1591. Część I i II. DK – Katechismas arba mokslas kiekvienam krikszioniui priwalws. Napisane przez D. Iakvba Ledesma, teologa Societatis IESV. Przełożone z języka polskiego na litewski przez księdza M i k a ł o j u D a u g s z a, kanonika żmudzkiego. Wydrukowano w Wilnie... 1595. G r i n a v e c k i s V. 1960: Šiaurės vakarų dünininkų tarmių fonetinės ypatybės ir jų raida. – VVPI Mokslo darbai, Lietuvių kalba ir literatūra 11, 41–110. G r i n a v e c k i s V. 1957: Šiaurės vakarų dünininkų tarmių vokalizmas. Balsiai a, e. – VVPI Mokslo darbai 3, 161–174. H e r m a n n S. 1926: Litauische Studien, Berlin. J.Jabl – J a b l o n s k i s J. Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. J o n i k a s P. 1939: Pagramančio tarmė, Kaunas: Švietimo ministerijos knygų leidimo komisija. KGr – Grammatik der littauischen Sprache von F r i e d r i c h K u r s c h a t, Halle a. S.,1876. LKŽ I–II – Słownik języka litewskiego 1, Wilno, 1941; 2, Kowno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej, 1947. LKŽ XVII – Słownik języka litewskiego 17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. 204 LKŽ K – kartoteka „Słownika języka litewskiego”. Salvys A. 1992: Raštai 4, Roma: Lietuvių Katalikų Mokslo Akademija. SD – Sirvydas K. 1713: Dictionarium trium linguarum, In usum Studiosae Iuventutis. Avctore... Constantino Szyrw id... Qwinta editio... Vilnae... M DCC XIII... (žodyno penktasis leidimas). Stang Ch. S. 1966: Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen, Oslo [ir kt.]. Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija, Vilnius: Mintis. UŻYCIE ENKLITYCZNYCH FORM CZASOWNIKOWYCH mi, ti W NIEKTÓRYCH DIALEKTACH POŁUDNIOWOŻMUDZKICH Streszczenie Artykuł analizuje bardzo stare zjawisko języka litewskiego — enklityczne formy czasownikowe mi, ti oraz ich użycie w dawnych tekstach i dialekcie południowożmudzkim (dūnininkai). Dołączono mapę przedstawiającą zasięg występowania tych form. 205