Enklitinių veiksmažodžių formų „mi“, „ti“ vartojimas kai kuriose pietų žemaičių šnektose

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Adelė JUDEIKIENĖ UŻYCIE ENKLITYCZNYCH FORM CZASOWNIKÓW mi, ti W NIEKTÓRYCH GWARACH ŻMUDZKICH" Celem niniejszego artykułu jest — choćby krótko — zatrzymać się nad bardzo starym i interesującym zjawiskiem językowym — użyciem enklitycznych form czasowników mi, fr. Zjawisko to było już analizowane w pracach dialektologicznych przez prof. V. Grinaveckisa (Grinaveckis 1960: 41-110), A. Salysa (Salys, 1992: 337) oraz prof. Z. Zinkevičiusa (Zinkevičius 1966). W tomach LKŽ podano również niemało takich przykładów, zaczerpniętych z dzieł K. Sirvydasa, M. Daukšasa, J. Bretkūnasa oraz innych naszych dawnych autorów. Tym starym zjawiskiem naszego języka interesowali się także językoznawcy z innych krajów — niemiecki S. Hermann (Hermann 1926: 15) oraz Norweg Ch. S. Stang (Stang 1966: 253-254). Uważano, że enklityczne formy czasowników obecnie już całkowicie zanikły. Należy temu zaprzeczyć: nadal używają ich przedstawiciele starej gwary żmudzkiej południowej (dūnininków). To prawda, młodsi, choć dobrze znają swoją gwarę, tych form już zupełnie nie znają. Chcemy jeszcze przynajmniej nieco dokładniej przyjrzeć się wypowiedziom podanym w dawnych pismach lub zapisanym w kartotece Słownika, a także zasłyszanym w gwarach, zawierającym te zachowane formy enklityk. Przypuszcza się, że formy enklityczne powstały z połączenia czasownika + zaimka osobowego. Ponieważ ów zaimek, przyłączony do akcentowanego czasownika, był nieakcentowany, ulegał skróceniu i zmieniał się: z mun powstało mir, z fau—tr. Mogłyby to również udowodnić przykłady z dawnych pism: dokly duomi SD 72 “duoklę duomi”, afch iemus dimi amfina giwenima BP II 83 “AS jiemus duomi amžiną gyvenimą- “, galwa sawa dimi uffu awis mana BP II 74 “Galva savo duomi užu avis mano”, dikem nauie tikra Dwafe BP II 301 “Duokem (duok mi) naują tikrą dvasią", padimi ing twirtas rakas tawos Pweczeušios meiles DK 180-181 “Paduomi į tvirtas rankas tavos Svenciausios meilės“. Takie przykłady znajdziemy również w pracach naszych językoznawców. Niemało ich występuje także w pismach J. Jablonskisa: duokiam (duokia + mi, tj. duokiam) duonos kasnelj Kv (J. Jabl), tylek, vaikeli, tuoj duonelės duosiuot (duosiu tau) (J.Jabl 1957: 256), paskum ir savo veidą pamirode (parodė man), dantį svembiam, dantį geliam * Serdecznie dziękuję doc. dr. V. Vitkauskasowi za zaproponowanie tematu oraz pomoc przy pisaniu artykułu (opracowanie mapy i uporządkowanie transkrypcji). 201 (svembia man, gelia man) (J. Jabl 1957: 255-256). Profesora Z. Według Zinkevičiusa (Zinkevičius 1966: 300), kilka podobnych przykładów podano w Gramatyce języka litewskiego K. Jauniusa. Można byłoby wymienić takie zdania: suspauskiam (= suspauskim) galvelę “coxmu MHe TOJIOBVIKY- “, dantį skaudam “y Mens Gojnur 396", ar dantį skaudat? (= skauda tau) “6oxuT y Te6a 3y6?”, tylek, rykštę paimsiuot (= paimsiu tau) “moray, Bo3bMy Tebe pozry"(Zinkevičius 1966: 300-301). Zdaniem Kuršaitisa (KGr 1876: 299), takie formy były znane Pruskim Litwinom ze starych śpiewników, natomiast w żywej mowie były prawie nieużywane. Mimo to žemaičiai varniškiai, krašto žmonės, dar kartais pasako būsimojo laiko I asmens formas su priaugusiu t (< ti) arba gretutines (esam. l. I asm.) formas, net prie veikiam. rūšies dalyvio prideda tą -!f (<tr) (bovdu osek'ėšos' it “buvau uzsikiSusi”, bova Zad'iejos'it “buvai zadéjusi”). Tai reikšmę praradęs datyvas. Prof. V. Grinaveckis teigia, kad jo tarmėje (apie Laukuvą) tiesioginės nuosakos būsimojo laiko veiksmažodžiai I ir II asmenų galūnėse dažnai tariami su ¢ gale, ir pateikiami tokie sakiniai: d'érpsiit Spuoké.n'e —dirbsuot špokinę “dirbsiu inkilą“; zesiit nom'in ~ eisuot numien “eisiu namo”; važ'ūsūt i Šelal'e ~ vaziuosuot (“vaziuosiu- ”) į Šilalę; vérsiit večėrė pdtra ~ virsuot (“virsiu” večerei putra; ar és'it'i jėžera “ar eisyt (“eis *) i ežerą"; a dūs'it mon piitos ~ ar duosyt („duosi“) mun pietus; je fres It, gaus'it—jei ėsyt („ési“), gausyt („gausi“) (Grinaveckis 1960: 109). Pierwsza osoba czasu przyszłego z końcówką; używana częściej niż druga. Czasami wymawiana jest także na końcu innych form czasownika, np.: 02b70skas bovūu os'ek'ėšos'it —uz bliuskos („bluzkę“) buvau užsikišusyt [chustkę] (Grinaveckis 1960: 109). Przypuszcza się, że końcówki wspomnianych czasowników £ są pozostałością celownika zaimka enklitycznego # (tau). Utraciwszy swoje znaczenie, # zrosło się z czasownikiem I osoby i zaczęto je uważać za końcówkę. Później f przez analogię do pierwszej osoby zaczęto dodawać także do końcówek czasowników drugiej osoby. Czasami, według posiadanych przeze mnie danych, jest on dodawany także do innych form czasownika. Często jest zrośnięty z końcówką czasowników pierwszej osoby czasu teraźniejszego, zdarza się, że jest przyrośnięty nawet do końcówek imiesłowów. Wszystko to mogłyby udowodnić również przykłady zapisane przeze mnie i w innych sąsiednich gwarach żmudzkich (część z nich pochodzi z kartoteki LKŽ, inna część została zapisana przez dr. V. Vitkauskasa). Oto one: būsūt nažėnos nuv'erčau jūkas Pj (LKŽ K) “būsuot nežinąs — nuverčiau juokais"; kon dar'is'it Šv “ką darysyt? "; kon p'ėrks'it torgū Šv “ką pirksyt turguo?”; mos'ičt tor'ies'it t'ik p'ėn'ingū, ka tūok'os dal'ikos perkal'ūoje Šv (LKŽ K) “turbūt turėsyt tiek piningų, kad tokius dalykus pirkalioji?”; ka to I'ieks'it pro dor'ės Grdm “kad tu lėksyt pro duris"; kaZ'e czy ja ci się it ėksūt Šv „ciekawe, czy ja ci jtiksuot?”; d4 nu galviios tabliec’o 10riit Kv (LKZ K) „jeszcze tabletki na głowę turuot”; /dukiit liukit, vo anūo jau nab'ie (mires) Sv „mapa rozpowszechnienia gwar w południowych Żmudzinach 202 Formy czasownikowe 22; fi (dūnininkai) * 100 102 126 98 125 127 9 Telsze 130 128 131a " š L 129 151 o Kretynga o Plungė 152 156 157 158 155 ; “ag, 159 189 190 187 yee 191 —s 219 20 20a — 252 ai \ 222 Kielmy „p 253 o 254 \ 255 256 < 258 Fitts) 2 Ss 288 289 290 ią [| 292 293 3 287 / 291 Q g Szyłale 326 328 Er J WwW 325 ai 3 9 322 Pd 327 32 361 83 % 357 3 3 359 o Sime i —- UBF ua 358 360 362 ava) 1 X 332 390 391 396 x 387 89 344 14. 3 s L a 388 a9 Teurde® 295 397 o 435 p. 392 vD-25 Li 43) 34 arn 4 a N 8 433 = 28 Ly ao § 5) LS 465 pt “1 ą “x, 461 462 466 ——4), an A% ai 4188 489 5 & R 484 Jurbarkas RTF S 490 492 į "i ) , rado“ Istit11š Šešupe 511 Šai Ka timing 510 5 pg A 525 Spis miejsc zamieszkania, z których zbierano materiał, 286 —Judrėnai (rejon kłajpedzki) 288 —Kvėdarna (rejon szylalski) 254 —Laūkuva (rejon szylalski) 322 —Pajūris (rejon szylalski) 289 —Šiaūduva (rejon szylalski) 323 —Šilalė 285 —Švėkšna (rejon szylalski) 321 —Teneniai (rejon szylalski) 356 —Vainūtas (rejon szylalski) 357 —Žvingiai (rejon szylalski) 203 laukuot, 0 ano jau nebėra"; Sp ėrso, e ženūosit Jdr (LKŽ K) “išpersiu (kailį), ir Zinosyt”; torit m'ižo, kvičū Šv “turuot miežių, kviečių"; važ'ūsūt i torgo Šv “važiuosuot į turgų"; asit pas raibe Šv “eisuot pas Raibį"; ; tujau b'ėnksūt s'ūt'e Grdm “tujau bengsuot siūti"; af'edūk, kon bova žad'iejos'it Lkv (LKŽ K) „oddaj, co byłaś obiecała- ”; aš in ėsūt Žv (LKŽ K) „ja inesuot”; kan aš eš juo iš v'ėrsūt (iš to gėrimo), aš f pavils ose eso Tn (LKZ K) „co ja z niego išversuot, jestem najedzona”; ana mon bdva s'ėn'ė žad'iejos'it Lkv (LKŽ K) „ona mi dawno była obiecała- ”; je nezad'in'- sit, mone k'éks Vn (LKZ K) „jeśli nie zadinsuot, mnie strach”; boc’ parnasos'it 15 sos'iedo (tūbelį) Šv „przyniosłabym od sąsiadów”; ga/nabrisdt= važ ūjo i egūon'en- 'e Kv „może niebrasuot — jadę do szpitala- ”; lisk isk, kol uodegą įkišyt Sv (LKZ XVII 469). Jak pokazują przykłady, enklityczna końcówka jest używana nie tylko z czasownikami czasu przyszłego. Formy czasowników forūt, /dukit i inne podobne pokazują, że enklityczne końcówki mają czasowniki czasu teraźniejszego, nawet imiesłowy. Przypuszcza się, że enklityki mj, fr, utraciwszy swoje pierwotne znaczenie, zaczęto dołączać do innych form czasownika. Na podstawie dostępnych danych językowych można wyciągnąć wniosek, że jest to bardzo stare, zanikające zjawisko językowe, jednak naprawdę ważne dla językoznawstwa i jak dotąd wciąż żywe na ustach starszych ludzi. Na podstawie podanych przykładów na mapie pokazano granice występowania tego zjawiska, które na zachodzie przebiegają przez Ramučiai -Inkakliai oraz zachodnim skrajem Skomantai, na północy —przez Pėžaičiai -Petraičiai -Judrėnai i południowym skrajem Šiūrai čiai, na wschodzie —przez Požerė wzdłuż wschodniego i południowego skraju Šilalė, na południu —przez Žvingiai -Bikavėnai -Gorainiai i ponownie kończą się przy Ramučiai. LITERATURA I ŹRÓDŁA BP II —Postilla tatai esti Trumpas ir Prastas Ischguldimas Evangeliu... PerJana Bretkuna... Karaliaucziuie... 1591. Część I i II. DK -Katechismas arba mokstas kiekwienam krikszionii priwalvs. Paraszitas per D. Iakvba Ledesma Theologa Societatis IESV. Ižgulditas iz Ligzuwio Lankiszko ing Lietuwiszka per Kuniga Mikatoju Daugsza Kanonika Zemaicziu. Izspaustas Wilniuie... 1595. Grinaveckis V. 1960: Cechy fonetyczne i ich rozwój w dialektach północno-zachodnich dūnininkas. — Prace naukowe VVPI, Język litewski i literatura 11, 41—110. Grinaveckis V. 1957: Wokalizm dialektów północno-zachodnich dūnininkas. Samogłoski a, e. —Prace naukowe VVPI 3, 161—174. Hermann S. 1926: Studia litewskie, Berlin. J. Jabl-Jablonskis J. Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957. Jonikas P. 1939: Dialekt Pagramantisa, Kowno: Komisja Wydawnicza Książek Ministerstwa Oświaty. KGr —Gramatyka języka litewskiego Friedricha Kurschata, Halle a. S.,1876. LKŽ I-II — Słownik języka litewskiego 1, Wilno, 1941; 2, Kowno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej, 1947. LKŽ XVII — Słownik języka litewskiego 17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. 204 LKŽ K — kartoteka „Słownika języka litewskiego”. Salys A. 1992: Pisma 4, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk. SD-Sirvydas K. 1713: Dictionarivm trivm lingvarvm, In usum Studiosae Tuventutis, Avctore.- .. Constantino Szyrwid.- .. Owinta editio... Vilnae... M DCC XIII... (piąte wydanie słownika). Stang Ch. S. 1966: Gramatyka porównawcza języków bałtyckich, Oslo [i in.]. Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. UŻYCIE ENK LITYCZNYCH FORM CZASOWNIKA mij, ti W NIEKTÓRYCH DIALEKTACH POŁUDNIOWOŻMUDZKICH Streszczenie Artykuł analizuje bardzo stare zjawisko języka litewskiego — enklityczne formy czasownika mi, ti oraz ich użycie w dawnych pismach i w dialekcie południowożmudzkim (diinininkai). Dołączono mapę wskazującą zasięg tych form. 205