Šis tas iš Lazūnų ir Zietelos šnektų leksikos gretinimo

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Aloyzas VIDUGIRIS KILKA UWAG O PORÓWNANIU LEKSYKI GWAR LAZŪŃSKIEJ I ZIETELOSKIEJ Gwarami lazūńską i zieteloską nazywa się najodleglejsze gwary południowego skraju języka litewskiego: obecnie na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, rejonie Woronowa, okolice Lazūn (białor. Lazduny), czyli parafię, oraz rejon i parafię Zieteli (białor. Dziatłava). Obie są zapewne swoiście najarchaiczniejszymi gwarami spośród wszystkich współczesnych dialektów języka litewskiego. Gwary te mają niemało różnorodnych wspólnych cech (w tym leksykalnych) oraz różnic, których dotąd nie zestawiano ani ze sobą, ani z innymi dialektami. Z badaniami tych gwar ściśle związani są wybitni litewscy językoznawcy. Już w 1906 r. Jonas Jablonskis przyjechał badać gwarę lazūńską, a Kazimieras Būga — zieteloską. Byli oni także ojcami chrzestnymi tych gwar. Wcześniej gwary te badał jedynie Eduardas Volteris, a zieteloską również Jan Rozvadovskis. W latach polskiej okupacji w Lazūnach zbierał słowa i zapisywał folklor Jurgis Šlapelis. Juozas Balčikonis odwiedził te okolice i zbierał słowa już w latach powojennych. Wszyscy ci Litwini byli językoznawcami o epokowym znaczeniu, przyczynili się do odzyskania niepodległości Litwy i wspólnymi siłami tworzyli litewski język ogólny jako fundament suwerennego państwa. J. Jablonskis był największym autorytetem i twórcą języka ogólnego, lekarz J. Šlapelis poświęcił całe życie pielęgnowaniu i umacnianiu języka litewskiego na zrusyfikowanej Litwie Wschodniej, K. Būga wyniósł językoznawstwo litewskie do poziomu światowego, a J. Balčikonisowi, niczym symbolowi trwałości, przypadło w udziale połączyć trzy różne epoki i zachować do dziś to, co stworzyli poprzednicy. Między gwarami zieteloską i lazūńską nigdy nie istniały bezpośrednie więzi. Dzieli je około 100 km terytorium zamieszkanego przez Słowian, rozległy pas lasów i trzy niemałe rzeki — Maučėdis, Nemunas i Gauja. Nie ma żadnych bezpośrednich dróg. Aby dotrzeć z Zieteli do Lazūn, trzeba jechać przez Nowogródek (nazywany przez mieszkańców Zieteli Naugardas) albo przez Lidę. Lazūny leżą około 130 km na południowy wschód od Wilna, a Zietela — 150 km na południe. Leksyka jest dość specyficzną dziedziną języka. Będąc otwarta na różnorodne wpływy, ze wszystkich poziomów języka jest najbardziej podatna na zmiany i zmienia się najszybciej. Oddziałują na nią różne czynniki intralingwistyczne i ekstralingwistyczne. Wpływ tych czynników na gwary lazūńską i zieteloską, które dawno oddzieliły się od głównego obszaru języka litewskiego i są otoczone językami słowiańskimi, może być decydujący. Mowa ludzi różni się tu niekiedy nie tylko między rodzinami czy podwórkami, lecz także między poszczególnymi osobami i z roku na rok. A zatem na gwarę, zwłaszcza na jej leksykę, znaczny wpływ mają czynniki miejsca, podmiotu i czasu. Język litewski najlepiej zachowali ci, którzy mieszkali w swoich rodzinnych miejscowościach— 163 i porozumiewali się po litewsku między sobą oraz z sąsiadami. Pomijając kobiety, które wyszły za mąż i wyprowadziły się gdzie indziej, z wiekiem i zmianą miejsca zamieszkania (przeprowadzką do miast, do dzieci) mowa samych przedstawicieli gwar również ulegała znacznym zmianom, przybywało wahań, wariantów i okazjonalizmów. Z drugiej strony, przy zapisywaniu tekstu gwarowego pewne zniekształcenia mogą wynikać również z nieuświadomionych, uwarunkowanych psychologicznie nastawień samego zapisującego, pośpiechu przy notowaniu niesłyszanego wcześniej słowa lub formy bez dostatecznego kontekstu, nieświadomej skłonności do porównywania i „normalizowania” usłyszanego niezgodnego przypadka lub rodzaju, niedostatecznie dokładnego wychwycenia różnych zjawisk fonetycznych itp. W istocie trudno porozumiewać się z użytkownikami tak odizolowanych gwar, ponieważ wielu starszych ludzi niemal wcale nie rozumie słów języka ogólnego, a niektórzy są niedosłyszący. Ponieważ nie sposób zestawić całej leksyki gwar zieteloskiej i lazūńskiej ze względu na jej ogromny i nierównomierny zakres, trzeba ograniczyć się do jej pewnej części. Mechaniczne porównywanie tekstu słownika według określonych liter, słów czy ich gniazd również wydaje się mało możliwe z powodu tak zwanych luk („lakun”), etnografizmów, które mogą występować w jednej gwarze, a nie występować w drugiej. Leksykę obu gwar, tj. słowa lub ich gniazda, można porównywać metodą selektywną, lecz również należałoby poprzestać na określonej ich liczbie. Wybrano tu najłatwiejszą drogę — ograniczono się do leksyki skartografowanej w pierwszym tomie „Atlasu języka litewskiego”, i to nie w całości. W omawianym tomie leksykalnym „Atlasu języka litewskiego” skartografowano i opisano 190 realiów. Po odrzuceniu wąskich etnografizmów, które nie wszędzie występują, oraz niektórych nieinformatywnych odpowiedzi, uwzględniono nazwy 150 obiektów, rozpowszechnione w dialektach głównie w różnych wariantach. Tak określona i ograniczona liczba wybranych odpowiedzi ma pewne wady i zalety. Do programu „Atlasu języka litewskiego” włączono przede wszystkim nazwy przedmiotów lub zjawisk o różnych znaczeniach — rzeczowniki, które w różnych dialektach mają różną postać, tj. inny rdzeń lub temat wyrazu. Nieproporcjonalnie mało znalazło się w nim wyrazów należących do innych części mowy. Zaletą jest to, że nawet tak określoną, choć dość przypadkowo ustaloną liczbę można już traktować jako pewną część całego zasobu leksykalnego. Te same obiekty w dialektach mogą być nazywane różnie: jedne własnymi nazwami pochodzenia litewskiego, inne — zapożyczeniami lub kalkami, jedne jednakowo w porównywanych gwarach lazūńskiej i zieteloskiej, inne odmiennie. Dlatego poniżej nazwy te omawiane są najpierw według pochodzenia, a następnie według formy. Leksyka pochodzenia litewskiego. 1. Znaczna część pojęć w gwarach Łazun i Zieteli ma jednakowe litewskie nazwy, choć czasem obok nich mogą być znane inne synonimy lub warianty akcentowe (podawane w nawiasach), np.: apušė ~ epušė (rt. āpušė Lz) ‘drzewo liściaste o drżących liściach, osika’ (LKA I 92*), daigė ‘kosa’ (LKA I * W pracy oparto się na mapach LKA I – podano ich numery oraz odpowiednie dane z komentarzy. 164 50), draugė ‘rodzina’ (// šeimýna) (LKA I 120), karvėlis ‘gołąb’ (LKA I 76), kūgis ‘duży stóg, przeznaczony do’ (LKA I 110), miekočia ‘koryto’ (// miekočia Zt) (LKA I 21), pelūdė (pelūdnyčia) ‘część stodoły lub przybudówka do stodoły, gdzie składuje się plewy’ (LKA I 15), pirkia ‘chata mieszkalna, dom’ (LKA I 2), priemnė ‘przyrząd, przedsionek’ (LKA I 5), priėtema (LKA I 106), sunkus Lz: sunkus Zt (LKA I 114), šaudyklė ‘przyrząd do wkładania czółenka podczas tkania’ (LKA I 67), vežimas (// rātai) ‘środek transportu ciągnięty przez konie’ (LKA I 34), žagrė ‘pług’ (// žagrė Lz) (LKA I 45) i in. Są to przeważnie dawne litewskie wyrazy lub terminy. Zdarzają się też nowsze wyrazy o rozszerzonym znaczeniu lub wieloznaczne, które mogły powstać w miejsce niegdyś używanych innych, lecz zanikłych terminów, np.: dantis ‘ząb brony’ (LKA I 49), duobė ‘palenisko pieca’ (LKA I 8), lenta ‘siedzisko krosna tkackiego, ława’ (LKA I 67) i in. Wśród 150 pytań w gwarach Łazun i Zieteli odnotowano 41 takich wyrazów pochodzenia litewskiego, które są całkowicie zgodne, czyli 27,3%. 2. Należy tu wymienić wyrazy pochodzenia litewskiego o wspólnym rdzeniu, które różnią się w gwarach Łazun i Zieteli: a) budową (sufiksami), np.: éras, eráitis ‘młode jagnię, jagniątko’ Lz: erūkas Zt (LKA I 74), rāgos ‘zimowy wóz na płozach, sanie’ Zt: rāgutės Lz (LKA I 43), trainė, trainià ‘część dyszla wozu, tren’ Lz: trainijà Zt (LKA I 35); b) wokalizmem lub konsonantyzmem rdzenia albo sufiksu, np.: dilginė, dilgynė ‘lecznicza roślina włóknista, której łodyga i liście pokryte są parzącymi włoskami’ Lz: dirgėlė Zt (LKA I 94), kailiniai ‘odzież zimowa uszyta ze skór’ Lz: kaliniai Zt (LKA I 72), spragilyčia ‘trzonek cepa’, por. sprāgilas Lz: spragelyčia, spragelyščius, spragelyštis, por. sprāgelas Zt (LKA I 56); c) końcówką tematu, np.: priešvirnis ‘zadaszona przestrzeń przy spichlerzu, przykleć’ Lz: priešvirnė, priešvirnė Zt (LKA I 12); d) akcentowaniem, np.: kālvis ‘osoba trudniąca się kowalstwem’ Zt: kalvỹs Lz (LKA I 107) i in. Łącznie znaleziono 9 takich nazw, czyli 6%. Wyrazy te tworzą jakby przejściową grupę nazw między pojęciami wyrażanymi jednakowo a tymi, które w gwarach Łazun i Zieteli nazywane są inaczej (wyrazami o różnych rdzeniach). 3. To samo pojęcie w gwarach Łazun i Zieteli wyrażane jest różnymi wyrazami (leksemami) pochodzenia litewskiego, np.: brauktuvė ‘narzędzie do oczyszczania lnu z paździerzy, międlica’ Zt: blaškýtuvė Lz (LKA I 59), giria ‘miejsce porośnięte drzewami, las’ Zt: medžias (wymawiane medžias) Lz (LKA I 113), kārtė, kārtis ‘długi, cienki, okrzesany pień drzewa’, por. kārčių tvorà Zt: sàtrà, por. satrų tvorà Lz (LKA I 119), kiēmas ‘plac przy domu mieszkalnym’ Zt: atšlàimas Lz (LKA I 9), klónis ‘nisko położone miejsce, dolina’ Zt: lóbās Lz (LKA I 103), pėntis ‘noga kosy’ Zt: kākłas Lz (LKA I 52), tarpupėdis ‘część stodoły między sąsiekami, przeznaczona do składowania zboża lub paszy, sąsiek’ Lz: šalis Zt (LKA I 16), vēdaras ‘kiełbasa z kaszy lub utartych ziemniaków’ Lz: dešrā Zt (LKA I 32), vedegà ‘siekiera o zakrzywionym ostrzu do drążenia koryt lub niecek’ Zt: medžiagėlė Lz (LKA I 33) i in. Łącznie w gwarach Łazun i Zieteli na oznaczenie jednego pojęcia za pomocą nazw o różnych rdzeniach, zgodnie z programem „Atlasu języka litewskiego”, odnotowano 10 takich przykładów, czyli 6,6%. 4. Więcej jest nazw używanych w sposób mieszany. W tych gwarach różnią się one nie 165 tylko formą, lecz także pochodzeniem. Gdy w jednej z tych dwóch gwar (najczęściej w gwarze Łazun) używana jest nazwa litewska, w drugiej zazwyczaj występuje zapożyczenie lub hybryda, i odwrotnie, np.: buožė, buoželė ‘głowica cepa’ Lz: bičis, bičius Zt (LKA I 56), ėglẏs, ėglius ‘krzew iglasty z rodziny cyprysowatych, o czarnych jagodach, jałowiec’ Lz: velauka Zt (LKA I 91), gėlė ‘roślina zielna o pięknych kwiatach lub liściach’ Lz: kvietką, kvietkas Zt (LKA I 111), jungėlis ‘więź łącząca trzonek cepa z głowicą’ Lz: užikas, vūžas Zt (LKA I 57), kupetà ‘stóg zgrabionego siana lub słomy’ Lz: kapà Zt (LKA I 110), rátapedis ‘szprycha koła’ Lz: špykis Zt (LKA I 41), sprandagalvis ‘kijanka’ (// stambagalvis) Lz: galavóčius Zt (LKA I 83), vieversẏs ‘ptak śpiewający z rodziny wróblowatych, skowronek’ Lz: žāvarankas Zt (LKA I 79), vińkšna ‘poprzeczna belka płóz sań’ Lz: vėzas Zt (LKA I 44) i in. Do nazw litewskich zalicza się łazuńską nazwę o niejasnym pochodzeniu žilausis ‘siostra męża, szwagierka’ Lz: žaluvyčia Zt (LKA I 117). Łącznie jest 20 takich nazw, w których termin jednej z gwar ma odpowiednik w postaci zapożyczenia w drugiej, czyli 13,3%. Po odrzuceniu wątpliwej nazwy žilausis otrzymalibyśmy odpowiednio 19 takich par, czyli 12,7%. Więcej leksyki litewskiej zachowała gwara Łazun. Spośród wspomnianych 20 obiektów 15 ma niewątpliwie litewskie odpowiedniki, choć również w miejsce niejednego z nich może wkraczać zapożyczenie lub hybryda, np.: jelaučius ar jėlaučius obok ėglius Lz, kačelkėlės ‘krążki krosna tkackiego’ obok ratėliai Lz: katkėlės Zt („t. p.?”) (LKA I 66), kāčiorius ‘kaczor’ obok ančiukas Lz: kāčioris Zt (LKA I 73), vėzas obok vińkšna Lz, žėvarinka obok vieversẏs Lz. W gwarze Zieteli nazwy litewskie występują tylko w czterech spośród 20 przypadków, np.: jūosta ‘tęcza’ obok tenčius Zt: tetėčius Lz (LKA I 105), skylėlė ‘otwór w ulu dla pszczół’ Zt: liotkà Lz (LKA I 101) oraz inne kalki (zob. poniżej). Ponadto mieszkańcy Łazun nazywali po litewsku jeszcze trzy pojęcia, których mieszkańcy Zieteli w ogóle nie nazwali, np.: kiškis ‘szustyn’ (LKA I 30), raudonikīs ‘borowik czerwonogłowy, kozak’ (LKA I 98), stulpėliai ‘słupki podtrzymujące koło kołowrotka, uda’ (LKA I 62). Łącznie zatem w gwarze Łazun liczba pojęć określanych po litewsku wynosi 77 lub 79, tj. 52%, a w gwarze Zieteli – spośród 150 obiektów – zaledwie 64, tj. 42%. Kalki. Podział leksemów na nazwy pochodzenia litewskiego i nielitewskiego jest dość umowny. Zarówno w językach litewskim, jak i słowiańskich istnieje wiele wyrazów, które można podejrzewać o kopiowanie lub kalkowanie jednych z drugich. Szczególnie podejrzane mogą być wyrazy o rozszerzonym znaczeniu, użyte do nazywania pojęć specjalistycznych. Powstałe w ten sposób nazwy mogą być stare i trudno rozpoznać ich pochodzenie, inne zaś — nowe. Pochodzenie tych ostatnich zdradza wąski zasięg ich użycia w poszczególnych gwarach na południowo-wschodnich krańcach obszaru języka litewskiego. Kalki nie różnią się formą od wyrazów litewskich. Ze względu na nietypowe znaczenie łatwo uznać je za egzotyzmy gwarowe. Nierzadko są też motywowane semantycznie, np.: arkliūkas ‘konik polny’ Zt, albo namėlis ‘ramowy ul’ Zt. Dlatego czasem trudno powiedzieć 166 czy np. wyraz namelis w tym znaczeniu jest kalką (por. słow. domik), czy też wyrazem litewskim użytym na zasadzie podobieństwa, podobnie jak hybrydowy odpowiednik używany przez mieszkańców Lazūnai skrynelė (LKA I 100). Przecież takie ule często nazywa się także bičių nameliais ‘domkami dla pszczół’ w innych gwarach litewskich. A zatem również zietelskie namelį ‘domek’ trudno uznać bezwarunkowo wyłącznie za kalkę. Inaczej jest z arkliukas, por. białoruskie kónik ‘konik polny’, niepoświadczone nigdzie indziej w tym znaczeniu. W tym wypadku mieszkańcy Lazūnai najczęściej używają hybryd kazlaitis, kazlėlis albo czystej pożyczki kāzlas (por. LKA I 86). Podobnie powstała nazwa lápė, lapáitė ‘żółty grzyb jadalny, kurka’ Lz: lisýčià, lisicá Zt (LKA I 97). Piękne litewskie wyrażenia kėlines apsiauti ar apsimauti, sijoną apsisėgti, apsivilkti ‘włożyć spodnie, założyć spódnicę, ubrać się’ tłumaczy się głównie czasownikiem uždėt ar užsidėt kėlines, suknelę ‘nałożyć spodnie, sukienkę’ (por. białoruskie nadziec, rosyjskie nadiet) Lz, Zt, rzadziej kráuti, np. an savė kėlnes kráut ‘włożyć sobie spodnie’ (por. polskie nałożyć) Zt (LKA I 115). Takie kalki nazywa się też semantyzmami lub kalkami semantycznymi (Velakoski 1984: 221–222). Zazwyczaj taki rodzimy, brzmiący po litewsku wyraz, który ma inne, obce, zapożyczone znaczenie, staje się odrębnym wyrazem (leksemem). Dlatego kalkowanie uważa się za jeden ze sposobów nominacji (Pavel 1983: 74, 83). W słownikach jednak takie wyrazy traktuje się rozmaicie. Rzeczowniki zazwyczaj podaje się oddzielnie, a czasowniki — razem z innymi, lecz z osobno wskazanym (zapożyczonym) znaczeniem, np.: líšti ‘wspinać się, piąć się’, lùpti ‘szarpać, rozrywać’, riñkti ‘brać’, uždėti ‘ubrać, włożyć, zapiąć’ i in. (szerzej zob. Vidugiris 1989: 39–54; 1995: 175–180). Z a p o ż y c z e n i a. Gwary Lazūnai i Zietela od dawna otoczone są językami słowiańskimi (białoruskim, polskim, a obecnie rosyjskim) i pozostają pod ich wpływem; zawierają niezwykle wiele zapożyczeń o różnym stopniu adaptacji. Są one zestawiane w takim samym porządku jak wyrazy pochodzenia litewskiego. 1. Większość zapożyczeń w gwarach Lazūnai i Zietela pokrywa się, np.: ābadas ‘obręcz koła’ (LKA I 42), buliónas ‘zupa ziemniaczana’ (// bùlionas Lz) (LKA I 29), dieškà ‘dzieża’ (LKA I 25), káuka ‘wrona siwa’ (LKA I 78), krinvčià ‘źródło’ (LKA I 104), õdina ‘wąż’ (LKA I 80), plotkà ‘płoć, wzdręga’ (LKA I 82), statývos ‘uda krosien’, striekà ‘dach’ (dãchas Lz) (LKA I 3), tákas ‘ubita klepisko stodoły lub podłoga pieca, klepisko’ (LKA I 4) i in. Większość tych zapożyczeń nie jest używana ani znana w głównych gwarach języka litewskiego. Do tego typu zapożyczeń zaliczają się również wyrazy, które weszły do systemu języka ogólnego, a których inne gwary często nie mają czym zastąpić, np.: burõkas ‘burak’ (LKA I 88), kõšė ‘puree’ (LKA I 30), norãgas ‘część pługa lub sochy, która ostrą krawędzią odcina warstwę ziemi podczas orki’ (LKA I 46). W gwarach Lazūnai i Zietela wspólnych zapożyczeń jest 46, czyli 30,6%. Dodając do tej liczby wspólne nazwy pochodzenia litewskiego, otrzymamy łącznie 88 (czyli 58,7%) pojęć nazywanych jednakowo w gwarach Lazūnai i Zietela. 2. Podobnie jak wyrazy litewskie o wspólnym rdzeniu, także zapożyczenia o wspólnym rdzeniu mogą wykazywać podobne różnice: a) słowotwórcze, np.: karvalãtas, karaulãtas ‘kołowrotek’ Lz: karvalãtas, karaulùtkas Zt (LKA I 60); b) w zakresie wokalizmu rdzenia lub tematu, np.: ãrnas ‘palenisko kowalskie, ognisko’ Lz: hãrunis Zt (LKA I 108), 167 rapukà ‘ropucha’ Lz: rapuchà Zt (LKA I 81), švōranas ‘dyszel wozu’ Lz: švōrinas Zt (LKA I 38); różnice w zakończeniu tematu, np.: padnebiėnė (// padnebė) ‘sklepienie, łęk pieca chlebowego’ Zt: padnebėnia Lz (LKA I 7) i in. Takich odpowiedzi jest 7, czyli 4,7%. 3. To samo pojęcie wyrażane jest za pomocą różnych zapożyczeń lub hybryd, np.: bruška ‘brukiew, brukiew jadalna’ Zt: kručka Lz (LKA I 89), bul’ba ‘ziemniak’ Lz: kunodà (rzadziej kurdūplė) Zt (LKA I 87), chrīstulys, chrūštulys (// mojavinis, mōjinis žūkas) ‘chrząszcz majowy’ Zt: kārklinis žūkas, lazinis žūkas Lz (LKA I 84), dešėtkas ‘stóg, sterta’ Zt: menðlis Lz (LKA I 109), kalādė ‘piasta’ Lz: kūlbė Zt (LKA I 40), katkėlė ‘koło pasowe kołowrotka’ Zt: muterkà Lz (LKA I 63), košys ‘ginalovis’ Zt: skrynėlė Lz (LKA I 68), stajėkas, stajōkas ‘przybrak’ Lz: stōpčis, stōpčius Zt (LKA I 58) i in. Łącznie zapisano 8 takich par, czyli 5%. Porównanie tych ostatnich zapożyczeń pokazuje, że na słownictwo gwar Lazūnai i Zietela oddziaływały różne języki słowiańskie (głównie białoruski, w mniejszym stopniu polski) oraz gwary białoruskie. Na razie nie można stwierdzić, że któryś z języków słowiańskich oddziaływał na jedną z tych gwar silniej niż na drugą. Spośród pozostałych 4 (2,7%) pytań mieszkańcy Zieteli nie podali nazw 3 (2%) pojęć, a mieszkańcy Lazūnai — 1 (0,7%). Łącznie w gwarach Zietela i Lazūnai jest 54, czyli 36,4%, niepokrywających się nazw zarówno litewskich, jak i słowiańskich. Z tej liczby różne nazwy litewskie stanowią 19 (34,5% lub 12,7% ogółu), mieszane — 19 (35,7% lub 12,7%), a same zapożyczenia — 16 (29% lub 10,7%). Osobno w poszczególnych gwarach: tylko w gwarze Lazūnai niepokrywających się nazw litewskich jest 34 (61,8% lub 22,6% ogółu), w gwarze Zietela — 23 (41,8% lub 15,3%); niepokrywających się zapożyczeń w gwarze Lazūnai jest 20 (37,4% lub 13,3% ogółu), a w gwarze Zietela — 32 (58,2% lub 21,3%). Świadczy to o tym, że gwary Lazūnai i Zietela kształtowały się w różnych warunkach i niezależnie od siebie. Łączna liczba nazw litewskich używanych wyłącznie w gwarze Lazūnai przekracza połowę ogółu i wynosi 79 (z wyrazem žilausis — 80), czyli 52,7% (53,3%), natomiast w gwarze Zietela wynosi 65, czyli 43,4% — mniej niż połowę. Wyjaśnia to fakt, że izolacja gwary Lazūnai od głównego obszaru języka litewskiego rozpoczęła się później niż izolacja gwary Zietela. Po odjęciu po 2 ewidentne kalki otrzymamy odpowiednio 77 (51,3%) wyrazów pochodzenia litewskiego w gwarze Lazūnai i 63 (42,4%) w gwarze Zietela. Nie licząc 6 pytań bez odpowiedzi w gwarze Zietela i 1 w gwarze Lazūnai, wszystkie pozostałe nazwy są zapożyczeniami. W gwarze Lazūnai jest 70 (46,7%) czystych zapożyczeń, a wraz z niewątpliwymi kalkami — 72 (48,4%); w gwarze Zietela odpowiednio 80 (53,3%) lub 82 (54,7%). Można się jedynie pocieszać, że podane tu liczby i odsetki są dość umowne, ponieważ analizowane są przede wszystkim nazwy drobnych, specyficznych obiektów. Liczba zapożyczeń w tych gwarach znacznie przewyższa nie tylko odsetek zapożyczeń w głównych gwarach, wynoszący 16%–30%, lecz także średni odsetek zapożyczeń w gwarach wileńskich — 27%–40% (Zinkevičius 1978: 147–151). W czasie zbierania materiałów do „Atlasu języka litewskiego” wiele gwar z południowo-wschodniego krańca obszaru już wymierało. Zdecydowana większość małych gwar z tego obszaru, wśród nich takie uni- 168 W przypadku takich gwar jak zietelska i lazūńska owo zamieranie w czasach sowieckich zakończyło się śmiercią. Wkrótce całkowicie znikną osoby mówiące po litewsku w okolicach Brześcia, Postaw, na całym rozległym wschodnim obszarze rejonu woronowskiego, w północnej części rejonu grodzieńskiego i gdzie indziej. Dziś można jedynie snuć przypuszczenia, jaka liczba zapożyczeń jest dla gwary śmiertelna. W przypadku gwar pozbawionych wsparcia własnej kultury narodowej i niszczonych na różne sposoby, zapewne każda liczba jest fatalna. Zamieranie prawdopodobnie zaczyna się wtedy, gdy język ojczysty traci co najmniej jedną trzecią własnego słownictwa. Swego rodzaju rekordzistką jest gwara zietelska, w której zapożyczenia stanowią około dwóch trzecich całego słownictwa. W tym przypadku decydujące są warunki ekstralingwistyczne. Mimo to litewskie słownictwo ma największe znaczenie nie tylko dla dialektu czy gwary, lecz także dla językoznawstwa. Może ono powiedzieć nauce o języku znacznie więcej niż zapożyczenia. Większość litewskich nazw wskazuje, że gwary lazūńska i zietelska należą do tego samego pnia języka litewskiego i świadczą o dawnej litewskiej (bałtyckiej) przeszłości tych terenów. Na podstawie zasięgu jednych zbieżnych wyrazów widać, że gwary lazūńska i zietelska, wraz z dialektem południowoauksztockim, łączą się z dialektem wschodnioauksztockim wileńskim, np.: apušė, dalgė, niekočia, pirkià, stõvai, natomiast na podstawie zasięgu innych wyrazów, np. eráitis, éras, erùkas, kiẽmas, sprãgilas ar sprãgelas, vežìmas, wraz z dialektem południowoauksztockim zbliżają się do dialektu zachodnioauksztockiego i innych. Wyrazy o różnych rdzeniach odróżniają gwary zietelską i lazūńską od siebie i wskazują na ich odmienną przynależność dialektalną. Gwarę lazūńską łączą z dialektem wschodnioauksztockim wileńskim wyrazy atšláimas (// kiẽmas), jáuja, lóbãs ‘dolina’, medžiagėlė ‘vedega’, viñkšna i in. Inne wyrazy wskazują jednak, że gwara lazūńska była ściśle związana z dialektem południowoauksztockim (tzw. zachodnimi dzukami), np.: gréndymas, krėsłas ‘górny poprzeczny element przedniej części wozu’ (LKA I 37), šãtrà, a zwłaszcza z jego wschodnią częścią, np.: blaškýtuvė ‘bruktuvė’, mėdžias ‘las’, rãtapėdis ‘szprycha’, tarpūpėdis ‘šalinė’ i in. Tymczasem te nazwy (a czasem także obiekty) silniej wiążą gwarę zietelską z dialektami południowymi, a zwłaszcza z południową częścią dialektu zachodnioauksztockiego: duobė ‘rodzaj ziemianki z paleniskiem do suszenia lnu’ (LKA I 20), girià ‘las’, kártis, klónis ‘dolina, wąwóz’, vedegà i in. Liczne elementy charakterystyczne dla zachodnich Bałtów, zachowane w gwarze zietelskiej i często występujące także w dialekcie południowoauksztockim, pozwalają przypuszczać, że niegdyś na rozległym obszarze południowej Litwy, obecnie podzielonym między Litwę, Gudiję (Białoruś) i Polskę, zamieszkiwał bliski Litwinom związek plemion sudawskich (jaćwieskich) (Būga 1961: 126–156; 601–602; Zinkevičius 1987: 40–46; Vidugiris 1996: 1–2). LITERATŪRA B ū g a K.: Lietuvių tauta ir kalba bei jos artimieji giminaičiai. – Būga K. Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 128–156; Jotvingų žemės upių vardų galūnė -da. – Ten pat, 601–602. LKA I – Lietuvių kalbos atlasas 1, Leksika, Vilnius: Mokslas, 1977. P a v e l V. K. 1983: Leksicėskaja nominacija, Kišinev: Stiinča. V e l o k o s k i H. 1984: O kal'kach po nemeckoj modeli v russkom jazyke. – Studia slavica 169 Finlandensia 1, Helsinki, 221–232. V i d u g i r i s A. 1995: Iš veiksmažodžio rinkti semantikos lietuvių ir baltarusių paribio šnektose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 28. V i d u g i r i s A. 1995: Vlijanije jazykovich kontaktov na razvitije leksičeskoj semantiki. – Badania dialektów onomastyki na pograniczu polsko-vschodniosłowiańskim, Białystok, 175–180. V i d u g i r i s A. 1996: Sūduviai (jotvingiai) ir jų gyventos teritorijos. – Voruta 12(246). Z i n k e v i č i u s Z. 1978: Mintys pasirodžius Lietuvos kalbos atlaso I tomui. – Baltistica 14(2), Vilnius: Mokslas, 147–151. Z i n k e v i č i u s Z. 1987: Lietuvių kalbos istorija 2, Vilnius: Mokslas. ON THE COMPARISON OF THE VOCABULARY OF THE LAZŪNAI AND ZIETELA SUBDIALECTS Summary The vocabulary of the two furthest south–east removed Lithuanian subdialects – Lazūnai and Zietela – locations which are now part of the Gardinas region, Bielorussia, are compared. The comparison is based on the vocabulary of ‘Lietuvių kalbos atlasas’ (The Atlas of the Lithuanian Language) – 150 names of objects which are compared according to their origin, coincidence or non-coincidence of their forms in the two subdialects. The Lazūnai subdialect has retained more vocabulary of Lithuanian origin (53%), which is outbalanced in the Zietela subdialect by loanwords (54%). The spread of Lithuanian origin names shows that the Lazūnai subdialect is a typical east-aukštaitish Vilnius subdialect with certain peculiarities of the southern and, sometimes, western aukštaitish subdialects, while the Zietela subdialect, despite a number of common features with southern and eastern aukštaitish, is closer to the southern-western aukštaitish. 170