Šis tas iš Lazūnų ir Zietelos šnektų leksikos gretinimo

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Aloyzas VIDUGIRIS NIECO O PORÓWNANIU LEKSYKI GWAR ŁAZUŃSKIEJ I ZIETELSKIEJ Nazwami Łazuń i Zieteli określa się najbardziej odległe gwary południowego obrzeża języka litewskiego: obecnie na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, w rejonie Wija. Okolice Łazuń (biał. Lazduny), czyli parafia, oraz rejon i parafia Zieteli (biał. Dziatława). Obie są pod pewnymi względami prawdopodobnie najbardziej archaicznymi gwarami spośród wszystkich współczesnych dialektów języka litewskiego. Gwary te mają niemało różnego rodzaju wspólnych cech (w tym leksykalnych) oraz różnic, które dotychczas nie były porównywane ani między sobą, ani z innymi dialektami. Z badaniem tych gwar ściśle związani są wielcy językoznawcy litewscy. Już w 1906 r. Jonas Jablonskis przybył, aby badać gwarę lazuńską, a Kazimieras Būga — zietelską. Byli oni także ojcami chrzestnymi tych gwar. Wcześniej gwary te badał jedynie Eduardas Volteris, a zietelską także — Jan Rozwadowski. W latach polskiej okupacji w Lazūnach zbierał słowa i zapisywał folklor Jurgis Šlapelis. Juozas Balčikonis odwiedził te miejsca i zbierał słowa już w latach powojennych. Wszyscy ci Litwini byli językoznawcami o epokowym znaczeniu, przyczynili się do odzyskania niepodległości Litwy i wspólnymi siłami tworzyli litewski język ogólny jako fundament samodzielnego państwa. J. Jablonskis był największym autorytetem języka ogólnego i jego twórcą, lekarz J. Šlapelis poświęcił całe swoje życie pielęgnowaniu i umacnianiu języka litewskiego w slawizowanej Litwie Wschodniej, K. Būga wyniósł litewskie językoznawstwo do poziomu światowego, a J. Balčikoniowi, niczym symbolowi trwałości, przypadło w udziale połączyć trzy różne epoki i zachować do dziś to, co stworzyli poprzednicy. Między gwarami Zieteli i Łazun nigdy nie było bezpośrednich więzi. Dzieli je od siebie około 100 km terenów zamieszkanych przez Słowian, znaczny pas lasów i trzy niemałe rzeki — Maūčėdis, Niemen i Gauja. Nie ma żadnych bezpośrednich dróg. Aby z Zieteli dotrzeć do Łazun, trzeba jechać przez Nowogródek (zwany przez Zietelanów Nowogardem) albo przez Lidę. Łazuny leżą około 130 km na południowy wschód od Wilna, a Zietela — 150 km na południe. Leksyka jest dość specyficzną dziedziną języka. Będąc otwartą na różne wpływy, ze wszystkich poziomów języka jest ona najbardziej podatna na zmiany i najszybciej się zmienia. Oddziałują na nią różne czynniki intralingwistyczne i ekstralingwistyczne. Wpływ tych czynników na gwary Lazunów i Zieteli, które od dawna są odłączone od głównego obszaru języka litewskiego i otoczone językami słowiańskimi, może być decydujący. Mowa ludzi różni się tu czasem nie tylko w zależności od rodziny czy podwórza, lecz także od osoby i od roku. Tak więc na gwarę, zwłaszcza na jej leksykę, znaczny wpływ mają czynniki miejscowe, podmiotowe i czasowe. Język litewski najlepiej zachowały te osoby, które mieszkały w swoich rodzinnych miejscowościach i porozumiewały się po litewsku zarówno między sobą, jak i z sąsiadami. Nie wspominając o kobietach, które później wyemigrowały, wraz z wiekiem i zmianą miejsca zamieszkania (po przeprowadzeniu się do miast, do dzieci) znacznie zmieniała się również mowa samych przedstawicieli gwar, przybywało wahań, wariantywności i okazjonalizmów. Z drugiej strony, przy zapisywaniu tekstu gwarowego pewną domieszkę mogą pozostawić także nieuświadomione, psychologiczne nastawienia samego zapisującego, pośpiech w zapisywaniu niesłyszanego wcześniej słowa lub formy bez dostatecznego kontekstu, nieświadoma skłonność do porównywania i „normowania” po usłyszeniu nieuzgodnionego przypadka lub rodzaju, niedostatecznie dokładnym wysłuchaniu różnych kwestii fonetycznych itd. W istocie porozumiewanie się z przedstawicielami 163 takich izolowanych gwar nie jest łatwe, ponieważ wielu dziadków niemal wcale nie rozumie słów języka ogólnego, a niektórzy staruszkowie są niedosłyszący. Ponieważ porównanie całego zasobu leksykalnego gwar Zieteli i Lazunów, ze względu na jego ogromną i niejednorodną objętość, jest niemożliwe, należy ograniczyć się do pewnej jego części. Mechaniczne zestawianie tekstu słownikowego według określonych liter, słów lub ich gniazd również jest raczej niemożliwe z powodu tak zwanych luk („lakun”), a także etnografizmów, które mogą występować w jednej gwarze, a nie występować w innej. Leksykę obu gwar, tj. słowa lub ich gniazda, można porównywać wybiórczo, ale również należałoby zadowolić się ich określoną liczbą. Tutaj obrano najłatwiejszą drogę — ograniczono się do leksyki skartografowanej w pierwszym tomie „Atlasu języka litewskiego- ”, i to nie całej. W wymienionym tomie leksykalnym „Atlasu języka litewskiego” skartografowano i opisano 190 realiów. Po rezygnacji z wąskich, nie wszędzie występujących etnografizmów oraz niektórych nieinformatywnych odpowiedzi zadowolono się 150 nazwami obiektów, występującymi w gwarach przede wszystkim w różnych wariantach. Tak określona i ograniczona liczba wybranych odpowiedzi ma pewne wady i zalety. Do programu „Atlasu języka litewskiego” włączono przede wszystkim nazwy przedmiotów lub zjawisk o różnym znaczeniu — rzeczowniki, które w różnych gwarach mają różną postać, tj. inną podstawę lub temat słowotwórczy. Nieproporcjonalnie mało trafiło do niego słów należących do innych części mowy. Twierdzi się, że nawet taką, choć dość określoną, liczbę przypadkowych pytań można już traktować jako część pewnego zasobu leksykalnego. Te same obiekty w gwarach mogą być nazywane różnie: jedne własnymi nazwami pochodzenia litewskiego, inne — zapożyczeniami lub kalkami, jedne w porównywanych gwarach Lazūnai i Zietela jednakowo, inne różnie. Dlatego poniżej nazwy te omawia się najpierw według pochodzenia, a następnie według formy. Leksyka pochodzenia litewskiego. 1. Spora część pojęć w gwarach Lazūnai i Zietela nosi jednakowe, litewskie nazwy, choć czasami obok nich mogą być znane inne synonimy lub warianty akcentuacyjne (podawane są w nawiasach), np.: apusé ~ epušė (gw. apušė Lz) ‘drzewo liściaste o drżących liściach, osika' (LKA I 92"), dalgé ‘kosa’ (LKA I * W pracy oparto się na mapach LKA I — podawane są ich numery oraz odpowiednie dane z komentarzy. 164 50), draugė “rodzina' (// šeimyna) (LKA I 120), karvélis ‘balandis’ (LKA I 76), kūgis'didelė kupeta, stirta’ (LKA I 110), niekocia ‘gelda’ (//miekocia Zt) (LKA I 21), pelūdė (pelūdnyčia) “kluono dalis ar priestatas prie kluono pelams žerti' (LKA I 15), pirkia “gyvenamoji troba, namas' (LKA I 2), priemnė “priemenė, prieangis' (LKA I 5), prietema (LKA I 106), sunkūs Lz: suūkus Zt (LKA I 114), šaudyklė "prietaisas šeivai įdėti audžiant' (LKA I 67), vežimas (//ratai) “arklių traukiama važiavimo priemonė' (LKA I 34), žagrė ‘arklas’ (//žagrė Lz) (LKA I 45) ir kt. Sąraše daugiausia yra senų lietuviškų žodžių arba terminų. Pasitaiko ir naujesnių išplėstinės reikšmės arba daugiareikšmių žodžių, kurie galėjo atsirasti vietoj kadaise vartotų kitokių, bet išnykusių terminų, pvz.: daritis “'akėtvirbalis' (LKA I 49), duobė “krosnies židinys' (LKA I 8), /enta ‘audziamyjy staklių sėdynė, pasostė' (LKA I 67) ir kt. Tokių, daugiausia visiškai sutampančių, lietuviškos kilmės žodžių Lazūnų ir Zietelos šnektose iš 150 klausimų yra 41, arba 27,3%. 2. Čia paminėtini lietuviškos kilmės bendrašakniai pavadinimai, kurie Lazūnų ir Zietelos šnektose skiriasi: a) słowotwórstwem (za pomocą przyrostków), np.: ėras, érditis „młode owcy, jagnię” Lz: ėrūkas Zt (LKA I 74), ragos „ciągnący się po zaspach zimowej drogi wóz, sanie” Zt: ragutés Lz (LKA I 43), trainė, trainia „część wozu do przewożenia, treinija” Lz: trainija Zt (LKA I 35); b) wokalizmem i konsonantyzmem rdzenia lub przyrostka, np.: dilginé, dilgynė „lecznicza roślina włóknista, której łodyga i liście mają parzące włoski” Lz: dirgelé Zt (LKA I 94), kailiniai „odzież zimowa uszyta ze skór” Lz: kaliniai Zt (LKA I 72), spragilyčia „trzonek cepa, kultywatora, spragilinė, siaustuve”, por. spragilas Lz: spragelyčia, spragelyščius, spragelyštis, por. spragelas Zt (LKA I 56); c) końcówką tematu, np.: priesvirnis „zadaszenie przy spichlerzu, przedsionek” Lz: priesvirné, priesvirnė Zt (LKA I 12); d) akcentowaniem, np.: ka/vis „ten, kto trudni się kowalstwem” Zt: kalvys Lz (LKA I 107) i in. Ogółem znaleziono 9 takich nazw, czyli 6%. Słowa te tworzą niejako przejściową grupę nazw między pojęciami nazywanymi jednakowo i nazywanymi inaczej (słowami o różnych rdzeniach) w gwarach Łazūnów i Zieteli. 3. To samo pojęcie w gwarach Łazūnów i Zieteli wyrażane jest różnymi słowami (leksemami) pochodzenia litewskiego, np.: brauktuvé „narzędzie do oczyszczania lnu z paździerzy, do skrobania, bruktuvė” Zt: blaskytuve Lz (LKA I 59), giria „miejsce porośnięte drzewami, las” Zt: médzias (wymawia się médzias) Lz (LKA I 113), karte, kartis „długi, cienki, ogłowiony pień drzewa”, por. płot z żerdzi Zt: satra, por. Satry tvora Lz (LKA I 19), kiémas „podwórze przy budynku mieszkalnym” Zt: atslaimas Lz (LKA I 9), klonis „niskie miejsce, dolina” Zt: /6bas Lz (LKA I 103), péntis „noga kosy” Zt: kaklas Lz (LKA I 52), tarpupédis „część klepiska między sąsiekami do składowania zboża lub paszy, sąsiek” Lz: salis Zt (LKA I 16), védaras „kiełbasa z pieczanej kaszy lub utartych ziemniaków” Lz: dešra Zt (LKA I 32), vedega „siekiera o zakrzywionym ostrzu do żłobienia koryt lub niecek” Zt: medziagélé Lz (LKA I 33) i in. Ogółem takich nazw o różnym rdzeniu, oznaczających jedno pojęcie, w gwarach lazūńskiej i zietelskiej, według programu „Atlasu języka litewskiego”, odnotowano 10, czyli 6,6%. 4. Więcej jest nazw używanych mieszanie. W tych gwarach różnią się one nie tylko formą, lecz także pochodzeniem. Gdy w jednej z tych dwóch gwar (najczęściej w lazūńskiej) używana jest nazwa litewska, w drugiej zazwyczaj występuje zapożyczenie albo hybryda, i odwrotnie, np.: buožė, buožėlė „głowica cepa” Lz: bičis, bicius Zt (LKA I 56), églys, églius „krzew iglasty z czarnymi jagodami z rodziny cyprysowatych, jałowiec” Lz: velduka Zt (LKA I 91), gėlė „roślina zielna pięknie kwitnąca lub o pięknych 165 liściach” Lz: kvietka, kviétkas Zt (LKA I 111), jungélis „więź łącząca trzonek cepa z głowicą” Lz: uZikas, viizas Zt (LKA 157), kupeta „kupa zgrabionego siana lub słomy” Lz: kapa Zt (LKA I 110), ratapédis „szprycha koła” Lz: Spykis Zt (LKA I 41), sprandagalvis „głowica cepa” (//stambagalvis) Lz: galavocius Zt (LKA I 83), vieversys „ptak śpiewający z rzędu wróblowych, skowronek” Lz: Zavarankas Zt (LKA 179), vinkšna „poprzeczna belka sań” Lz: vézas Zt (LKA I 44) i in. Do nazw litewskich zalicza się nazwę lazūńską niejasnego pochodzenia Zi/ausis „siostra męża, szwagierka” Lz: zaluvyčia Zt (LKA I 117). Ogółem takich nazw, gdy termin jednej gwary odpowiada zapożyczeniu z drugiej gwary, jest 20, czyli 13,3%. Po odrzuceniu wątpliwej nazwy Zi/ausis otrzymalibyśmy odpowiednio 19, czyli 12,7% takich par. Więcej leksyki litewskiej zachowała gwara lazūńska. Z spośród wspomnianych 20 obiektów niewątpliwie litewskie odpowiedniki ma 15, chociaż także w miejsce niejednego z nich może wcisnąć się zapożyczenie lub hybryda, np.: felaūčius czy jélaucius obok églius Lz, kačelkėlės 'krążki przęślicy' obok ratėliai Lz: katkéles Zt („t. p.”) (LKA I 66), kaciorius ‘gajgał’ obok ančiūkas Lz: kačioris Zt (LKA 173), vėzas obok vinkšna Lz, žėvarinka obok vieversys Lz. W gwarze zietelskiej litewskie nazwy użyto tylko w czterech przypadkach na 20, np.: juosta ‘tęcza’ obok fefičius Zt: teacius Lz (LKA I 105), skylėlė ‘otwór w ulu’ Zt: l/iotka Lz (LKA I 101) oraz inne kalki (zob. niżej). w ogóle nie podali nazw, np.: kiškis ‘Sustinis’ (LKA I 30), raudonikis ‘borowik czerwonogłowy, kozak czerwony’ (LKA I 98), stu/pėliai ‘łodyżki, uda, podtrzymujące koło kołowrotka’ (LKA I 62). Tak więc ogółem w gwarze lazuńskiej po litewsku nazywanych pojęć jest 77 lub 79, tj. 52%, natomiast w gwarze zietelskiej z 150 obiektów — tylko tj. 64, 4290. Klasyfikacja leksemów na nazwy pochodzenia litewskiego i nielitewskiego jest dość umowna. Zarówno w językach litewskim, jak i słowiańskich jest wiele słów, które można podejrzewać o kopiowanie lub kalkowanie jednych z drugich. Szczególnie podejrzane mogą być słowa o rozszerzonych znaczeniach, użyte do nazwania pojęć specjalnych. Powstałe w ten sposób jedne nazwy mogą być stare i ich pochodzenie bywa trudne do rozpoznania, inne — nowe. Ich pochodzenie zdradza wąski zasięg ich użycia w poszczególnych gwarach południowo-- wschodnich peryferii języka litewskiego. Kalki pod względem formy zupełnie niczym nie różnią się od słów litewskich. Ze względu na nietypowe znaczenie łatwo uznać je za egzotyzmy gwarowe. Nierzadko są one także semantycznie umotywowane, np.: arklūkas „konik polny” Zt albo namélis „ramowy ul pszczeli” Zt. Dlatego czasami trudno powiedzieć, czy np. słowo namelis w tym znaczeniu jest kalką (por. słow. domik), czy też słowem litewskim użytym na zasadzie podobieństwa, podobnie jak hybrydowy odpowiednik lazūniškich skrynéle (LKA I 100). Przecież takie ule często nazywa się 166 domkami pszczół także w innych gwarach języka litewskiego. A zatem również zieteliškių namelj raczej nie należałoby bezwarunkowo uważać wyłącznie za kalkę. Co innego ark/ūkas, por. białorus. konik „konik polny”, poświadczone w tym znaczeniu tylko tutaj. W tym przypadku mieszkańcy Lazun najczęściej używają hybryd kazlaitis, kazlėlis albo czystej pożyczki kazlias (por. LKA I 86). W dokładnie taki sam sposób powstała nazwa J/špė, lapdite „żółty jadalny grzyb, kurka, pieprznik jadalny” Lz: /isyčia, lisica Zt (LKA I 97). Piękne litewskie wyrażenia kė/ines apsiaūti lub apsimduti, sijoną apsisėgti, apsivilkti są tłumaczone głównie czasownikiem uždėtar užsidėt kélines, suknéle (por. białoruskie nadziec, rosyjskie nadier) Lz, Zt, rzadziej krauti, np. an save kélnes kraut (por. polskie nafozyc) Zt (LKA I 115). Takie kalki nazywa się również semantyzmami lub kalkami semantycznymi (Velakoski 1984: 221-222). Zwykle takie rodzime, brzmiące po litewsku słowo, mające inne, obce, zapożyczone znaczenie, staje się również innym słowem (leksemem). Dlatego kalkowanie uważa się za jeden ze sposobów nominacji (Pavel 1983: 74, 83). Jednak w słownikach z takimi słowami postępuje się niejednolicie. Rzeczowniki są zwykle podawane oddzielnie, natomiast czasowniki —razem tylko z odrębnym (zapożyczonym) znaczeniem, np.: ljsti „wspinać się, wdrapywać się”, /ūpti „drzeć, rozdzierać”, rinkti „brać”, uždėti „ubierać, nakładać, zapinać” itd. (szerzej zob. Vidugiris 1989: 39-54; 1995: 175-180). Zapożyczenia. Gwary lazūńska i zietelska od dawna są otoczone przez języki słowiańskie (białoruski, polski, obecnie rosyjski) i pod ich wpływem mają niezwykle wiele różnorodnie zaadaptowanych zapożyczeń. Są one zestawiane w takiej samej kolejności jak wyrazy pochodzenia litewskiego. 1. Większość zapożyczeń w gwarach lazūńskiej i zietelskiej pokrywa się, np.: dbadas ‘obręcz koła’ (LKA I 42), bulionas “zupa ziemniaczana' (//bulionas Lz) (LKA I 29), dieška ‘dzieża’ (LKA I 25), kduka “sroka' (LKA I 78), krinycia ‘źródło’ (LKA I 104), odina ‘żmija’ (LKA I 80), plotka “leszcz, krąp' (LKA I 82), statyvos “nogi krosien' (LKA I 6), strieka ‘dach’ (dachas Lz) (LKA I 3), takas “klepisko w stodole lub podłoga pieca, klepisko' (LKA I 4) i in. Większość tych zapożyczeń w głównych dialektach języka litewskiego nie jest używana, a nawet nie jest znana. Do tego typu zapożyczeń należy zaliczyć także zapożyczenia, które weszły do systemu języka literackiego, a których inne gwary często nie mają czym zastąpić, np.: burokas ‘burak’ (LKA I 88), košė ‘papka’ (LKA I 30), noragas ‘część pługa lub sochy, która ostrym bokiem odcina warstwę ziemi podczas orki' (LKA I 46). W gwarach lazūńskiej i zietelskiej występuje 46 zapożyczeń wspólnych, czyli 30,696. Jeśli do tej liczby dodamy wspólne nazwy pochodzenia litewskiego, otrzymamy łącznie 88 (czyli 58,7%) pojęć nazywanych jednakowo w gwarach lazūńskiej i zietelskiej. 2. Podobnie jak litewskie wyrazy o wspólnym rdzeniu, również zapożyczenia o wspólnym rdzeniu mogą wykazywać podobne różnice: słowotwórcze, np.: karvalatas, karaulatas ‘kołowrotek przędzalniczy’ a) Lz : karvalatas, karaulūtkas Zt (LKA I 60); b) wokalizmu ar rdzenia, np.: arnas “palenisko kuźni, ognisko kowalskie” harunis Lz : Zt (LKA I 108), 167 rapuka 'ropucha' Lz: rapucha Zt (LKA I 81), svoranas “sworzeń wozu” Lz: svorinas Zt (LKA I 38); końcówki tematu, np.: padnebiéné (|/padnebė) “sklepienie, podniebienie pieca chlebowego” Zt: padnebenia Lz (LKA I 7) i in. Takich odpowiedników jest 7, czyli 4,7%. 3. To samo pojęcie wyrażane jest różnymi zapożyczeniami lub hybrydami, np.: bruška „griežtis, sėtinys” Zt: krucka Lz (LKA I 89), bū/'ba „ziemniak” Lz: kunoda (rzadziej kurduplé) Zt (LKA 187), chrištulys, chruštulys (|| mojavinis, mojinis žūkas) „chrabąszcz” Zt: karklinis žūkas, lazinis žūkas Lz (LKA I 84), desétkas „guba, šlitis” Zt: mendlis Lz (LKA I 109), kaladė „stebule” Lz: kulbe Zt (LKA I 40), katkéle „krążek kołowrotka przędzalniczego” Zt: muterka Lz (LKA I 63), košys „girnalovis” Zt: skrynėlė Lz (LKA I 68), stajékas, stajokas „priebrukas” Lz: stopcis, stopcius Zt (LKA I 58) i in. Ogółem zapisano 8 takich par, czyli 5%. Porównanie tych zapożyczeń pokazuje, że na leksykę gwar lazūńskiej i zietelskiej oddziaływały różne języki słowiańskie (głównie białoruski, w mniejszym stopniu polski) oraz gwary białoruskie. Na razie nie można stwierdzić, że któryś z języków słowiańskich oddziaływał na jedną z gwar silniej niż na drugą. Z pozostałych 4 (2,796) pytań mieszkańcy Zieteli nie podali nazw 3 (296) pojęć, a mieszkańcy Lazūn — 1 (0,7%). Ogółem rozbieżnych nazw zarówno litewskich, jak i słowiańskich w gwarach Zieteli i Lazūn jest 54, czyli 36,4%. Z tej liczby różnych nazw litewskich jest 19 (34,5% albo 12,7% ogólnej liczby), mieszanych — 19 (35,7% albo 12,7%), wyłącznie zapożyczonych — 16 (2996 albo 10,7%), a osobno w gwarach: tylko w gwarze lazūńskiej rozbieżnych nazw litewskich — 34 (61,8% albo 22,6% ogólnej liczby), w gwarze zietelskiej — 23 (41,8% albo 15,396), rozbieżnych zapożyczeń w gwarze lazūńskiej — 20 (37,4% albo 13,3% ogólnej liczby), a w zietelskiej — 32 (58,2% albo 21,396). Dowodzi to, że gwary lazūńska i zietelska kształtowały się w odmiennym środowisku i niezależnie od siebie. Łączna liczba nazw litewskich tylko w gwarze Łazunów sięga więcej niż połowy całej liczby, tj. 79 (ze słowem ži/ausis 80), czyli 52,7% (53,3%), natomiast w gwarze Zieteli — 65, czyli 43,4% — nie osiąga nawet połowy. Można to wyjaśnić tym, że izolacja gwary Łazunów od głównego obszaru języka litewskiego rozpoczęła się później niż izolacja gwary Zieteli. Po odrzuceniu po 2 oczywiste kalki otrzymamy odpowiednio 77 (51,396) słów pochodzenia litewskiego w gwarze Łazunów oraz 63 (42,4%) w gwarze Zieteli. Nie uwzględniając 6 nie rozstrzygniętych kwestii w gwarze Zieteli i 1 w gwarze Łazunów, wszystkie pozostałe nazwy są zapożyczeniami. W gwarze Łazunów czystych zapożyczeń jest 70 (46,796), a wraz z niewątpliwymi kalkami 72 (48,4%), natomiast w gwarze Zieteli — 80 (53,3%) lub 82 (54,796). Można się jedynie pocieszać, że podane tu liczby i wartości procentowe są dość umowne, ponieważ operuje się głównie nazwami drobnych, specyficznych obiektów. Zapożyczenia tych gwar znacznie przewyższają nie tylko 16–30% zapożyczeń w gwarach głównych, lecz także średnią 2796–4096 zapożyczeń w gwarach wileńskich (Zinkevičius 1978: 147–151). W czasie zbierania materiału do „Atlasu języka litewskiego” wiele gwar południowo- -wschodniego pogranicza już zamierało. Dla absolutnej większości gwar i gwar miejscowych tego obszaru, wśród nich tak unikalnych jak gwara z Zieteli i z Lazunów, to zamieranie w czasach sowieckich zakończyło się śmiercią. Wkrótce całkowicie zabraknie osób mówiących po litewsku w okolicach Brześcia, Pastawów, w całej ogromnej wschodniej części rejonu woronowskiego, w północnej części rejonu grodzieńskiego i gdzie indziej. Teraz można tylko przypuszczać, jaka ilość zapożyczeń jest dla gwary śmiertelna. Dla gwar, które nie są wspierane przez kulturę własnego narodu i na różne sposoby są niszczone, zapewne każda liczba jest decydująca. Zamieranie prawdopodobnie zaczyna się wtedy, gdy język ojczysty traci co najmniej jedną trzecią własnego zasobu leksykalnego. Swe­go rodzaju rekordzistką jest gwara z Zieteli, w której zapożyczenia stanowią około dwóch trzecich całego zasobu leksykalnego. W tym przypadku decydujące są warunki ekstralingwistyczne. Niemniej jednak leksyka litewska ma największe znaczenie nie tylko dla dialektu czy gwary, lecz także dla językoznawstwa. Dla nauki o języku może powiedzieć znacznie więcej niż zapożyczenia. Większość litewskich nazw wskazuje, że gwary Lazūnų i Zieteli należą do tego samego pnia języka litewskiego i świadczy o dawnej litewskiej (bałtyckiej) przeszłości tych terytoriów. Na podstawie rozpowszechnienia jednych zbieżnych wyrazów widać, że gwary Lazūnų i Zieteli wraz z gwarami 168 południowoauksztockimi wiążą się z wschodnimi gwarami auksztockimi wileńskimi, np.: apušė, dalgé, niekocia, pirkia, stovai, natomiast na podstawie rozpowszechnienia innych wyrazów, np. érditis, éras, ėrūkas, kiėmas, spragilas lub spragelas, vežimas, wraz z gwarami południowoauksztockimi zbliżają się do gwar zachodnioauksztockich itd. Wyrazy o różnych rdzeniach oddzielają gwary Zieteli i Lazūnų od siebie i wskazują na ich odmienną przynależność dialektalną. Gwarę Lazūnų z wschodnimi gwarami auksztockimi wileńskimi łączą wyrazy atslaimas (//kiémas), jauja, Iobas ‘dolina’, medžiagėlė ‘łozina’, vinkšna i in. Jednak inne wyrazy wskazują, że gwara Lazūnų była ściśle związana z gwarami południowoauksztockimi (tak zwanymi zachodnimi gwarami dzukijskimi), np.: gréndymas, kréslas ‘górna poprzeczna część przedniej ściany wozu’ (LKA I 37), satra, a szczególnie z ich częścią wschodnią, np.: blaskytuve ‘narzędzie do obijania lnu’, mėdžias ‘las’, ratapėdis ‘szprycha’, farpūpėdis 'boczna część' i in. Tymczasem gwarę Zieteli z południowymi, a zwłaszcza z południowymi zachodnimi gwarami auksztockimi, zbliżają następujące nazwy (czasami także obiekty): duobė ‘pewien rodzaj ziemianki z paleniskiem do suszenia lnu’ (LKA I 20), giria “las', kartis, klonis “dolina, obniżenie terenu’, vedega i in. Niestety wiele elementów charakterystycznych dla Bałtów zachodnich, które zachowały się w gwarze Zieteli i często w dialekcie południowoauksztockim, pozwala sądzić, że niegdyś na dużym obszarze południowej Litwy, obecnie podzielonym między Litwę, Białoruś i Polskę, żył bliski Litwinom związek plemion sūduwskich (jaćwieskich) (Būga 1961: 126— 156; 601-602; Zinkevičius 1987: 40-46; Vidugiris 1996: 1-2). LITERATURA Būga K.: Naród litewski i język litewski oraz jego bliscy krewni. —Būga K. Rinktiniai raštai 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 128-156; Końcówka nazw rzek ziem jaćwieskich -da. —Tamże, 601-602. LKA I —Atlas języka litewskiego 1, Leksyka, Wilno: Mokslas, 1977. Pavel V. K. 1983: Nominacja leksykalna, Kiszyniów: Stiinca. Velokoski H. 1984: O kalkach według modelu niemieckiego w języku rosyjskim. —Studia slavica 169 Finlandensia 1, Helsinki, 221-232. Vidugiris A. 1995: O semantyce czasownika rinkti w gwarach litewskiego i białoruskiego pogranicza. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 28. Vidugiris A. 1995: Wpływ kontaktów językowych na rozwój semantyki leksykalnej. — Badania dialektologii i onomastyki na pograniczu polsko-wschodniosłow175-180. iańskim, Białystok, Vidugiris A. 1996: Sudowianie (Jaćwingowie) i zamieszkiwane przez nich terytoria. —Voruta 12(246). Zinkevičius Z. 1978: Myśli po ukazaniu się I tomu Atlasu języka litewskiego. —Baltistica 14(2), Wilno: Mokslas, 147-151. Zinkevičius Z. 1987: Historia języka litewskiego 2, Wilno: Mokslas. O PORÓWNANIU ZASOBU LEKSYKALNEGO PODDIALEKTÓW Z LAZŪNAI I ZIETELA Streszczenie Porównano zasób leksykalny dwóch najbardziej na południowy wschód wysuniętych odizolowanych poddialektów litewskich — z Lazūnai i Zietela — miejscowości, które obecnie wchodzą w skład obwodu grodzieńskiego na Białorusi. Porównanie opiera się na zasobie leksykalnym „Lietuvių kalbos atlasas” (Atlas języka litewskiego) — 150 nazw obiektów porównywanych pod względem ich pochodzenia oraz zgodności lub niezgodności ich form w obu poddialektach. Poddialekt z Lazūnai zachował więcej słownictwa pochodzenia litewskiego (5396), podczas gdy w poddialekcie z Zietela równoważą je zapożyczenia (54%). Rozprzestrzenienie nazw pochodzenia litewskiego pokazuje, że poddialekt z Lazūnai jest typowym wschodnioaukštaitskim poddialektem wileńskim, z pewnymi cechami poddialektów południowoaukštaitskich, a niekiedy także zachodnioaukštaitskich, podczas gdy poddialekt z Zietela, mimo szeregu wspólnych cech z poddialektami południowoi wschodnioaukštaitskimi, jest bliższy południowo-zachodnim poddialektom aukštaitskim. 170