Die Areale Charakteristik von Wörtern und Wortbedeutungen im nichtdifferenzierenden Mundartwörterbuch

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Ilga JANSONE AREALNA CHARAKTERYSTYKA SŁÓW I ZNACZEŃ SŁÓW W NIEDIFFERENCYJNYM SŁOWNIKU GWAROWYM Specyficznym i słabo zbadanym zagadnieniem w leksykografii dialektalnej jest system oznaczeń geograficznych, który dostarcza informacji o zasięgu występowania wyrazu lub jego znaczenia. Oznaczenia te są szczególnie potrzebne w słownikach obejmujących leksykę rozległego regionu; dotyczy to także przygotowywanego „Słownika gwar języka łotewskiego” (Bušmane, Kagaine 1980: 59–75; Kagaine 1985: 64–86), pomyślanego jako stosunkowo pełny słownik gwarowy. Oznaczenia geograficzne mogą być różne, w zależności od stopnia ich ogólności lub szczegółowości: • oznaczenia ogólne – dialekt, grupa gwar lub region historyczno-kulturowy; • oznaczenia szczegółowe – określona gwara. W niedyferencyjnym słowniku gwar („Słowniku gwar języka łotewskiego”) zwykle warto stosować oba rodzaje oznaczeń, w zależności od gęstości materiału. Należy jednak pamiętać, że każdy z nich ma swoje zalety i wady. Oznaczenia ogólne zajmują niewiele miejsca i czytelnie wskazują lokalizację danego wyrazu lub jego znaczenia, mogą jednak wystąpić nieścisłości – w poszczególnych gwarach wymienionego obszaru dany dialektyzm leksykalny lub semantyczny może nie być używany. Wykaz konkretnych gwar (zwłaszcza gdy materiał został zebrany w dużej ilości) zajmuje dużo miejsca, ale dostarcza dokładnych informacji o użyciu leksemu w podanej gwarze. Użytkownikowi słownika, który nie zna w pełni podziału administracyjno-terytorialnego Łotwy, oznaczenia szczegółowe nie zawsze dają wystarczające wyobrażenie o lokalizacji wyrazu lub jego znaczenia. Biorąc pod uwagę, że każdy słownik cechuje pewien stopień abstrakcji (na przykład słowniki gwarowe, pod względem zasięgu arealnego, nie dublują atlasów leksyki dialektalnej, które podają informacje o występowaniu niewielkiej liczby wyrazów we względnie wszystkich gwarach), zaleca się stosować oznaczenia ogólne wtedy, gdy wyraz lub jego znaczenie obejmuje rozległy obszar występowania [zob. biķis1, bruceklis1] albo występuje na niewielkim, zwartym obszarze [zob. blozmē]. W praktyce leksykograficznej obserwuje się, że oba rodzaje oznaczeń są łączone. W niedyferencyjnym słowniku gwar oznaczenia geograficzne występują na dwa sposoby: • pośrednio – przy materiale ilustracyjnym i w odsyłaczach do źródeł leksykograficznych; • bezpośrednio – jako słowny (lub zakodowany) wykaz ogólnych oznaczeń arealnych albo konkretnych gwar oraz w postaci map. Każdy słownik (zwłaszcza słownik gwarowy) jest źródłem nie tylko faktów językowych, lecz także historyczno-kulturowych – zamieszczony w nim materiał ilustracyjny dostarcza informacji zarówno o realiach etnograficznych, jak i o ludowych zwyczajach i wierzeniach. 137 Aby maksymalnie ukazać tę warstwę historyczno-kulturową, w „Słowniku gwar języka łotewskiego” do każdego znaczenia leksemu dołączono przykłady gwarowe dobrane tak, by obejmowały gwary różnych regionów historyczno-kulturowych (Vidzeme, Zemgale, Kurzeme, Latgale, a także Sēlija) [zob. bedre]. Pośrednio informacje o zasięgu geograficznym leksemu można uzyskać również z odsyłaczy do źródeł leksykograficznych i innych opublikowanych źródeł. Najważniejszym źródłem leksykograficznym dla „Słownika gwar języka łotewskiego” jest „Słownik języka łotewskiego” K. Mīlenbacha i J. Endzelīnsa (ME I–IV) wraz z jego uzupełnieniami (EH I–II), w których znajdują się wskazówki dotyczące geograficznego zasięgu słów, „przenoszone” także do powstającego słownika [zob. blorcat 1,2, blikstiens]. Oprócz nich wykorzystuje się także inne słowniki gwarowe (opublikowane po ME i EH), na przykład „Słownik gwary Ērģeme” (ĒIV I–III), oraz materiały gwarowe, takie jak opisy gwar w publikacjach Towarzystwa Filologów oraz w publikacjach Instytutu Języka i Literatury [zob. blumizers..], a także poszczególne monografie, na przykład opis gwary Stende (DR 1955 i in.), które również pośrednio dostarczają informacji o zasięgu leksemów. Odsyłacz do „Słownika literackiego języka łotewskiego” (LLVV I–VIII) wskazuje, że dany leksem uznaje się za składnik języka literackiego, czyli jest on znany także użytkownikom gwar. Jeżeli słowo lub jego znaczenie nie występuje na zwartym obszarze albo rejestr jego użyć nie jest dostatecznie gęsty, w „Słowniku gwar języka łotewskiego” stosuje się bezpośrednie wskazania geograficzne, tj. wymienia się gwary, w których odnotowano dane słowo. (Aby taki wykaz nie zajmował zbyt wiele miejsca, można opracować skróty nazw gwar, jak zrobiono to również w ME i EH). Szczególnym i rzadko stosowanym rodzajem bezpośrednich wskazań geograficznych w słowniku gwar są mapy (Viereck 1988: 101–113), których wykorzystanie ma kilka zalet. Po pierwsze, na mapie można połączyć kilka wariantów fonetycznych i morfologicznych [zob. blusāt, blusuot; blusāties, blusuoties], po drugie, mapa w bardziej przejrzysty sposób ukazuje rozprzestrzenienie leksykalno-semantycznych dialektyzmów poza zwartym obszarem [zob. bruceklis]. Rozpatrując zasób słownictwa, który ma zostać ujęty w niedyferencyjnym słowniku gwar, pod względem zasięgu i zakresu użycia, warto wyróżnić kilka grup. 1. Słowa wspólne gwarom i językowi literackiemu. Biorąc pod uwagę znaczenie środków masowego przekazu, wpływ języka literackiego jest niepodważalny we wszystkich gwarach, a słowa języka literackiego znają użytkownicy wszystkich gwar. Jednak w przypadku wielu słów w określonej grupie gwar może być wyraźnie widoczny charakter literacki. Jeżeli można stwierdzić rzadkie użycie jakiegoś słowa języka literackiego na danym obszarze lub w określonej grupie gwar, należy podać ograniczające wskazania geograficzne: rzadko; używane tylko przez młodsze (średnie) pokolenie; nieużywane itp. [zob. bedre 1]. Wskazania geograficzne należy podawać przy tych znaczeniach słów języka literackiego, utrwalonych połączeniach wyrazowych lub frazeologizmach, które różnią się od form języka literackiego. Oczywiście podział ten nie będzie bezwzględny, ponieważ za jedyne kryterium rozróżniania słowa języka literackiego lub jego znaczenia przyjmuje się „Słownik literackiego języka łotewskiego” (LLVV), którego pierwszy tom ukazał się już w 1972 roku, ale 138 pēdējais 1996. gadā vēl atrodas tipogrāfijā. Svarīgi ir norādīt izplatības areālu arī tiem vārdiem vai vārdu nozīmēm, kas LLVV ievietoti ar norādi ‘apv.’ [sk. bruceklis 1], kā arī etnogrāfisko reāliju apzīmējumiem. 2. Słowa potocznego języka nieliterackiego, które tworzą warstwę pośrednią między zasobem słownictwa języka literackiego a leksyką gwarową, cechuje pewne ograniczenie terytorialne, zwykle uwarunkowane historycznie. Na przykład germanizmy są bardziej rozpowszechnione w Vidzeme, Kurzeme i Zemgale, a slawizmy – w Latgale. W przypadku niektórych słów z tej grupy, związanych z określonym obszarem, można by podać ogólne wskazania geograficzne [zob. blumizers.. (możliwe wskazanie ogólne: Kurzeme, Zemgale, Vidzeme), blūdat..]. 3. W przypadku słów leksyki dialektalnej występujących na rozległym obszarze (jeśli zebrano dostatecznie dużo materiału) należy podawać ogólne wskazania geograficzne odnoszące się do zwartego obszaru, a także wymieniać konkretne gwary, w których dane słowo lub jego znaczenie odnotowano poza tym obszarem [zob. bruceklis..]. Zasięg tych słów można by przedstawić również na mapach lingwogeograficznych [zob. przykłady map]. (W przypadku słów ujętych na mapach leksykalnych „Atlasu dialektów języka łotewskiego” należy podać odsyłacz do tej pracy). 4. W przypadku słów leksyki dialektalnej występujących na niewielkim obszarze należy wskazać konkretne miejsca ich występowania – gwary [zob. blozmē, biksiņš]. Podział ten jest możliwy tylko wtedy, gdy zebrano dostatecznie dużo zweryfikowanych materiałów gwarowych; na etapie przygotowywania słownika, aby uniknąć nieścisłości, zaleca się częstsze stosowanie konkretnych wskazań geograficznych. Przykłady haseł bačinas, bačiņi; lp. bačiņš rzecz. Zupa z liści buraka (także komosy) z kaszą i dodatkiem mleka lub śmietany. bačinas, zupē izvāra putraimus mīkstus, lapas nuovāra acsevišķi, a nazi tā sakapā, liek iekšā [zupā], pielēi pienu-tās i biešu bačinas Kursīsos; biešu lapu zupu vāra ar pienu vai krējumu, vārijam bačiņus zupē ēst, kamēr vēl nebija [biešu], bietes lapas kamļēr vēl nebija. ar pienu vārīja, piebēra putraimus klāt, sagrieza tās lapas, nuokveldināja vēl bišķi Snikere; večuos laik(u)os, ta viņu [biešu zupu] sāuca – bačini, par bačiniem Bruknā; sauc par bačiņām. lapām uzlei vāruošū ūdeni, siki siki sagriež. kad putraimi mīksti, ber klāt. tāpat kā pie skābeņu zupas pieliek ūolas, liēsu gaļu, krējumu Na południu Kurlandii i Liwlandii, na Semigalii. ME I 247 potrawa z buraków Auros, Pļaviņās, z liści buraków Blidienē; w Šķēdē – bačiņš lub z liści szczawiu Kursīsos; EH I 197 Bēnē, Saldū (tu: liście buraków gotowane w mleku), Džūkstē (tu: potrawa z liści buraków i komosy oraz kaszy), bačiņi zupa buraczana Grenčos. 139 bačinas ‘zupa z liści buraka’ bedre rzecz. 1. Zagłębienie, wgłębienie (zwykle w powierzchni ziemi). za dārz bi liels dziļš bedr, kur vis vasar ūdeņc stāvei iekšķa Svētciemā; [zagadka]: juo vairāk ņem nuost, juo lielāks paliek – bedri, mārku ruok w okolicach Valmiery; pa visu sēnu laiku ta jau dūmbēris bi, taga jau sauc bedre w Nīcy; tupuļu[kartupeļu] bedres bij uz Runča kalļina. tur iebērem rudeni tupuļus sākļai Sinolē; kartupeļus[ziemā uzglabāšanai] lika bedrē, teica arī – kapčā w Bausce. ● miruonu bedre, także cietmetamā bedre – kopiec do przechowywania ziemniaków, z którego nie wyjmuje się ich zimą. mums nau tādas klātejamas bedres, bet ciētmetamās, veci cīlvēki saka – miruōņu bedres ĒIV I 159. ● klātejama bedre – kopiec do przechowywania ziemniaków, z którego wyjmuje się je także zimą. LLVV II 49–50; ME I 276; ĒIV I 158; rzadko (jako literackie) w łotewskich gwarach dialektu górnołotewskiego, zamiast tego duobe. 2.... biksniņš rzecz.; zdrobn. Złożona pieluszka z tkaniny (zwykle gazy), wkładana niemowlęciu między nogi. tuo souc pa biksniņ, kuo līek kājstarpīņa couuri priekš tuo diben, lai nenuōvār t lielēis drēbs w Svētciems. bīkstīties czas. Bać się, lękać. aīts nebīkstas, ka naū suņ, viņ jo nevar no labibs izdzīt Jeros; nebīkstīes pa skādi, tā būs mana skāde, bet teū tik vaiga darīt tā, kā es lieku w Džūkste; także w Mežamuiža. EH I 223 w Augstkalne, Džūkste. biķis rzecz. 1. Młotkowate narzędzie do ostrzenia kamieni młyńskich. biķs i a kuo kapin dziērns. viņam ab gāl spic, vide kač Īvandē; sudmaļu zellis kapinājis a tuo biķi tās dziērnas Grobiņā; dziērnakmeņ:s kapan a biķ w Kurlandii. EH I 219 w Īvandē, Grobiņā. 140 // Młotowate narzędzie (z jednym ostrym, a drugim płaskim końcem metalowej części) do rozdrabniania, kruszenia twardych rzeczy (na przykład zamarzniętej ziemi, lodu). biķis m. narzędzie do rąbania. Ma jeden koniec żelazny, spiczasty, drugi płaski, pośrodku drewniany trzonek. Do rąbania twardej ziemi; rąbie się nim ziemię, którą trzeba rąbać — zamarzniętą ziemię rąbie się biķis w Nicā; w nowym gospodarstwie kupiono biķi z jednym szerokim końcem do rąbania zamarzniętej ziemi i do innych zastosowań w Grobiņā. Kurzeme. EH I 219 w Grobiņā. 2. Keksis. biķis m. narzędzie wykute z żelaza i osadzone na drewnianym trzonku; jeden koniec jest prosty, a drugi zakrzywiony, żeby można było pchać i przyciągać w Nicā. 3. Stampa. W Sinolē kapustę ubija się biķis w beczce; ubijak do kapusty — gdy kapusta jest poszatkowana i włożona do beczki, ubija się ją, czyli stłacza biķis — dość ciężkim drewnianym narzędziem z okrągłą tarczą na końcu w Alūksnē. EH I 219 w Mālupē, Gulbenē. Zapożyczone; por. EH I 219: aus d. Bicke. blikstiēns, blikstiņš rzecz. Powieka. Każde oko ma swoją powiekę. Powieka, gdy zasypiamy, zamyka się: w Dundagā; już czekam, aż nasza dziewczynka zacznie malować te powieki na niebiesko albo zielono w Laucienā; blikstiņ u krowy to jest na oku. Gdy śpi i jest uśpiona, oko jest zamknięte. Gdy śpi na dworze i przeżuwa, oko ma otwarte w Strazdē. EH I 229 w Talsos. blozmē przysł., nieodm. Tłumnie, gromadnie. Przychodzą [do karczmy], zajmują miejsce, rozsiadają się po kątach. Tańczą i skaczą razem jak zwierzęta, gdy zbiorą się w jedną blozmē w Puzē; tak stłoczeni w jedną blozmē w Ugālē; także w Piltenē. EH I 231 w Ugālē. blūdāt, blūdēt, blūdīt czas. Błąkać się; włóczyć się bez celu. Gdzie tak długo się włóczyłeś, że nie wróciłeś do domu? w Preiļos; całą noc błąka się po lesie w Pildā; pierwszy raz, kiedy jechałem do Rygi, trochę się włóczyłem w Kalupē. Łatgalia. Zapożyczone; por. ros. блудить ‘błądzić, plątać się’ СРЯ I 116. blumizers, blumizeris, blūmizers, blūmizeris rzecz. Harmonijka ustna. Blumīzeri — dmucha się w to ustami tak, żeby można było zagrać ładne melodie w Kursišos; matka kupiła handlarzowi blumīzeri, żeby braciszek mógł dmuchać w Ir lavā; dzieci miały harmonijki ustne albo blūmizerēs w Bauskā; żadnej zabawy tam nie było, grano tylko na blumizerze w Kuldigā; harmonijki ustne nazywa się blūmīzeri w Sinolē; grało się na grzebieniach, a był też taki blūmizers w Mežotnē; blumizers zawsze jest pod ręką, kiedy trzeba, wtedy dmucha się w tę harmonijkę w Dundagā; blumeižers — tak nazywają harmonijkę w Dignājā; blumizeris w Piltenē, Zantē; blumizers w Kandavā, Laidzē (Graudiņa VI), Puzē, Vandzenē; blumīzers (jo -c.) w Stendē (DR 1955, 111). Zapożyczone; < nd brummisern DR 1955, 111. blusāt; blusuot czas. 1.... 2. Drobno bulgotać przed zagotowaniem. Woda blusuo, zaraz zacznie wrzeć w Braslavā; ...gdy ta woda blusuo, wtedy tak właśnie powinno się robić chleb w Jērcēnos; do dzieży wlano wodę już lekko bulgoczącą, dodano mąkę [do niej], wzięto i porządnie wymieszano [ciasto] w Burtniekos; woda blusuo. Kiedy woda blusuo, wtedy jest najlepsza do chleba w Rencēnos; także blusuot 141 W Jaunburtnieki, blusāt w Trikacie. Por. także blusāties (2), blusuoties. 3.... blusāties; blusuoties czas. 1.... 2. Delikatnie bulgotać przed zagotowaniem. blusuōjās ūdens. ūdens tā kā kustas, vēl nevārās, bet blusuōjās w Naukšēnach; ka sāk ūdens blusoties, ka lēka aūksā tāds ka blusins, ta lej miltim virsū w Jeros; ūdeņc tāduos burbulišuos met, blusājas, ta esuot laps[do wyrabiania ciasta] w Ēvele; ūdeņc sāk blusuoties, ta kuļ milts iekšā w Ķoni; ūdeņc blusuōjās, met, sit aūksā [burbulišus], vārītēs nevar laist, milti pārdeg, ta i tāda glīdaiņa [maize], garaužu sit vaļā w Rencēnach; blusāties także w Jercēnach; blusuoties w Kārķach. EH I 232 blusuoties pod hasłem blusuot Jeros; ĒIV I 177 blusāties. Por. także blusāt, blusuot (2). 3.... blusāt „delikatnie bulgotać przed zagotowaniem” bļorcāt czas. 1. Ugniatać. bļorcā mālus – ugniata glinę, żeby była lepka w Vecate. ME I 321 Duntē, Stienē. 2. Brodzić, brnąć (w błocie, brudnej, mętnej wodzie). neviēnc negrib pa netīrīm ūdeņīm pa tuo bļorcu bļorcāt w Vecate; nebļorca pa dubļim! w Svētciems. ME I 321 bļorcāt; EH I 234 bļorcāt w Lielsalaca. 3. Poruszać (na przykład czymś płukanym w płynie), wydając odgłos podobny do plusku. lēji kartiņ kuivīm ūdeņ virsa un bļorcej, kustinej tuo kuŗu w Vainiži. 4. Mieszać (płyn), wydając odgłosy podobne do plusku. nebļorca, ber ēd! w Svētciems. 5. Myć. W Limbaži. bruceklis; bruceķis rzecz. 1. Ostrzałka (zwykle do ostrzenia kosy). tuo sauc strīķs. veç ļauds sauc pa bruceķi. iskapš bruceķis. nu jau pa strīķ sauc w Dundaga; tie ritīgie bruceķi i tād kuok delīt, kam abās pusēs uzsmērēt tād ās graņit. te 142 granīte, myślę, że i cement dodawano, żeby to spoić, aby się nie kruszyło. To taki kamienny kawałek, a drewno zupełnie się do tego nie nadaje. Cały ten kawałek pochodzi z jednego kamienia. Dawniej sam kawałek robiono inaczej: przygotowywano drewnianą łopatkę i z obu stron wygładzano ją pilnikiem. Potem smarowano obie strony smołą i posypywano piaskiem. Piasek wbijano młotkiem w te otworki, a następnie zostawiano do wyschnięcia, wygładzano i znów posypywano piaskiem. Robiono tak długo, aż powstała dość gruba warstwa. Dawniej te kawałki wyglądały inaczej. Były tylko taką drewnianą łopatką, którą zabierano do koszenia; brało się ze sobą woreczek piasku. Gdy trzeba było ostrzyć, posypywało się kawałek piaskiem i ostrzyło. Żeby piasek lepiej się trzymał, najpierw zwilżano kawałek wodą z octem; bručeķlis to własnoręcznie zrobiona osełka do ostrzenia kosy. Daj mi swoją bručeķlis, naostrzyj kosę! Nica; bručeķļi robiono z kamienia szmerglowego. Taka osełka. Ostrzy się nią po zębach. Potem przy drewnie wlewano obok taką masę zmieszaną ze szmerglem. Bručeķļis miał taki uchwyt. Podczas koszenia trzyma się bručeķļi w ręku albo w kieszeni Nīgranda; on ostrzy kosę brućinā z bruć’ēkļi Saikava; bručeķlis – osełka albo sztuczny piaskowiec z deseczką pośrodku. Bručeķļus kupowano w sklepie do ostrzenia kos Vecate. Kurlandia; poza zasięgiem: Vecate, Saikava. ME I 338 bručeķlis Dundaga, Kuldīga; EH I 244 bručeķlis także Saldus, Īvande, Saikava; EH I 244 bručeķļs Dunika, Grobiņa, Kalēti, Barta, Rucava. LLVV I 130 i nast. 2. Urządzenie do międlenia lnu. [do międlenia] była też taka deska i był taki bručeķlis, taki braūčeķlis, do międlenia lnu Nica. 3. EH I 244 bručeķlis „żylak” Biksti. 4. Zbyteczny, niepotrzebny człowiek. to taki bručeķlis – kręci się pośrodku Nica. ME I 338 bručeķlis „zbędny człowiek, piąte koło u wozu” Grobiņa. 5. ME I 338 bručeķļs „niechlujnie ubrany człowiek” Zasa. bručeķlis „osełka” bručeķlis, bručeķļs 143 LITERATŪRA B ū š m a n e B., K a g a i n e E. 1980: Izlokšņu vārdnīcu tipi un latviešu dialektālo vārdnīcu veidošanas jautājumi. – Latvijas PSR ZA Vēstis 8, 59–75. DLJ – Dialektālās leksikas jautājumi, Rīgā: Zinātne, 1986. DR 1955: D r a v i ņ š K., R ū ķ e V. Leute und Nominalformen der Mundart von Stenden 1 Einleitung, Akzent und Intonation, Lautlehre. Lund. EH I–II – E n d z e l ī n s J. u n H a u z e n b e r g a E. Papildinājumi un labojumi K.Mühlenbacha Latviešu valodas vārdnīcai 1–2, Rīgā, 1934 – 1946. ĒIV I–III – K a g a i n e E., R a ģ e S. Ērģemes izlokšņu vārdnīca 1–3, Rīgā: Zinātne, 1977–1983. G r a u d i ņ a M. 1958: Laidzes un Kandavas izloksne. – Valodas un literatūras institūta raksti 6, Rīgā, 1958, 257–297. K a g a i n e E. 1985: Apvienotās latviešu izlokšņu vārdnīcas veidošanas problēmas. – Valodas aktualitātes 1984, Rīgā: Zinātne, 1985, 64–86. LLVV I–VIII – Latviešu literārās valodas vārdnīca 1–8, Rīgā: Zinātne, 1972–1996. ME I–IV – M ū l e n b a c h s K. Latviešu valodas vārdnīca. Rediģējis, papildinājis, turpinājis J.Endzelīns 1–4, Rīgā: Kultūras fonda izdevums, 1923–1932. V i e r e c k W. 1988: A Dictionary of English Dialects – the Date of the Survey of English Dialects Dictionaryized. – Symposium on Lexicography IV. Proceedings of the Fourth International Symposium on Lexicography April 20–22, 1988 an the University of Copenhagen. Lexicographica Series Maior 26, Tübingen, 101–113. VLIR VI – Valodas un literatūras institūta raksti 6, Rīgā: Zinātne, 1958. СРЯ I- Словарь русского языка 1, Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1957. ŽODŽIŲ IR JŲ REIKŠMIŲ AREALO CHARAKTERISTIKA NEDIFERENCINIAME TARMIŲ ŽODYNE Santrauka Šiame straipsnyje nagrinėjama specifinė tarmių leksikografijos problema – geografinių nuorodų pateikimo sistema, kurią sudaro bendrosios nuorodos (tarmė, istorinė sritis, rajonas) ir konkrečiosios nuorodos (šnekta). Tokios nuorodos, aiškinančios žodžio ar tam tikros jo reikšmės paplitimą, nediferenciniame tarmių žodyne pateiktinos dvejopai – netiesiogiai (prie iliustracinės medžiagos) ir tiesiogiai (arealo nuorodų ar šnektų sąrašas bei žemėlapiai). Arealo ir vartojimo požiūriu tikslinga išskirti kelias žodžių grupes, kurios čia analizuojamos smulkiau: 1) tarmių ir bendrinės kalbos bendroji leksika; 2) neliteratūrinė šnekamosios kalbos leksika; 3) tarmių leksika, vartojama plačiame areale; 4) tarmybės, vartojamos vienoje ar keliose šnektose. DIE AREALE CHARAKTERISTIK VON WÖRTERN UND WORTBEDEUTUNGEN IM NICHTDIFFERENZIERENDEN MUNDARTWÖRTERBUCH Zusammenfassung In der dialektalen Lexikographie ist das Problem des Systems geographischer Angaben, die die Information über Verbreitung des Wortes resp. der Wortbedeutung bieten, spezifisch. In 144 der lettischer Sprachwissenschaft hat sich dieses Problem während der Arbeit am “Wörterbuch lettischer Mundarten” aktualisiert. Geographische Angaben können hinsichtlich des Grades ihrer Verallgemeinerung oder Konkretisierung unterschiedlich sein: 1) allgemeine Angaben – Dialekt, die Mundartgruppe oder kulturhistorisches Gebiet, Region; 2) konkrete Angaben – eine bestimmte Mundart. Im nichtdifferenzierenden Wörterbuch (abhängig von der Dichte des Materials) ist in der Regel angemessen, diese beide Typen der Angaben zu verwenden, die am entsprechenden Wort bzw. der entsprechenden Wortbedeutung zu bieten sind: 1) vermittelt – bei illustrativem Material und lexikographischer Quelle; 2) direkt – als wörtliche (oder auch kodierte) Auflistung von allgemeinen arealen Angaben oder konkreten Mundarten sowie als Karten. Es erscheint zweckmäßig, bei Betrachtung des ins nichtdifferenzierende Wörterbuch einzufügenden Wortgutes in arealer Hinsicht und beträchtlich seiner Gebrauchsdynamik mehrere Gruppen aufzustellen: 1. Für Mundarten und Literatursprache gemeinsame Wörter. 2. Nichtliterarische umgangssprachliche Wörter. 3. Wörter der dialektalen Lexik, die in breitem Areal vorkommen. 4. Wörter der dialektalen Lexik, die in engem Areal vorkommen. 145