Kas yra bendrinės kalbos leksika? Sampratos, nuomonės ir prietarai. Žodyno praktika ir teorija. Vartojimo reikmės ir problemos

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS Jonas KLIMAVIČIUS CZYM JEST LEKSYKA JĘZYKA OGÓLNEGO? Pojęcia, opinie i przesądy. Praktyka i teoria słownika. Potrzeby i problemy użycia Jest to jedynie zachęta i skromna próba odpowiedzi na to pytanie, zwłaszcza na jego odwrotną stronę – czym z pewnością nie jest, czym nie mogłaby być i najprawdopodobniej nie będzie leksyka języka ogólnego. Odpowiedzi szuka się, analizując założenia i manifesty dotyczące tworzenia i rozwoju języka ogólnego w tym stuleciu, starając się zwłaszcza rozwiać rozpowszechnione powierzchowne opinie i przesądy, zestawić teorię i praktykę „Słownika współczesnego języka litewskiego”, recenzje (w tym tego samego recenzenta), potrzeby i problemy użycia języka ogólnego. Pytanie o to, czym jest lub mogłaby być leksyka języka ogólnego, pojawiło się już u Jonasa Jablonskisa w pierwszej gramatyce normatywnej z 1901 r. Odpowiedzi – teoretyczne i praktyczne – przez niemal stulecie zmieniały się, rozwijały i różnicowały; nigdy nie były całkiem jasne, pojawiały się nawet bardzo błędne, nieuzasadnienie optymistyczne opinie. Także obecnie istnieją różne koncepcje, ale być może jesteśmy już u wyjścia z tunelu. Zależało i zależy to od: 1) Opóźnionego i trudnego kształtowania się leksyki języka ogólnego w niesprzyjających warunkach historycznych, warunkach jednoczenia narodu, odbudowy państwa, życia kulturalnego i oświaty; nierównomiernego, niekiedy sprzecznego rozwoju leksyki języka ogólnego, którego poszczególne etapy wyznaczały zarówno dzieje narodu, jak i etapy, a nawet fazy samego języka, określane różnymi i rzeczywiście niejednoznacznymi terminami – język pisany, ogólny, literacki i ponownie ogólny; nazywane różnymi statusami konstytucyjnymi – państwowy, wypierany i niszczony przez język rosyjski okupanta, obecnie ponownie państwowy; samej natury leksyki – jest ona pod wieloma względami bardziej ruchliwa, zmienna i otwarta na dialekty oraz zapożyczenia niż gramatyka, zwłaszcza w okresie bardzo gwałtownego rozwoju zalążków i początkowych etapów języka ogólnego; faktu, że nasz niewielki, lecz zróżnicowany dialektalnie naród (liczne gwary, ogromne różnice) pozostawał pod wpływem różnych form dwujęzyczności (za pośrednictwem dialektów i bezpośrednio za pośrednictwem języka ogólnego) – kolizje międzydialektalne i międzyjęzykowe, między dialektami a językiem ogólnym, tak oczywiste dla Ferdinanda de Saussure’a (Saussure 1977: 60, 231), są przez niektórych naszych językoznawców przeoczane lub uparcie ignorowane: jakoby dialekty jedynie wzbogacały, wzbogacały w dowolnym stopniu i w dowolnym czasie, niemal automatycznie – bez ogródek i śmiało formułuje się pogląd, że system słownikowy jest swobodny, a leksykę łatwo włącza się do języka ogólnego z dialektów. 2) Leksykograficznych rezultatów rozwoju leksyki języka ogólnego i jego etapów – tego, jak są one odzwierciedlane i utrwalane jako punkt oparcia dla kolejnego etapu, albo tego, że nie zdążono lub spóźniono się (być może nawet fatalnie) z ich utrwaleniem. 20 Skoro osiągnęliśmy już etap języka ogólnego (a nie tylko pisanego), państwowego, nie mieliśmy jego słownika (właściwie żadnego słownika bardziej odpowiedniego dla społeczeństwa, zaledwie kilka dwujęzycznych), który utrwalałby jego normy i zaspokajał potrzeby. Czy naród nie potrafił stworzyć słowników ani wykształcić leksykografów? Niestety tak, bo wymagania były nowe, jakościowo inne – chodziło o słownik języka ogólnego. Potrzebę tę rozumiano, były pomysły i przygotowania (to osobny temat). Istniały też niekorzystne okoliczności subiektywne – przedwczesna śmierć K.Būgi, obciążenie J.Jablonskisa nieadekwatne do jego wieku i zdrowia, niedostatek nowych kadr, słabość i młody wiek instytucji leksykograficznych. Obiektywnie teoria języka ogólnego rozwijała się od gramatyki, językoznawstwo synchroniczne było węższe i mniej cenione niż historyczne. Dopiero w niekorzystnym 1954 r. ukazał się „Słownik współczesnego języka litewskiego” – współczesnego, a nie ogólnego: różnica nie jest tu tylko formalna, lecz także faktyczna. Czyż charakterystyczne, a nawet fatalne dla języka ogólnego nie jest to, że wcześniej – w 1951 r. – ukazał się „Słownik wyrazów międzynarodowych” – przekładowy, nienormatywny, pozbawiony oznaczenia ntk. (niezalecane), które stosuje się, choć jeszcze niekonsekwentnie i niewystarczająco, dopiero w „Słowniku wyrazów międzynarodowych” z 1985 r.? Ogromny, nienormatywny „Słownik wyrazów międzynarodowych” wydano już w 1936 r., mniejsze ukazywały się jeszcze wcześniej. Czyż nie jest to jedna z niemałych przyczyn tego, że język ogólny jest tak opanowany przez wyrazy międzynarodowe, które w wielu dziedzinach od dziesięcioleci szerokim frontem wypierają wyrazy litewskie? Teraz omówmy wszystko szerzej, po kolei. 1. „Jeśli w dialekcie, w którym się pisze, brakuje jakiegoś wyrazu, znanego tylko z innych dialektów, pisarz powinien używać tego wyrazu, skądkolwiek go zaczerpnie; <...>; jeśli pisarzowi w i a d o m o, że używany przez niego wyraz niemal wszędzie będzie rozumiany i n a c z e j, powinien w miarę możliwości d o s t o s o w a ć s i ę do czytelników i zawsze t r o s z c z y ć s i ę o to, by rozumiała go większość” (Jablonskis 1901:60; tutaj i w innych cytatach wyróżnienia moje – J.K.). Program przenikliwy! Nie wszystko jednak jest dla nas całkiem jasne: czy pisarz m u s i wiedzieć, że jego wyraz może być rozumiany inaczej? Zapewne. Jablonskis nawet nie mówi, co będzie, jeśli wyraz będzie zupełnie nieznany: dla niego znacznie ważniejsze jest to, że zostanie zrozumiany inaczej, błędnie. Praktyka dowiodła przenikliwości Jablonskisa. Kto poświęcił się badaniu, jak realizowano ten program i jak przestrzegali go pisarze, w tym Jablonskis jako autor i tłumacz (a osobną sprawą jest jego działalność słownikarska)? Badania prowadzono, ale są luki; syntezy z pewnością brak – przeważają wyrazy zadowolenia z tego, co się udało, bardzo brakuje natomiast antytezy: co i d l a c z e g o się nie udało. Nużą niekończące się ubolewania nad tym, co się nie udało lub nie udaje, bez zastanowienia się nad przyczyną. Jakże często żałowano i lamentowano nad wyrazami tūlas, támsta; vėlinas; abūojas, -a! Ale to zupełnie tak, jak gdy w pieśniach przybyszów z północnej krainy północnego wiatru powstał północny wiatr (Vitkauskas 1975: 64), a także siūras, siūrus, šiūrus, sraujas (choć LKŽ XIII objaśnia: 2. „gwałtowny”), szorstki wiatr; tyle że tutaj wyraz (wraz z pieśniami) przeszedł z jednego dialektu do drugiego, a tam – do języka ogólnego. A oberwało mu się za tę samą przeszkodę: „niezrozumiały – rozumiany inaczej”; dlatego został zniekształcony: wyraz jest tylko w dialekcie, a w języku ogólnym – jego znaczenie. Wyrazów północ, północna kraina nie zapożyczano, bo ma własne, obce 21 … nawet nie rozumie. Dopiero teraz jakby zaczyna świtać, że dla języka ogólnego tūlas, tamsta, vedinas, abuoja nie były uznawane za niezbędne. Jednak podczas korekty wciąż poucza się, co te słowa naprawdę znaczą. Jest też inna, być może prawdziwsza nauka: jeśli nie masz tego słowa w swojej gwarze, nie znasz go dobrze — nie używaj go, nie ośmieszaj ludzi mówiących gwarą! „Litwa, jak się zdaje, to tylko mały woreczek (mała), a co do domu, to mówi się” (Krūonis, LKŽ XI 793). Gwary, dialekty — bogactwo, ludzie — słowotwórczy, słownik — bogaty. Ale jeśli są kłopoty z rozumem (wśród mało rozgarniętych), to kłopotów nie brakuje również z bogactwem słów. Czasami zauważa się międzydialektalne (albo szersze, nawet powszechne) kolizje znaczeń, które bywają dowcipnie wyjaśniane, np.: — Jonai, ojciec spadł z dachu. — Czy ocalał? — Ocalał to ocalał, ale nieżywy Klp (LKŽ VII 498). A znaczenie słowa aplamas „powierzchowny; nieostrożny, gapowaty” w DŽ₃ wprost ośmieszyło znaczenie 1. „wspólny, cały” w DŽ₁, DŽ₂. Czas poważnie porozmawiać o nadmiarze bogactwa języka, który nierzadko stanowi zbytek utrudniający funkcjonowanie języka ogólnego. Niekiedy gwarowe znaczenia jednego słowa kłócą się w języku ogólnym niczym koty w worku. Oto dōras w DŽ₃: 1. „<...> moralny” i 2. „właściwy, dobry”: Doro valgio čia netrūksta. Neturiu doros sveikatos. Ne prieš dorą taip šėlsta. Aš dorai (gerai) nežinau, a także dora, 2. „pogoda, dobre warunki”: Nebus doros ir rytoj (pogoda się nie poprawi). Kažin ar bus dora su tuo ligoniu (czy wyzdrowieje). Į dorą eiti (rozpadać się). W gwarach doras (i dora, rzecz.) są używane w ten sposób bardzo szeroko przez Żmudzinów i część (północno-)wschodnich Auksztotów; spotyka się też takie przykłady: Nebėr doros nei už tvoros Pn. Mano kiaulės neina doron, ir gana Ut. Malkų doriškai parsivežt negali Pc. Jednak znaczenie „moralny” słowa dora zanikło w gwarach (Sb, Sim, Dkš; JR28, S. Dauk, M. Valanč; dora – SD, Grk, Užv), wyparte przez barbaryzmy (š)čyras, čystas, cnatlyvas, zgadnas, cekavas, zaś nedoras także przez šelmis, laidokas (ledokas), kurva; ponadto część znaczenia słowa doras przejęły nekaltas, skaistus, tyras, grynas, a znaczenia słowa nedoras — ištvirkęs, pasileidęs. Dlatego znaczenia te nie kolidują w gwarach. Czyż nie trzeba tego dostrzec? Czy tak trudno to zauważyć? Podobnie należałoby oceniać słowa blōgas w DŽ₃: 3. gwar. „chudy, mizerny”, 4. gwar. „słaby (o chorym)” (w DŽ₂, DŽ₁ — bez oznaczenia gwarowego); pýkinti 2. „przyprawiać o wymioty”; bérgždžias 3. przen. „pusty, niedający rezultatów”; gáuti 2. „mieć, musieć”: Gausi važiuoti į mišką. Gavo daktarą kviesti; pagauti „zacząć, zabrać się”: Visi pagavo bėgti [betgi ir juos pagavo]. Czy nic nam nie mówi fakt, że sama Žemaitė napisała: Per tave gavau (turėjau) pats nešti taip toli? To obszerny temat, ale już można stwierdzić, że dość konsekwentnie nie przestrzegano zalecenia Jablonskisa. Jeśli dziś słowa te nie są już rozumiane inaczej, to przynajmniej nie całkiem, niełatwo i nie przez wszystkich; wprawiają w zakłopotanie, dezorientują. Albo ludzie nie rozumieją, dlaczego się ich używa: dlaczego nic doro, a nie nic gero, dlaczego blogas, a nie liesas, dlaczego pykina, a nie šleikštu, dlaczego bergždžias darbas, a nie tuščias darbas, dlaczego gavo bėgti, a nie turėjo bėgti, dlaczego pagavo bėgti, a nie ėmė, šoko bėgti. Te gwarowe znaczenia coraz częściej pojawiają się w tekstach pisanych, ludzie pytają: dlaczego? Czy naprawdę tak wolno mówić? Uważaj, bo ktoś zaraz poprawi nic gero na nic doro... Te gwarowe znaczenia, oczywiście, wprowadziły jedną nogę do języka ogólnego, ale 22 … w większości są w nim jednak zapożyczone z języka książkowego. Nie zostało to jeszcze omówione, nawet poruszone, dlatego wielu osobom z pewnością wyda się paradoksalne, że regionalizm w języku ogólnym staje się faktem stylu książkowego. W rzeczywistości jednak status użycia zasadniczo się zmienia. W słowniku języka ogólnego do takich „regionalizmów” lepiej pasowałaby i dokładniej ukierunkowywałaby użytkownika (zwłaszcza nieznającego gwar) kwalifikacja knyg., a nie tarm. Nie należałoby też pochopnie i bezkrytycznie mnożyć takich znaczeń — jeśli w gwarach spotyka się p a d ė v ė t a s traktoriukas, to jest to wyłącznie regionalizm, podczas gdy w języku ogólnym używa się (pa) važinėtas. W słowniku języka ogólnego warto zamieszczać takie znaczenia jedynie etnograficznych regionalizmów, np.: márška etnogr. 1. „płachta do przenoszenia paszy, wiórów lub innych sypkich rzeczy; ilość, którą można w niej przenieść”, 2. dz., wsch. „prześcieradło”, 3. wsch., dz. „narzuta na łóżko”, 4. dz., wsch. „tkana podkładka”, 5. wsch., dz. „obrus”, 6. żmudz. „ręcznik”, 7. zach. „niewielka sieć ciągnięta przez dwie osoby, bez gardzieli, dwubradna”; skara 1. „chusta dla kobiet do okrywania głowy i ramion”, 2. żmudz. „szmata (zwykle kiepska), łachman”, 3. żmudz. „pielucha”, 4. zbior., żmudz. „włókno”: Šiemet linų gera skara, skepeta 1. „noszona chusta” [oto nawet w definicji potrzebne jest określenie — noszona!], 2. wsch. „skrawek tkaniny, szmata (zwykle kiepska), gałgan, ścierka” (skarelė „mniejsza chusta do obwiązania głowy lub szyi”, skepetaitė „mała chustka”, a skepetėlė 1. „mała chustka”, 2. gwar. „skrawek tkaniny; chusteczka do nosa”); būtas 1. „część domu składająca się z jednego lub kilku pokoi i kuchni”, 2. gwar. „dom mieszkalny, chata, chałupa”, 3. żmudz. „dowolny budynek, budowla”; sprágilas 1. etnogr. „narzędzie do młócenia zboża — bijak przymocowany do trzonka”, 2. wsch. „bijak tego narzędzia”, 3. <…>; spragilinė 1. dz. „trzonek cepa”, 2. wsch. „bijak cepa”; siaustuvė 1. wsch. „trzonek cepa”, 2. żmudz. zob. vystyklas. Tak podaje DŽ₃. Jednak również „Słownik litewskiego języka ogólnego”, przynajmniej do czasu, aż język ogólny się umocni, a jego leksyka ustabilizuje, mógłby zawierać jakieś ślady gwarowe. Oprócz etnografizmów nie należałoby chyba unikać również najbardziej wyrazistych, podręcznikowych przykładów: skujà 1. „igła sosny lub świerku”, 2. gwar. „gałązka sosny”, 3. gwar. „szyszka” [DŽ₂, zob. kankorėžis], 4. wsch. „łuska ryby” [DŽ₃, zob. žvynas, sriegas (ryby)] DŽ₃ [w DŽ₂ bez oznaczeń gwarowych]; gróbas 1. aukszt. „żebro”, 2. żmudz. „jelito” DŽ₃ [w DŽ₂ i DŽ₁: 1. „żebro”, 2. żmudz. „jelito”; ale czy grobas byłoby słowem języka ogólnego?]; sėti 3. gwar. „sadzić (ziemniaki)” DŽ₃ [zasadniczo tak samo w DŽ₁, DŽ₂]; širdingas 3. gwar. „zły, gwałtowny” DŽ₃ [w DŽ₁, DŽ₂ — wsch.]; smagùs 5. żmudz. „ciężki” [również w DŽ₁; w DŽ₂ — 6.]. Dla użytkownika języka ogólnego nieznającego gwar miałoby to, poza pewną praktyczną korzyścią, także przypominać, że język ogólny nie wyrósł z kamienia… 2. „Zazwyczaj mówi się, że tylko wielcy pisarze tworzą język pisany, kultywują go i doskonalą. Jest w tym wiele prawdy. Jednak tempo współczesnego życia nie czeka na powolny wpływ, choćby i dobrego pisarza. Potrzebna jest kultura języka z zewnątrz, kultura świadoma” — czytamy w manifeście „Zaczynając pracę”, opublikowanym w pierwszym numerze „Gimtoji kalba” (GK 1933 1). Użycie terminu kultury języka nie jest tu bynajmniej przypadkowe, choć termin ten nie został objaśniony. Fakt ten został zauważony i wspomniany, ale nie omówiono go szerzej ani nie poddano ocenie. Wyraźnie dostrzegając korzenie tego terminu w językach sąsiednich, pr… 23 bram byłoby wiązać go także z wspomnianą już kolizją między saussure’owską wizją języka ogólnego jako produktu kultury a dialektami jako sferą natury (Saussure 1977: 60). „Gimtoji kalba” podkreśla zatem, że nie zadowala się poprawianiem błędów: „Nie wystarczy nam garstka korektorów językowych, trzeba nauczyć języka samo społeczeństwo” (GK 1933 1). Dlatego w manifeście więcej mówi się o kształtowaniu języka kultury: „Na język patrzymy socjologicznie. Język, podobnie jak inne zjawiska życia wspólnego, podlega tym samym prawom społecznym. Dlatego język ludowy nie jest dla nas absolutną miarą kultury języka [tj. miarą]; naszym zdaniem możemy z niego jedynie rozwinąć język kultury. A zatem „Gimtąją kalbą” będzie interesować nie tylko ludowość języka ogólnego [tj. ludowość?], lecz także jego postęp kulturowy. Niekiedy wcale nie cenimy zupełnie zbędnego [tj. nadmiarowego] bogactwa form językowych [tj. mnogości form; a nie seksualności...] ani bogactwa słownictwa (nazw bociana!)” (GK 1933 2). Gandro historia w języku ogólnym nie jest pozbawiona ambicji i wiąże się z niełatwą problematyką czystości. Przykład bez żadnych wątpliwości — bezproblemowo rozstrzygnięta przez sam język sprawa kodyfikacji zapożyczenia grybas, przy jednoczesnym usunięciu do nadmiarowego zasobu wyrazów rodzimych kremblys i budis (w pomysłowej próbie ocalenia dla języka ogólnego słowa budis w specjalnym znaczeniu „jakiś grzyb z rodzaju lakstabudinis” podstawa dialektalna DŽ₃ nie wystarcza — potrzebne jest jeszcze choć nieco szersze użycie w języku ogólnym). Może warto podać choć jeden przykład rozwoju języka kultury. Jednym z wyraźniejszych przypadków, gdy słowo języka ludowego nie jest po prostu przenoszone do systemu języka ogólnego, lecz rozwija się z niego potrzebna jednostka wyrazu, byłby następujący: „Ale, być może, ktoś powie: kamšà nie odpowiada dokładnie pojęciu bū́nos. Można mu odpowiedzieć: a czy pirmininkas i viršininkas odpowiadały? Przecież przed Wielką Wojną nasi ludzie zwykle mówili o przewodniczącym kosiarzy przy koszonym folwarku lub dworze oraz o zwierzchniku pasterzy. Opowiadają, że mieszkańcy Poniewieża nawet uśmiechnęli się od ucha do ucha, gdy wyznaczono im pierwszego naczelnika powiatu. Nie ma się czego obawiać rzekomej nieścisłości. Gdy zacznie się używać słowa, samo nabierze precyzji” (A.S. – GK 1938 26–27). Można tu tylko dodać: po pierwsze, w dialektach jest znacznie więcej znaczeń słowa pirmininko — 2. „<...>, zarządca”, 3. „<...>, przodownik”, 4.<...>; zarządca folwarku”, 5. „pasterz idący na czele stada” || „pasterz”, 6. „coś najlepszego, pierwszego gatunku” || „piwo pierwszej klasy, lepsze piwo” LKŽ X; po drugie, pirmininkas i viršininkas były używane na niewielkim obszarze Litwy, więc nie wszyscy mieli okazję się uśmiechnąć; po trzecie, w języku ogólnym nie ma żadnej kolizji znaczeń, ponieważ wyrazy te są tu jednoznaczne (DŽ₃, pirmininkas zn. 2. i 3. to formy dialektalne). Pomyślnie rozpoczęty etap rozwoju kultury języka ogólnego przerwały okupacja i ludobójstwo. 3. 1953 03 18 zlecono opracowanie DŽ₁ — Stalin nie przebywał już na Kremlu, ale może jeszcze nie w Mauzoleum. Do druku podpisano 1954 05 13. Datą 1990 01 30 St.Keinys opatrzył swoją „Przedmowę” do DŽ₃ (ja swoją mniej więcej trzyletnią pracę zakończyłem w 1988 r. przed urlopem). Później, 1992 05 19, 06 17 i 22, odbyły się jeszcze końcowe posiedzenia poświęcone niektórym wyrazom semazjologicznym (których semantyka zależy od pragmatyki). Skorzystajmy z pozwolenia nieodżałowanego profesora Edvardo Gudavičiaus, by postawić pytanie „co 24 byłoby, gdyby było”. Powiedzmy, że gdyby tę kronikę DŽ można było rozpocząć przynajmniej w 1933 r. (daty wcześniejsze mogłyby zbytnio zaskakiwać). Może taki DŽ z 1933 r. spotkałby los LKŽ I₁ i II₁, ale słownik języka ogólnego byłby już zarówno faktem, jak i mitem — pretekstem do mówienia o nim zarówno dobrze, jak i źle (zależnie od tego, kto mówi). Tyle o pragmatycznym aspekcie kroniki DŽ. Sytuacja leksykograficzna w 1954 r. przedstawiała się następująco: wydano tylko 2 tomy wielkiego LKŽ, choć usunięto je z filologicznego pola widzenia społeczeństwa; z leksykografii specjalistycznej po wojnie ukazał się jedynie wydany w 1949 r. „Słownik techniczny” A.Novodvorskio, a przedwojenne słowniki terminologiczne znajdowały się wyłącznie w podręcznej bibliotece redakcji LKŽ. DŽ₁ nie miał w ł a s n e j kartoteki, lecz opracowano go na podstawie kartoteki wielkiego słownika — był to herkulesowy wyczyn redaktorów, ale i zasadniczy mankament opracowania, którego nie usunięto do dziś. W §1 Wstępu do DŽ₁ (rozdział „Cel i zakres słownika”) czytamy: „<...> oprócz języka pisanego szeroko wykorzystuje się także leksykę i frazeologię języka m ó w i o n e g o. Słownik <...> ma pomóc w przyswojeniu języka literackiego, <...>”. §3: „Zgodnie z praktycznym, normatywnym charakterem Słownika, wchodzą do niego: 1) wyrazy z literatury politycznej, pięknej i naukowej, jeśli nie są nadmiernie specjalistyczne i nie należą do rzadkich, indywidualnych użyć; 2) wyrazy języka ludowego i różnych d i a l e k t ó w, s z e r z e j s p o t y k a n e w literaturze albo potrzebne do wyrażenia niektórych pojęć, np. buklus, skubrus, namiegas [w tekście Słownika: skubruš, zob. skubus, a DŽ₂ i DŽ₃ pokazują, że znaczenia są różne!]. §4: „Do Słownika nie wchodzą: 1) wąsko używane i mało potrzebne językowi literackiemu wyrazy gwarowe, np. šutrus ‘gorący’ [choć dodano šutrą, dodano też šutnųš], klūkti ‘bardzo prosić’ [chociaż w tekście Słownika... jest: klūkti dial. 1. ‘łowić ryby pod lodem, ogłuszać ryby’, 2. ‘bardzo prosić, żebrać’ (w rzeczywistości nie są to dwa znaczenia, lecz homonimy!)]. Zatem zasada doboru haseł w DŽ₁ brzmi: lepiej więcej — niech pretendują do języka ogólnego, niech ze sobą konkurują i zdają egzamin, które są „potrzebne”, a które „mało potrzebne”. A „rzadkie, indywidualne wyrazy” zapewne nie są rzadkie w dialektach, lecz tylko w tekstach. Wpływ kartoteki wielkiego słownika jest oczywisty. DŽ₁ nie rejestruje użycia języka ogólnego, lecz je tworzy; dostarcza mu wyrazów dialektalnych z zapasem, w nadmiarze. Pierwsi recenzenci DŽ₁ również podążali jego śladem. Próbowali pójść jeszcze dalej: „Wydaje nam się, że w słowniku objaśniającym powinny znaleźć się także rzadsze dialektyzmy, jeśli występują w utworach klasyków literatury pięknej. Tymczasem czytelnik nie znajdzie w Słowniku ani wyrazów luinas, pylė, repukas... (Donelaitis), ani (iš)drėžėti, snopis... (Žemaitė), ani atvalka, kraiguoti, (nu)piepti, šušėti... (P.Cvirka), ani ydas, pakinys, panuovalis, tun kčiai... (A.Vienuolis), ani plaitytis, priebėga, slambyti, žiubis... (I.Simonaitytė), ani wielu innych wyrazów języka ludowego, które można znaleźć w dziełach wybitnych pisarzy litewskich” (Grinaveckis 1955: 3). W rzeczywistości czytelnik musi gdzieś znaleźć te wyrazy u klasyka czy wybitnego pisarza. Ale czy w słowniku języka ogólnego, jeśli nie są to wyrazy języka ogólnego? Czy do słownika współczesnego języka pasują wyrazy Donelaitisa i Žemaitė? Wydawnictwa klasyków, szybko rozkręcone na skalę akademicką, szkolną i masową, znalazły dobre rozwiązanie — 25 dołączane słowniczki, do których równie dobrze pasują dialektyzmy, archaizmy, neologizmy i wyrazy obce. Jednak i kilkanaście lat później redaktor odpowiedzialny za DŽ1 (a potem także DŽ2) zastanawia się: „Można podać tylko te [wyrazy gwarowe], które są szerzej używane w literaturze pięknej i języku mówionym albo dla których nie ma innych zamienników w języku literackim” (Kruopas 1968: 3). Co znaczy „szerzej używane w literaturze pięknej”? Wyrazy używane przez co najmniej dwóch pisarzy – luinas „bez rogów, kudłaty”, pylė „kaczka”, tunčiai „owijki na nogi”, slambyti „wałęsać się bez celu, włóczyć się” – „jest powód, by umieścić”, natomiast wyrazy używane przez jednego pisarza snopis „gapowaty, rozdziawiony” (Žemaitė), paknys „człowiek z łąki, prostak” (A.Vienuolis), žiubis „zdobycz” (I.Simonaitytė) – „nadmiernie obciążyłyby jego [tj. Słownika] zawartość”. I takie stanowisko przedstawia się jako wniosek: „dialektyzmy należy umieszczać w LŽ [tj. słowniku języka literackiego] w ograniczonym zakresie”! Zależy to od ogólnego rozumienia doboru słów, na które wpływ ma nie tylko uzus języka ogólnego, lecz także ideał: „Język literacki, mówiąc ściśle, jest ideałem wspólnego języka przeznaczonego na potrzeby społeczeństwa, kultury, nauki i inne. <...>. Zarówno w języku mówionym-gwarowym, jak i w literaturze pięknej, nauce, publicystyce oraz innych odmianach języka spotykamy słowa, które mogą nie należeć do uzusu ogólnego, do języka literackiego, lecz stanowią istotną i ważną część zasobu leksykalnego języka i w większym lub mniejszym stopniu powinny znaleźć odzwierciedlenie również w LŽ (nie tylko w wielkim „Słowniku języka litewskiego”)” (Kruopas 1968: 3). Wspomina się tu także o „części słów, które przeszły do biernego zasobu”, i o częstych gwarowych formach w tekstach pisanych. Uwzględnia się pragmatyczne potrzeby użytkownika Słownika: „System leksykalny języka jest bardzo rozległy, złożony i ściśle nieokreślony, toteż słownik języka literackiego musi to uwzględniać. Tylko postępując w ten sposób, będzie można – na ile pozwala objętość DŽ – odzwierciedlić system leksykalny współczesnego języka litewskiego, którego podstawowym składnikiem jest także leksyka języka literackiego” (Kruopas 1968: 3). A zatem leksyka języka ogólnego rozumiana jest tu jako zarodek w łonie całego systemu leksykalnego języka – niesamodzielny, rozwijający się, jeszcze niewyodrębniony. Jednak kwestia wyodrębnienia i oddzielenia leksyki języka ogólnego od gwarowej staje się coraz jaśniejsza: „Dziennikarze, redaktorzy i tłumacze z niecierpliwością czekają na obszerny, wyczerpujący słownik synonimów współczesnego języka litewskiego. Chcę podkreślić słowo o g ó l n e g o, ponieważ wydany dziesięć lat temu niewielki słowniczek A.Lyberisa, choć nieduży, obok słów języka literackiego podaje sporo dialektyzmów. Trudno byłoby dziś wprowadzić do języka ogólnego spagą, žagą, stičią, geinyti, kliūkti i podobne synonimy” (Kirvaitis 1971: 67). Oczywiście trafniej byłoby mówić nie o trudności ich wprowadzenia, lecz rozważyć, czy są potrzebne w języku ogólnym i czy znalazłoby się dla nich w nim choć jakieś miejsce. 4. DŽ2 – rok 1972. Kolejne lata w życiu języka i narodu przynoszą kolejne karty leksykografii: 8 tomów LKŽ (VIII – 1970 r.), według alfabetu – do litery O włącznie; wówczas wydawało się, że to połowa słownika (obecnie LKŽ XVII kończy się na wyrazie valgy s). Strony wstępu do DŽ2 mają strukturę podobną do DŽ1, tylko przykłady są inne i jest ich wiele. Jednak w tekście Słownika połowa przykładów wygląda zupełnie inaczej: zamiast ryt. – żem., zamiast dz. – 26 ryt.! Zamiast rozdziału DŽ₁ „Przeznaczenie i zakres Słownika” w DŽ₂ jest tylko „Zakres Słownika” [tak samo w DŽ₃], ale już w drugim zdaniu podaje się także jego przeznaczenie: „<...> celem jest przedstawienie słów współczesnego litewskiego języka literackiego”. O dialektyzmach szeroko mówi się w §2: „Ponieważ Słownik ma charakter praktyczny i normatywny, podaje się w nim słowa należące do następujących kategorii: <...>; 2) częściej używane [DŽ₁ – spotykane w szerszym zakresie] w literaturze pięknej, publicystyce, prasie i gdzie indziej słowa ludowego języka mówionego [w DŽ₁ tylko – ludowego] oraz gwar [DŽ₃ – stara się podawać <...> częstsze słowa gwarowe], np.: z gwary żmudzkiej – atvàrsla „lejce” [w tekście Słownika – atvarslai; ten przykład pozostał także we wstępie do DŽ₃], buklùs „sprytny” [w tekście – objaśniane bez jakiejkolwiek kwalifikacji gwarowej jako „zdolny, sprytny; podstępny”, w DŽ₃ – „zdolny, sprytny”, w DŽ₁ – 1. „zdolny, sprytny, bystry; podstępny”, 2. gw. „szybko się męczący, chorujący; słaby, chorowity”; w LKŽ I₁ są to homonimy – 1 buklùs (SD, DP, MP, Mž, Vln, KN, B, RB; M.Valanč; Skr, Btg; także bùklas BsP; buklingas PK, K, P, buklystė R, Sch) i 2 buklùs 1. „taki, który boi się zimy, chłodu, przeciągów; słaby, delikatny, chorowity” Prl, Vrn, Žln, Dsm – w LKŽ I₂ to znaczenie podzielono na dwa, a ze znaczenia 2. „taki, który zacina się podczas mówienia” utworzono homonim 3 buklùs, šiltìs „starać się” [w tekście – 2 šiltìs, -iasi, šýlėsi „starać się, troszczyć się” bez kwalifikacji gwarowej; DŽ₃ – żm.], žãmbas „kąt, skraj” [w tekście – 1. „kąt, narożnik”, 2. „skraj” bez kwalifikacji gwarowej; tak samo w DŽ₃]; z gwar wschodnioauksztockich – kūtė „obora” [w tekście – kūtė žr. tvartas; tak samo w DŽ₃; słowo używane w północnej żmudzkiej i wschodniej gwarze], tausóti „szanować; oszczędzać” [w tekście – 1. „strzec, chronić”, 2. „oszczędzać” bez kwalifikacji gwarowych; w DŽ₃ – 1. „wydawać umiarkowanie, oszczędzać”, 2. „strzec, chronić”], verdėnė „źródło” [w tekście – wsch. „tryskające źródło, wywierzysko”; ten przykład pozostał także we wstępie do DŽ₃ – verdenė „źródło”, a w tekście – wsch. patrz versmė], vil̃gšnas „wilgotny” [w tekście – vil̃gšnas, vil̃gšnas żm. „nieco mokry, wilgotny”; DŽ₃ – vil̃gšnas żm. „nieco mokry, wilgotny”]; z gwar zachodnioauksztockich – blį̃sti „ściemniać się” [w tekście – 1. „ściemniać się, chmurzyć się”, 2. żm. „zużywać się, niszczeć, stawać się miękkim”; znaczenie „ściemniać się, chmurzyć się” pochodzi z gwary zachodniej; według danych LKŽ I₂ wyraz używany w KzR, częściej we wschodniej gwarze – Ktk, Klt, Lkm, Švnč, Dglš, Dkšt, a także SD], dagóti „zbierać plony” [w tekście – „zbierać, oczyszczać plony” bez kwalifikacji gwarowej; tak samo w DŽ₃, gdzie odnotowano użycie u Litwinów pruskich], šãras „pasza” [używany na zachodnim skraju, częściej w zachodniej gwarze dzukijskiej; w DŽ₃ – bez kwalifikacji gwarowej]; z gwar dzukijskich – dyrėti „patrzeć” [w tekście – wsch. 1. „patrzeć, czekając na coś, czatując; gapić się”, 2. „siedzieć w ukryciu, tkwić, próżnować”; tak samo w DŽ₃, ale z kwalifikacją potoczną; w rzeczywistości wyraz wschodni], drėngti „padać niepogodnie” [w tekście – „padać ze śniegiem, śnieżyć, padać niepogodnie” bez kwalifikacji gwarowej; tak samo w DŽ₃; w rzeczywistości używany w gwarze dzukijskiej i nieco na zachodzie, lecz wszedł do języka ogólnego], dudénti „mówić” [w tekście – 4. dzuk. „mówić, rozmawiać”; ten przykład pozostał także we wstępie do DŽ₃], kùšlas „ślepy” [w tekście – dzuk. „niewidomy, ślepy, zezowaty, mrużący oczy”; DŽ₃ – gw. „niewidomy, niedowidzący”; niewiele wykracza poza obszar gwar dzukijskich – sięga Klvr] i in.” Pierwsi recenzenci DŽ₂ entuzjastycznie przyjęli nadwyżkę bogactwa języka ogólnego: „[Uznając dialektyzmy, wzbogaca się leksykę języka literackiego. <...>. <...>. Włączając do słownika słownictwo gwarowe i ludowego języka mówionego, przeprowadzono ogromny dobór słów, uważnie wsłuchując się w codzienny uzus języka literackiego- 27 W tym sensie słownik „r o z s t r z y g a w ł a ś c i w i e chyba najtrudniejszy praktyczny problem językowy naszych czasów – w s p ó ł d z i a ł a n i e j ę z y k a l i t e r a c k i e g o i g w a r” (Grinaveckienė 1973: 5). W rzeczywistości nie jest wcale jasne, jak słownik normatywny może rozstrzygać tę kwestię – może jedynie utrwalać rezultaty tego procesu. Recenzentka, mówiąc konkretnie na ten temat, formułuje także słuszne uwagi: „<...> bez większej potrzeby trafiły tam niektóre dialektyzmy lub wyrazy potoczne”, jednak patrzy na tę sprawę przede wszystkim z perspektywy stylistyki i czystości słownictwa. „Najważniejszym źródłem wzbogacania słownika jest, bez wątpienia, żywy język ludu, jego gwary. Wszystko, co w języku ludowym najlepsze, przenika do języka literackiego i wzbogaca go o nowe wyrazy, zwroty, nowe środki wyrazu” (Lyberis 1973: 4). Po przytoczeniu przykładów, z których część jest naprawdę jedynie „źródłem”, a nie faktami języka ogólnego – aitas „łobuz, nicpoń”, aipti „rozpieszczać się, głupieć, rozrabiać”, apymauda „zbędny przedmiot, zawada”, aptvarus „ogrodzony ze wszystkich stron” – ponownie wyraża się nadzieję: „Być może nie wszystkie te i inne podawane w Słowniku wyrazy ludowej mowy potocznej czy gwar weszły już do języka literackiego, ale mogą się przydać jako źródło jego wzbogacenia” (Lyberis 1973: 4). Słychać bardziej powściągliwy ton: „W słowniku j ę z y k a w s p ó ł c z e s n e g o można umieścić mniej przestarzałych i rzadkich wyrazów gwarowych, takich jak: blenkti, brotis, dulsus, gabūžas, gybti, grasme, grikas, gūdnas, gvoja, iesmė, kauras, kerslas, kivinklis, kliesnas (= klienas?), kupurna i tym podobne” (Labutis 1973: 2). Jonas Paulauskas naliczył około 2000 dialektyzmów w DŽ2 – „ponad 3% wszystkich wyrazów” (Paulauskas 1974: 42). Wymienia dialektyzmy z DŽ2, które w DŽ2 „nie mają oznaczenia gwarowego” (Paulauskas 1974: 42), a także, przeciwnie, te, których w DŽ2 już w ogóle nie ma. „Więcej jest takich wyrazów gwarowych, których nie było w pierwszym wydaniu; na przykład samych zaczynających się na literę d: deinauti, dygmuo, dykoi, dylatė, dilikas, dosai, dremžti, drepinti, drėžėti, driunyti, dūbla, dūkinuoti, duogas, dvakinti, dvėluoti” (Paulauskas 1974: 43). J. Paulauskas szuka uzasadnienia, by można było uznać dialektyzmy za wyrazy języka ogólnego: „Wiele wyrazów opatrzonych kwalifikatorami gwarowymi można by, ze względu na ich specyficzne znaczenia, uznać za wyrazy języka literackiego: oznaczają pojęcia, dla których nazwania nie ma i n n y c h o d p o w i e d n i c h wyrazów języka literackiego, np.: amalas «błyskawica bez grzmotu» [wsch.], čižas «paździerze przylepione do włókna lnu» [wsch.], guogis «nieproszony gość na weselu» [wsch.], goža «rzędy załamujących się fal morskich» [1. żmudz., 2. geogr.], rytagonė «wypas zwierząt od wschodu słońca do śniadania» [wsch., dzuk.], samplėšinis «lniane płótno o splocie podwójnym» [żmudz.], paražos «ubywanie Księżyca, początek ostatniej kwadry» [żmudz.], rūgpienis «kwaśne mleko» [zach.], vientulys «ktoś, kto żyje samotnie, w odosobnieniu; samotnik» [wsch.]” (Paulauskas 1974: 43). Szczęśliwe zakończenie mają tu tylko goža – dialektyzm, który zresztą został już utrwalony w DŽ1 także jako termin naukowy: 2. geogr. «załamywanie się (rozbijanie) fal morskich na płyciźnie lub przy brzegu», oraz rūgpienis – przejrzysty formalnie dialektyzm, który w DŽ3 uzyskał już status wyrazu języka ogólnego, co dopiero t e r a z rzeczywiście potwierdza również jego użycie. DŽ3 ma już także 2amalas, ale być może nie dlatego, że nie ma 28 „innych odpowiednich” – przynajmniej „innych” jest: oprócz amalo, amala krečia (meta) jest także rūda (rūdi, rūdis) krečia (meta). Podobnie można sądzić o čižą (oprócz čižti jest także žvigti). Jednak również vientulys w DŽ₃ jest oznaczony jako wsch., a w języku ogólnym, obok dwuznacznego atsiskyrėlio 1. «mnich, asceta żyjący w odosobnieniu», 2. przen. «człowiek unikający towarzystwa i życia społecznego, zamknięty w sobie», istnieje też jaśniejszy i bardziej przejrzysty wyraz vientulį (także «kawaler»!) – vienšius pot. «ktoś samotny, odludek», DŽ₃. A guogis również w DŽ₃ ma oznaczenie wsch., ponieważ na zachodzie jest kriukininkas [żmudz. ¹ stỹrininkas LKŽ XIII]. Całkowicie uzasadnione jest uznawanie dialektyzmów o określonym znaczeniu za etnografizmy: sámplėšinis żmudz. etnogr. «lniane płótno o podwójnym splocie, tkane z czesanki» DŽ₃; rytãgonė wsch., dzuk. etnogr. DŽ₃, choć przejrzystość i systemowość tego wyrazu (por. naktigonė etnogr. DŽ₃) ułatwiałyby jego wejście do języka ogólnego. Nie można tego powiedzieć o żmudz. pãraiz̃os, pãraiz̃os, pãraiza, paraižai, paraižis jest motywowane: Kad mėnuo p a r y ž t a, bus paraižos J (LKŽ IX); ¹ ryžti, -ta, -o «bladnąć przed fazą ubywania (o ciałach niebieskich, zwłaszcza Księżycu)»: Beryžtas mėnuo, kad su saule nesusieina, t.y. eina į tuštumą, dėla, jau bilstėja J (LKŽ XI); paryžti «zacząć bladnąć, ubywać (o ciałach niebieskich)»: Mėnesį paryžo, mėnesį paėmė delčia Kos 133 (LKŽ XI). To bynajmniej nie wszystko, ale wystarczy. DŽ₃ jest rzeczywiście niekonsekwentny – paraižos ma już oznaczenie bez żmudz., natomiast ² ryžti «przechodzić w ostatnią kwadrę, zanikać, ubywać» opatrzono kwalifikatorem żmudz. – zamieszczono je zamiast żmudz. paryžti z DŽ₂. J. Paulauskas pozostał zaprzysięgłym orędownikiem wzbogacania języka, choć bardzo troszczył się o dobór wariantów gwarowych: „Tymczasem wyrazy gwarowe były (i nadal są) uważane za b o g a c t w o języka litewskiego, w z b o g a c a j ą c e z a s ó b s ł ó w języka literackiego. W większości przypadków jest to słuszny pogląd. Jednak takie traktowanie leksyki gwarowej sprawiło, że w języku literackim pojawiło się wiele wariantów, które jedynie poszerzają jego zasób wyrazowy, nie wnosząc nic do zasobu znaczeń leksykalnych” (Paulauskas 1979: 77). To naprawdę istotny wniosek, lecz nadmiar (i niedobór) znaczeń w języku ogólnym należałoby przeanalizować pod każdym względem, a nie tylko z punktu widzenia wariantów. 5. Wreszcie w 1983 r. w artykule Antanasa Lyberisa o trafnie dobranym tytule „Problem doboru wyrazów w «Słowniku współczesnego języka litewskiego»” krótko i jasno powiedziano to, co należało powiedzieć już dawno: „Najważniejszym kryterium doboru wyrazów do DŽ jest u g r u n t o w a n i e s i ę w y r a z ó w i s z e r o k o ś ć i c h u ż y c i a w języku literackim” (Lyberis 1983: 147–148). Wymieniając liczne dialektyzmy z DŽ, które nie rozpowszechniły się szerzej w języku ogólnym, A. Lyberis wskazuje dwie przyczyny: „Wysiłki autorów słownika, by rozpowszechnić te wyrazy w języku literackim, nie przyniosły powodzenia. Główną przyczyną jest ich rzadkość oraz istnienie w języku bardziej zwyczajnych zamienników” (Lyberis 1983: 149). Słuszna jest myśl, że w literaturze pięknej dialektyzmy jedynie tworzą koloryt życia wiejskiego, a niektóre z nich w użyciu ogólnym pełnią funkcję etnografizmów. Niestety, koledzy opracowujący DŽ₃ nie usłyszeli tych trzeźwych i trafnych uwag. Podobne było tylko jedno, sformułowane nieakademicko, przesadzone oświadczenie: „Przede wszystkim należałoby usunąć z DŽ niemało dialektyzmów oraz ogólnie rzadko używanych, przestarzałych wyrazów. Wyrazy audrotie, blįsti, dagoti, keleivystė, laiškus, slasnos, 29 slaptė, šaras, tviega, vystas nie zrozumie żaden człowiek zapytany na ulicy” (Kirvaitis 1984: 55). 6. DŽ3 – 1993 r. Otoczenie leksykograficzne – jest 15 tomów LKŽ, słowniki terminów, frazeologii, synonimów i antonimów. Odbudowane państwo i język państwowy otrzymały słownik opracowywany w najponurniejszych latach zastoju i dwujęzyczności, redagowany w latach odrodzenia. Dobór dialektyzmów, niestety, nie uległ zmianie, został jeszcze wzmocniony użyciem klasyków literatury oraz bogactwem gwary żmudzkiej: spośród 2152 dialektyzmów – 698 z dialektu zachodniego, 687 żmudzkich, 487 wschodnich, a pozostałe – 280 (za obliczenia komputerowe dziękuję dr Vidzie Žilinskiene). Przykłady we Wstępie zostały zaś mocno zmienione. Naczelny redaktor DŽ3 St. Keinys w swoim leksykograficznym credo, sformułowanym równolegle z ukończeniem Słownika, usprawiedliwia zwiększenie liczby dialektyzmów, a nawet ukrywa je pod przekonującymi zastrzeżeniami: „Takich regionalnych słów używa każdy, kto w sposób naturalny nauczył się języka ojczystego, zwłaszcza ci, którzy dorastali w otoczeniu żywego języka (przede wszystkim dialektu). <...>. Większa część zasobu leksykalnego języka nie jest znana wszystkim jego użytkownikom – <...>. <...>. DŽ odżegnuje się od słów używanych w wąskim zakresie. Dlatego oznaczeń w DŽ: dz. (dzukijski), ryt. (wschodnioauksztocki), tarm. (dialektalny), vak. (zachodnioauksztocki), žem. (żmudzki), a także dodanego w trzecim wydaniu oznaczenia aukšt. (auksztocki), nie należy rozumieć dosłownie. O wiele trafniejsze wydaje się uznanie takich słów za słowa języka literackiego używane w węższym zakresie (charakteryzują one język określonego obszaru używania języka literackiego oraz język emigrantów z tego obszaru)” (Keinys 1991: 95). Obszary języka ogólnego są contradicto in se. Swoje stanowisko wyrażę tu po swojemu, układając życzenie z dialektyzmów DŽ3: narzucić sobie i zespolić się, by tak właśnie pruć naprzód – bez marudzenia, dąsów, rozgardiaszu i zamętu, aby porządnie rozbudować niekompletny słownik. Umacniajcie się porządnie – doczekacie się śmierci (zob. žūti 3)! 7. Co dalej? W literaturze dawno już wykonano „Trzy kroki ku folklorowi” (tytuł artykułu Vytautasa Kubiliusa – "Pergalė", 1976, nr 10, s. 110–132). Można sądzić, że w literaturze wykonano także wszystkie trzy kroki ku językowi ludowemu. Jaki będzie czwarty krok leksykografii normatywnej? Będziemy czerpać z coraz szerszego i głębszego nurtu oraz strumieni leksyki języka ogólnego czy nadal z dopływów i źródeł – dialektów? Czy słownik języka ogólnego rzeczywiście „nadal powinien być opracowywany jako słownik języka litewskiego” (Keinys 1991: 34), skarbnica bogactw języka ludowego, czy też jako słownik ogólnego języka litewskiego, języka inteligencji i kultury (oraz dziedzictwa kulturowego narodu)? Czy wystarczy 50 tys. gniazd wyrazowych, czy będziemy dążyć do „co najmniej 80–90 tys. wyrazów” (Kirvaitis 1984: 54)? Czy po wzroście z 5% terminów w DŽ2 (Kirvaitis 1984: 55) do 8,35% terminów w DŽ3 (liczba opublikowana przez V. Žilinskienė) nie powinniśmy dążyć do światowego standardu – 20% terminów (Kirvaitis 1984: 55)? Skąd wzięlibyśmy te tysiące i procenty? Czekają, by utrwalić je w słowniku normatywnym, jak sakrament bierzmowania. Tu należy jedynie przyznać rację myśli Keinysa: „Szczególnie ważniejsze jest bardziej systematyczne przedstawienie leksyki związanej z historią Litwy (...). W trzecim wydaniu DŽ stara się również systematyczniej przedstawić nazwy litewskich roślin i zwierząt, słowa odzwierciedlające krajobraz Litwy” 30 (Keinys 1991: 95). Słownik języka ogólnego będzie naprawdę ogólny (universalis) dopiero wtedy, gdy nie tyle specjaliści z poszczególnych dziedzin, ile użytkownicy potrzebujący po trochu z każdej z nich – redaktorzy, dziennikarze, nauczyciele – znajdą w nim niezbędne minimum leksyki ze wszystkich dziedzin. LITERATŪRA B – Lexicon Germanico-Lithvanicvm et Lithvanico-Germanicvm, darinnen... von Iacobo Brodowskij, Praecentore Trempensi. [XVIII amž. pradžios (1713–1744 m.) rankraštis.] BsP – Lietuviškos pasakos įvairios. Surinko Dr. J. Basanavičius, I–IV dalis, Chicago, 1903–1905. S.Dauk– Simonas Daukantas (1793–1864), jo raštai. DP – Postilla Catholicka... Per Kūnigą Mikalojiv Davkszą... iš lėkiško perguldita... Vilniui Drukárnioi Akadémios... 1599. DŽ₁ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1954. DŽ₂ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mintis, 1972. DŽ₃ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. GK – Gimtoji kalba, Kaunas, 1933–1941. Grinaveckienė E. 1973: Literatūrinės kalbos aruodas. – Literatūra ir menas 6, 5. Grinaveckis V., Palionis J., Urbutis V. 1955: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. – Tiesa 54, 3–4. J – Litovskij slovar’ A. Juškeviča... 1(1), Sankt Peterburg, 1897; (2), Sankt Peterburg, 1904; (3) [2(1)], Petrograd, 1922. Jablonskis J. 1901: Lietuviškos kalbos gramatika. Rašytojams ir skaitytojams vadovėlis. Parašė Petras Kriaušaitis, Tilžėje 1901. – Jablonskis J. Rinktiniai raštai1, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957. JR – Svotbinė réda... par Antáną Juškevičę 1870 mėtuse, Kazan', 1880. K – Littauisch-deutsches Wörterbuch von Friedrich Kurschat, Halle a. S., 1883. Keinys S. 1991: “Dabartinės lietuvių kalbos žodynas” ir kalbos normalizacija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 92–98. Kirvaitis G. 1971: Laukiame žodynų. – Kultūros barai 4, 67–68. Kirvaitis G. 1984: Kokį norėtume turėti “Dabartinės lietuvių kalbos žodyną”. – Kultūros barai 8, 54–57. KN – Kniga Nobaznistes Krikščioniszkos... antra karta perdrukavota Kiedaynise... 1653. Kos – Litvanica... przez... Ambrożego Kossarzewskiego. (Rankraštis. Autorius gyveno 1821–1880 m.) Kruopas J. 1968: Koks turėtų būti literatūrinės kalbos žodynas. – Literatūra ir menas 42, 3. Labutis V. 1973: Naujas “Dabartinės lietuvių kalbos žodynas”. – Tiesa 99, 2. Lyberis A. 1973: Antrasis žodyno leidimas. – Tarybinis mokytojas 19, 4. Lyberis A. 1983: Žodžių atrankos problema “Dabartinės lietuvių kalbos žodyne”. – Lietuvių kalbotyros klausimai 22, 147–154. LKŽ I₁ – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius, 1941. LKŽ I₂ – Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius: Mintis, 1968. LKŽ IX–XVI – Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius: Mintis, 1973; 10–15: Mokslas, 1976, 1978, 1981, 1984, 1986, 1991; 16: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. MP – Postilla Lietvwiszka... Wilniwy per Jokubą Morkuną... Metuose... 1600. MŽ – Mažvydas, Kaunas, 1922. P – Jurgis Pabrėža (1771–1849), jo raštai. Paulauskas J. 1974: Aktualios leksikos norminimo problemos ir žodynas. – Kalbos kultūra 31 27, 40–49. Paulauskas J. 1979: Leksikos variantų norminimas. – Kalbos kultūra 37, 77–80. PK – Polski z Litewskim Katechism... Malchérá Pietkiewicziá... W Wilnie... Roku 1598. R – Littauisch-Deutsches und Deutsch-Littauisches Lexicon... von P h i l i p p R u h i g... Königsberg... 1747. RB – L. J. Rhesa. Biblia,... Tilžėje 1824. Saussure F. 1977: Trudy po jazykoznaniju, Moskva: Progress. Sch – Litauisches Lesebuch und Glossar von A u g u s t S c h l e i c h e r, Prag, 1857. SD – Dictionarium trium lingvarum,... Avctore... C o n s t a n t i n o S z y r w i d... Vilnae, apie 1620, 1642, 1713. Sim – S i m u č i o patarlių rinkinys (iš visur). M.Valanč – M o t i e j u s V a l a n č i u s (1801–1875), jo raštai. V i t k a u s k a s V. 1975: Iš kur siauras vėjas? – Mūsų kalba 3, 64. Vln – B a r t h o l o m ä u s W i l l e n t's litauische Uebersetzung des Luther'schen Erchiridions und der Episteln und Evangelien... Göttingen... 1882. WAS IST UNTER DEM WORTSCHATZ DER GEMEINSPRACHE ZU VERSTEHEN Zusammenfassung Die Frage, was unter dem Wortschatz der Gemeinsprache zu verstehen sei, wurde 1901 von dem Grundlegler der litauischen Schriftsprache Jonas Jablonskis aufgeworfen. Eine Antwort suchten auch 1933 die Redaktoren der Zeitschrift “Gimtoji kalba” (“Muttersprache”), da sie sich mit den Problemen der Gemeinsprache befaßten. Doch erst 1954 erschien “Dabartinės lietuvių kalbos žodynas” (“Wörterbuch der litauischen Gegenwartssprache”), dessen Neuausgaben 1972 und 1993 nachfolgten. Die Herausgeber, die Rezensenten, die Forscher schlugen sehr unterschiedliche bzw. widersprüchliche theoretische und praktische Lösungen vor. 32