Kas yra bendrinės kalbos leksika? Sampratos, nuomonės ir prietarai. Žodyno praktika ir teorija. Vartojimo reikmės ir problemos

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXVII (1997) LEKSYKOGRAFII IR LEKSYKOLOGII PROBLEMY Jonas KLIMAVIČIUS CZYM JEST LEKSYKA JĘZYKA LITERACKIEGO? Pojęcia, opinie i przesądy. Praktyka i teoria słownikowa. Potrzeby i problemy użycia To jedynie zachęta i skromna próba odpowiedzi na to pytanie, zwłaszcza na jego odwrotną stronę — co z pewnością nie jest, co nie mogłoby być i najprawdopodobniej nie będzie leksyką języka literackiego. Odpowiedzi poszukuje się, analizując założenia i manifesty tworzenia oraz rozwijania języka literackiego w tym stuleciu, starając się przede wszystkim rozwiać żywe powierzchowne opinie i przesądy, zestawić w bezpośredniej konfrontacji teorię i praktykę „Słownika współczesnego języka litewskiego- ", recenzje (również tego samego recenzenta- ), potrzeby i problemy użycia języka literackiego. Pytanie, czym jest lub mogłaby być leksyka języka literackiego, pojawiło się już u Jonasa Jablonskisa w pierwszej gramatyce normatywnej w 1901 roku. Odpowiedzi — teoretyczne i praktyczne — przez niemal stulecie zmieniały się, rozwijały i różnicowały, nigdy nie były całkiem jasne, zdarzały się nawet bardzo błędne opinie, nieuzasadnienie optymistyczne. Obecnie również istnieją różne koncepcje, ale być może jesteśmy już na końcu tunelu. Zależało to i zależy: 1) od spóźnionego i trudnego kształtowania się leksyki języka literackiego w niesprzyjających warunkach historycznych, warunkach jednoczenia się narodu, odradzania się państwa, życia kulturalnego i oświaty; od nierównomiernego, niekiedy sprzecznego rozwoju leksyki języka ogólnego, którego poszczególne okresy wyznaczały zarówno etapy historii narodu, jak i etapy, a nawet szczeble samego języka, określane różnymi i rzeczywiście niejednoznacznymi terminami —język pisany, ogólny, literacki i znów ogólny; określane różnymi statusami konstytucyjnymi —państwowy, wypierany i psuty przez język rosyjski okupantów, obecnie znów państwowy; od samej natury leksyki —jest ona wielokrotnie bardziej ruchliwa, zmienna, otwarta na dialekty i zapożyczenia niż gramatyka, zwłaszcza w okresie bardzo gwałtownego rozwoju początków i pierwszych etapów języka ogólnego; od naszego niewielkiego, lecz dialektalnie zróżnicowanego (wiele gwar, ogromne różnice) i dotkniętego różnymi formami dwujęzyczności (poprzez dialekty i bezpośrednio poprzez język ogólny) narodu —kolizje międzydialektalne i międzyjęzykowe, dialektów i języka ogólnego, tak wyraźne dla Ferdinanda de Saussure'a (Saussure 1977: 60, 231), przez niektórych naszych językoznawców zostały przeoczone albo uparcie są ignorowane: rzekomo dialekty tylko wzbogacają, wzbogacają, ile i kiedy chcą, niemal automatycznie —bez oglądania się na nic śmiało formułuje się twierdzenie: system słownikowy jest swobodny, leksyka z dialektów łatwo włączana jest do języka ogólnego. 2) Od rozwoju leksyki języka ogólnego i leksykograficznych rezultatów jego poszczególnych etapów —od ich odzwierciedlenia i utrwalenia jako oparcia dla kolejnego szczebla albo od niemożności bądź opóźnienia (może nawet brzemiennego w skutki) dokonania tego. Przecież już osiągnąwszy szczebel ogólnego (już nie pisanego) języka państwowego, nie mieliśmy jego słownika (w ogóle żadnego bardziej odpowiedniego dla społeczeństwa, nawet dwujęzycz20 nych zaledwie jeden czy drugi), utrwalającego jego normy i zaspokajającego potrzeby. Naród słowników i słownikarzy nie podołał? Niestety, tak, ponieważ pojawiły się nowe, jakościowo odmienne wymagania —słownika języka ogólnego. Jego sprawa została zrozumiana, były zamysły i przygotowania (odrębny temat). Istniały też subiektywne niepomyślne okoliczności —K. Wczesna śmierć Būgi, obciążenie J. Jablonskisa nieodpowiadające jego wiekowi i zdrowiu, brak nowych sił, słabość instytucji leksykograficznych, ich młody wiek. Obiektywnie teoria języka ogólnego kształtowała się od gramatyki, językoznawstwo synchroniczne było węższe i mniej cenione niż historyczne. Dopiero w niepomyślnym 1954 r. ukazał się „Słownik współczesnego języka litewskiego” — współczesnego, a nie ogólnego: różnica ta nie jest wyłącznie formalna, lecz także faktyczna. Czy nie jest charakterystyczne, a nawet brzemienne w skutki dla języka ogólnego, że wcześniej — w 1951 r. — ukazał się „Słownik wyrazów międzynarodowych” — przekładowy, nienormatywny, nieposiadający oznaczenia ntk. (niezalecany), które stosuje się, choć jeszcze niekonsekwentnie i niewystarczająco, dopiero w „Słowniku wyrazów międzynarodowych” z 1985 r.? Ogromny, nienormatywny „Słownik wyrazów międzynarodowych” wydano już w 1936 r., a mniejsze istniały jeszcze wcześniej. Czy nie jest to jedna z niemałych przyczyn tego, że język ogólny jest tak opanowany przez wyrazy międzynarodowe, że w wielu dziedzinach przez kilka dziesięcioleci na szerokim froncie wyraźnie wypierają one wyrazy litewskie? Teraz omówmy wszystko po kolei szerzej. 1. " Jeśli w używanej odmianie języka brakuje jakiegoś słowa, które jest znane tylko z innych odmian, pisarz powinien używać tego słowa, niezależnie od tego, gdzie je znajdzie; <...>; jeśli pisarzowi wiadomo, że używane przez niego słowo niemal wszędzie będzie rozumiane inaczej, powinien w miarę możliwości dostosowywać się do czytelników i zawsze dbać o to, aby rozumiała je większość” (Jablonskis 1901:60; tu i w innych cytatach wyróżnienia moje — J.K.). Wnikliwy program! Choć nie wszystko jest dla nas całkiem jasne: czy pisarzowi ma być wiadomo, że jego słowo można zrozumieć inaczej? Prawdopodobnie. Jablonskis nawet nie mówi, co się stanie, jeśli słowo będzie zupełnie nieznane: dla niego fakt, że zostanie zrozumiane inaczej, błędnie, jest znacznie ważniejszy. Praktyka wykazała wnikliwość Jablonskisa. Co poczyniono, analizując, jak ten program się sprawdził, jak przestrzegali go pisarze, w tym Jablonskis jako autor, tłumacz (w odrębnym języku — jako leksykograf)? Badano, ale są luki, syntezy z pewnością nie ma — przeważają samozadowolone stwierdzenia, że coś się udało, ale bardzo brakuje antytezy — co i dlaczego d € 1 się nie udało. Natrętnie powtarzają się bez końca ubolewania, że coś się nie udało lub nie udaje, bez zastanowienia — dlaczego. Ileż ubolewano, lamentowano nad słowami tillas, tamsta; vėdinas; abūojas, -a! Ale tutaj jest to zupełnie to samo, co ze smukłego wiatru w pieśniach przybyszów z krainy Ziemiiy powstał smukły wiatr (Vitkauskas 1975: 64), podobnie siiras, siūrus, šiūrus, sraujas (choć LKŽ XIII wyjaśnia: 2. „gwałtowny”), sveras vėjas, tylko tutaj słowo (wraz z pieśniami) przeszło z jednego dialektu do drugiego, tam — do języka literackiego. A potknięto się o ten sam pień „niezrozumiałe — inaczej rozumiane”, dlatego zniekształcone; tylko w dialekcie jest słowo, a w języku literackim — znaczenie. Słów północ, wąski Kraj Ziemiowie nie zapożyczył, ponieważ ma swoje, obce21 mo nawet nie rozumie. Dopiero teraz jakby zaczynają się otwierać oczy, że dla języka ogólnego ZūJas, proszę pana, vedinas, abuojas nie były rozpaczliwie konieczne. Lecz podczas poprawiania ką wciąż naucza iš się, co te słowa naprawdę znaczą. O jest inna, ir może prawdziwsza nauka: nie masz danego to słowa w swojej gwarze, dobrze go nie znasz — nie używaj, — nie wyśmiewaj ludzi gwar! „Litwa, rodzias, tylko woreczek (mały), o co dom, to mowa" (Krūonis, LKŽ XI 793). Bogactwo dialektu, — gwary, ludzie — wymowni, słownik — bogaty. Lecz jeśli bieda z powodu rozumu (wśród mało rozgarniętych), to oto bieda jest z powodu bogactwa ir słów. Czasami kolizje znaczeń międzydialektalnych (albo szerszych, nawet powszechnych) są zauważane i dowcipnie wyjaśniane, np.: —Jonai, ojciec spadł z dachu. —Czy ocalał? — Ocalał to ocalał, ale nieżywy Klp (LKŽ VII 498). O znaczenie słowa aplamasvreikšmė „powierzchowny; nieostrożny, głupi” DZ, dosłownie znaczenie żartobliwe 1. „wspólny, cały” DZ. DZ, Czas poważnie porozmawiać o nadmiernym bogactwie języka, które nierzadko jest w języku ogólnym nadmiarem utrudniającym płynność. Czasami znaczenia gwarowe jednego słowa w języku ogólnym kłócą się jak koty w worku. Oto przyzwoity DZ, 1.” <...> moralny" i 2. “odpowiedni, dobry”: Doro valgio dianetriksta. Nie mam dobrego zdrowia. Ne prieš dora tarp šėlsta. Ja porządnie (dobrze) nie wiem; i dora 2. „Tinkamas, geras“: Jutro nie będzie dobre (pogoda się nie poprawi). Ciekawe, czy z tym chorym będzie dobrze (czy wyzdrowieje). Iść ku dobremu (tyć). W gwarach doras (oraz rzecz. doras w rodzaju żeńskim) jest bardzo szeroko używane przez Żmudzinów, część (północno-- )wschodnich Auksztotów, nawet w takiej postaci: Nebėr doros nei už tvoros Pn. Moje świnie nie idą ku dobremu i tyle Ut. Nie może przywieźć drewna jak należy Pc. Jednakże w znaczeniu „moralny” doras w gwarach zanikł (Sb, Sim, Dkš; JR28, S. Dauk, M. Valanč; dora —SD, Grk, Uzv), wyparty przez barbaryzmy (Š)čyras, cystas, cnatlyvas, zgadnas, cekavas, a nedoras — również przez šelmis, laidokas (ledokas), kurva; ponadto część semantyki słowa doras przejmują nekaltas, skaistus, tyras, grynas, a słowa nedoras — ištvirkęs, pasileidęs. Dlatego znaczenia w gwarach również nie kolidują ze sobą. Czyż nie trzeba tego widzieć, ar czy trudno to dostrzec? Podobnie należałoby oceniać słowa blogas DZ, 3. dial. „chudy, marny”, dial. „słaby (o chorym)” (DZ, DZ, nie dial.); pykinti 2. „zmuszać go 3. przen. „pusty, niedający rezultatów”; gauti 2. „turėti, privalėti- ": Tau teks važiuoti į mišką. Gavo daktarą kviesti, pagauti „pradėti, suskubti- “: Visi puolė bėgti [betgi ir juos pagavo]. Ar mums nieko nesako, kad Žemaitė pati yra rašiusi: Perfave gavau (turėjau) pats nešti taip toli? Čia yra didelė tema, bet jau galima daryti išvadą, kad Jablonskio priesako gana nuosekliai nesilaikyta. Jei šiandien šie žodžiai jau ne kitaip suprantami, tai bent ne visai, ne lengvai, ne visiems suprantami, glumina, trikdo; arba žmonėms nesuprantama, kodėl jie vartojami: kodėl nieko doro, o ne nieko gero, kodėl blogas, o ne liesas, kodėl pykina, o ne sleikstu, kodėl bergždžias, o ne tuščias darbas, kodėl gavo bėgti, o ne turėjo bėgti, kodėl pagavo bėgti, o ne ėmė, šoko bėgti. Tos tarminės reikšmės raštuose padažnėjusios, žmonės klausia: kodėl? ar tik taip jau vartotina? Słuchaj, zaraz ktoś już to poprawi i nic dobrego, nic porządnego... Oczywiście, te znaczenia gwarowe jedną nogą weszły do języka ogólnego, ale w nim przeważają znaczenia książkowe. Tego jeszcze nie omówiono, nawet nie poruszono, dlatego wielu osobom z pewnością wyda się paradok22 salne, że dialektyzm w języku ogólnym staje się faktem stylu książkowego. Ale w rzeczywistości status użycia zasadniczo się zmienia. W słowniku języka ogólnego przy takich jego „dialektyzmach” zdecydowanie lepiej pasowałaby i dokładniej ukierunkowywała użytkownika (zwłaszcza osobę nieznającą gwar) kwalifikacja £nyg., a nie farm. I nie należałoby takich znaczeń pochopnie, bezmyślnie mnożyć — jeśli w gwarach gdzieś jest zużyty traktorek, to jest to tylko dialektyzm, a w języku ogólnym — (pa)jeżdżony. W słowniku języka ogólnego warto zamieszczać takie znaczenia wyłącznie jako etnografizmy, np.: marška etnogr. 1. „płachta do noszenia paszy, wiórów lub innych sypkich rzeczy; ja nešamas kiekis", 2. cz., por. “prześcieradło", 3. por., cz. “narzuta na łóżko", 4. cz., por. “tkana podkładka", 5. por., cz. „staltiesė“, 6. žem. „rankšluostis“, 7. vak. „nedidelis, dviejų traukiamas tinklas be įgerklio, dvibradis“; skara 1. „moterų galvos ir pečių apdangalas“, 2. žem. „skuduras (paprastai prastas), skarmalas“, 3. žem. „vystyklas“, 4. kuop. žem. „chusta”: Siemet linų dobra chusta, chustka 1. „noszona chusta” [oto jak nawet w objaśnieniu potrzebne jest określenie —nosiojamal], 2. ryt. „skrawek tkaniny, szmata (zwykle podła), gałgan, ścierka” (skaréle „mniejsza chusta do obwiązywania głowy, szyi”, skepetdite „chustka”, a skepetélé 1. „chustka”, 2. dial. „skrawek tkaniny; chusteczka do nosa”); mieszkanie 1. „część domu składająca się z jednego lub kilku pokoi i kuchni”, 2. dial. „budynek mieszkalny, dom, chata”, 3. żmudz. „jakikolwiek budynek, zabudowanie”; spršgilas 1. etnogr. „narzędzie do młócenia zboża — do trzonka przywiązana pałka", 2. wsch. „pałka tego narzędzia", 3.<...>; spragilinė 1. dz. „trzonek cepa", 2. wsch. „bijak cepa"; siaustuvė 1. wsch. „trzonek cepa", 2. żmudz. zob. Pielucha, Tak jest w DZ, Jednak i „Słownik ogólnego języka litewskiego”, przynajmniej dopóki język ogólny się nie umocni, a jego leksyka nie ustabilizuje, mógłby jeszcze mieć pewne cechy dialektalne. Oprócz etnografizmów być może nie należałoby unikać także najbardziej wyrazistych przykładów podręcznikowych: skuja 1. „Igła sosny lub świerku”, 2. dial. „Gałązka sosny”, 3. dial. „Szyszka” [DZ, 2. zob. kankorėžis), 4. wsch. „Łuska ryby” [DŽ, 3. zob. žvynas, sriegas (Zuvies)] DZ, [a DŽ — bez oznaczeń dialektalnych]; grobas 1. wys. „Żebro”, 2. žem. „žarna“ DZ, [DZ ir DZ, 1. „Sonkaulis“, 2. žem. „Zarna“; bet ar grobas biity bendrinés kalbos žodis? ); sėti 3. tarm. „sodinti (bulves)“ DZ, [iš esmės taip ir DŽ,; DZ); Sirdingas 3. dial. „zły, nagły” DZ, [DŽ,, DŽ,-—wsch.]; smagūs 5. żmudz. „ciężki” [i DZ; DZ, —6.]. I dla użytkownika języka ogólnego niemówiącego żadnym dialektem, poza pewną praktyczną korzyścią, byłoby to przypomnieniem, że język ogólny wyrósł nie z kamienia... 2. „Zwykle mówi się, że tylko wielcy pisarze tworzą język pisany, uszlachetniają go, cyzelują. Jest w tym wiele prawdy. Lecz tempo współczesnego życia nie czeka na powolny wpływ nawet dobrego pisarza. Potrzebna jest kultura języka z zewnątrz, świadoma kultura” — głosi pierwszy manifest „Gimtosios kalbos” (GK 1933 1) „Rozpoczynając pracę”: Bynajmniej nieprzypadkowy jest tu termin „kultura języka”, choć niewyeksplikowany. Fakt został zauważony, wspomniany, lecz nie omówiono go ani nie oceniono szerzej. Wyraźnie dostrzegając korzenie tego terminu w narodach sąsiednich, warto byłoby powiązać go także ze wspomnianą już kolizją saussurowskiego języka ogólnego jako produktu kultury i dialektów jako sfery natury (Saussure 1977: 60). „Gimtoji kalba” podkreśla zatem, że nie zadowala się poprawianiem błędów: „Nie wystarcza nam poprawianie języka, lecz trzeba nauczyć języka samo społeczeństwo” (GK 1933 1). Dlatego w manifeście więcej mówi się o kształtowaniu języka kultury: „Na język patrzymy socjologicznie. Język, podobnie jak inne zjawiska życia wspólnego, podlega tym samym prawom społecznym. Dlatego język ludowy nie jest dla nas absolutnym miernikiem kultury języka [tj. miarą]; z niego, naszym zdaniem, możemy dopiero wykształcić język kultury. Zatem „Gimtoji kalba” będzie się troszczyć nie tylko o ludzki charakter języka ogólnego [tj. ludowość?], lecz także o jego kulturowy postęp. Czasami zupełnie nie cenimy pozostałego [tj. nadmiarowego] bogactwa językowego [tj. bogactwa form; a nie seksualności..- .] i leksykalnego (nazw bocianów!)” (GK 1933 2). Historia bociana w języku ogólnym nie jest pozbawiona ambicji i wiąże się z niełatwą problematyką czystości. Przykładem bez żadnych cieni — nieproblematycznie rozwiązana przez sam język kwestia kodyfikacji grzyba s kolinis poprzez zaliczenie do nadmiarowego bogactwa form veldiniai kremblys i budis (w pomysłowej próbie ocalenia dla języka ogólnego słowa budis w znaczeniu specjalnym „jakiś grzyb blaszkowy” DZ; nie wystarcza podstawa gwarowa — potrzebne jest także choć nieco szersze użycie w języku ogólnym). „Może warto podać choć jeden przykład kształtowan23 ia się języka kultury. Jednym z wyraźniejszych przypadków, gdy słowo z języka ludowego nie jest po prostu przenoszone do systemu języka ogólnego, lecz rozwija się z niego potrzebna jednostka wyrazu, byłby następujący: „Ale zapewne ktoś powie: kamsa nie odpowiada dokładnie pojęciu būna. Można go o to zapytać: a wcześniej mówiono o pierwszym kosiarzu żniwiarzy lub dworskich parobków i o przełożonym pasterzy. Opowiadają, że mieszkańcy Poniewieża uśmiechnęli się nawet pod oboma wąsami, gdy wyznaczono im pierwszego naczelnika powiatu. Nie ma się czego obawiać z powodu rzekomej niedokładności. Słowo, zacząwszy go używać, samo z czasem nabiera precyzyjnego znaczenia” (A.S. —GK 1938 26-27). Można tu tylko dodać: po pierwsze, znaczeń słowa pirmininkas w gwarach jest znacznie więcej —2. “<...>, nadzorca", 3. “<...>, pirmiinas”, 4.<...>; „barvedys”, 5. “pasterz znajdujący się na czele stada“ || “pasterz”, 6. „najlepsze, pierwszego gatunku” || „z pierwszego wydania, lepsze piwo" LKŽ X; po drugie, „pirmininkas” i „viršininkas” są używane w mniejszej części Litwy, dlatego nie wszyscy mieli okazję się uśmiechnąć; po trzecie, w języku ogólnym nie ma żadnej kolizji znaczeń, ponieważ tutaj są one jednoznaczne (DZ, „pirmininkas- ?” i 3. są gwar.). Pomyślnie rozpoczęty etap kultury języka ogólnego przerwały okupacja i ludobójstwo. 3. 1953 03 18 zlecono opracowanie DŽ — Stalin już nie na Kremlu, ale może jeszcze nie w Mauzoleum. Podpisano do druku 1954 05 13. Datę 1990 01 30 St. Keinys zaznaczył w swojej „Przedmowie" do DZ, (ja swoją mniej więcej trzyletnią pracę zakończyłem w 1988 r. przed urlopem). Chociaż później, 1992 05 19, 06 17 i 22, odbywały się jeszcze posiedzenia końcowe dotyczące niektórych słów semazjologicznych (dla których semantyki ważna jest pragmatyka). Skorzystajmy z pozwolenia profesora historii Edvarda Gudavičiusa, by postawić pytanie „co 24 byłoby, gdyby było". Powiedzmy, gdyby tę kronikę DŻ można było rozpocząć przynajmniej w 1933 r. (jeszcze wcześniejsze mogłyby być zbyt zagmatwane). Być może taki DZ z 1933 r. spotkałby los LKŽ I i II, ale byłby już zarówno faktem, jak i mitem słownika języka ogólnego — powodem, by zarówno dobrze, jak i źle (zależnie od tego, kto mówi) o nim mówić. Tyle o pragmatyce kroniki DŽ. Sytuacja leksykograficzna w 1954 r. przedstawiała się następująco: wydano zaledwie 2 tomy wielkiego LKŽ, choć usunięto je z filologicznego horyzontu społeczeństwa; Z leksykografii specjalistycznej po wojnie wydano jedynie w 1949 r. „Słownik techniczny” A. Nowodworskiego, a przedwojenne słowniki terminologiczne znajdowały się tylko w podręcznej bibliotece redakcji LKŽ. DZ nie miał własnego kartoteki; opracowanie na podstawie kartoteki wielkiego słownika było herkulesowym wyczynem redaktorów, ale także istotnym brakiem w przygotowaniu, którego do dziś nie usunięto. DŽ, we wstępie $1 (rozdział „Przeznaczenie i zakres słownika”) stwierdza: „<...> oprócz języka piśmiennictwa szeroko wykorzystywano również leksykę i frazeologię języka mówionego. Słownik <...> ma pomóc w przyswojeniu języka literackiego, <...>”. $3: „Zgodnie z praktycznym, normatywnym charakterem Słownika, do tego Słownika wchodzą: 1) słowa z literatury politycznej, pięknej i naukowej, jeśli nie są zbyt specjalistyczne i jeśli nie są to słowa rzadkiego, indywidualnego użycia, 2) słowa języka ludowego oraz różnych gwar, częściej spotykane w literaturze albo potrzebne do wyrażenia niektórych pojęć, np. buklus, skubrus, namiegas [w tekście Słownika: skubrūs zob. skubus, natomiast DŽ₁ i DŽ₂ pokazują, że znaczenia się różnią!]. §4: „Do Słownika nie wchodzą: 1) wąsko używane i mało potrzebne językowi literackiemu słowa gwarowe, np. Sutrus „gorący” [chociaż sutra została zamieszczona, sutnus zamieszczono), klūkti „bardzo prosić” [chociaż w tekście Słownika... jest: k/ūkti żmudz. 1. „łowić ryby pod lodem, tłuc ryby”, 2. „bardzo prosić, żebrać” (w rzeczywistości nie są to 2 znaczenia, lecz homonimy!)]. A więc zasada zamieszczania gwarowych wyrazów w DŽ — lepiej więcej, niech pretendują do języka ogólnego, niech ze sobą konkurują, niech zdają egzamin — które są „potrzebne- ”, a które „mało potrzebne”. A „słowa rzadkiego, indywidualnego użycia” najwyraźniej nie występują w gwarach, lecz tylko w piśmiennictwie. Wpływ kartoteki Wielkiego słownika jest oczywisty. DŽ nie rejestruje użycia języka ogólnego, lecz je kształtuje, dostarczając mu słów z gwar nawet z zapasem, w nadmiarze. Pierwsi recenzenci DZ również poszli drogą DZ. Próbowano posunąć się jeszcze dalej: „Wydaje nam się, że w słowniku objaśniającym powinny znaleźć miejsce także rzadsze dialektyzmy, jeżeli występują w dziełach klasyków literatury pięknej. Tymczasem w Słowniku czytelnik nie znajdzie ani słów /uinas, pyle, repukas... (Donelaitis), ani (iS) drežėti, snopis... (Žemaitė), ani atvalka, kraiguoti, (nu)piepti, šušėti... (P. Cvirka), ani ydas, pakinys, panuovalis, tunkčiai... (A. Vienuolis), ani plaitytis, priebega, slambyti, Žiubis... (I. Simonaitytė), ani wielu innych słów języka ludowego, spotykanych w dziełach wybitnych pisarzy litewskich” (Grinaveckis 1955: 3). W rzeczywistości czytelnik klasyków i wybitnych pisarzy musi gdzieś znaleźć te słowa. Ale czy w słowniku języka ogólnego, jeśli nie są to słowa języka ogólnego? Czyż do słownika współczesnego języka pasują słowa Donelaitisa i Žemaitė? Szybko rozwijające się wydawanie dzieł klasyków — zarówno akademickie, szkolne, jak i masowe — znalazło dobre wyjście: dołączane słowniczki, do których równie dobrze pasują zarówno wyrazy gwarowe, jak i archaizmy, neologizmy oraz wyrazy obce. Jednak i po kilkunastu latach DZ, (później także DZ, redaktor odpowiedzialny rozważa: „Można podawać tylko te [wyrazy gwarowe], które są szerzej używane w literaturze pięknej i w języku potocznym albo dla których nie ma innych odpowiedników w języku literackim” (Kruopas 1968: 3). Co oznacza „szerzej stosowane w literaturze pięknej”? Co najmniej dwóch pisarzy —/uinas „bez rogów, bauzas”, pylė „kaczka”, tunciai 25 ir ir „tvarsčiai kojoms apsukti“, s/ambyti „vaikštinėti be darbo, trainiotis“ — „yra pagrindo dėti“, o vieno rašytojo snopis „vėpla, išsižiojėlis“ (Žemaitė- ), pakinys „papievis, pabalys“ (A. Vienuolis- ), Ziubis „laimikis“ (I. Simonaitytė) — „būtų per didelis jo [t. y. Žodyno] perkrovimas“. I takie stanowisko określa się jako wniosek: „dialektyzmy należy umieszczać w SL [tj. w słowniku języka literackiego] w ograniczonym zakresie- ”! Zależy to od ogólnej koncepcji doboru słów, którą określa nie tylko użycie języka ogólnego, lecz także ideał: „Przecież język literacki, ujmując rzecz realnie, jest ideałem wspólnego języka przeznaczonego do potrzeb społeczeństwa, kultury, nauki i innych.” <...>. Zarówno w języku potocznym i dialektalnym, jak i w literaturze pięknej, języku naukowym, publicystyce oraz innych odmianach języka spotykamy się z takimi słowami, które mogą nie należeć do uzusu ogólnego ani do języka literackiego, lecz stanowią znaczącą i ważną część zasobu leksykalnego języka, która powinna w mniejszym lub większym stopniu znaleźć odzwierciedlenie również w SŁ (nie tylko w wielkim „Słowniku języka litewskiego”)” (Kruopas 1968: 3). Wspomina się tu zarówno o „części słów, które przeszły do zasobu pasywnego”, jak i o częstych dialektyzmach piśmiennictwa. Uwzględnia się pragmatyczne potrzeby użytkownika Słownika: „System leksykalny języka jest bardzo szeroki, złożony i ściśle nieokreślony, toteż słownik języka literackiego również musi brać to pod uwagę. Tylko postępując w ten sposób, będzie można, w zakresie, na jaki pozwala objętość DŽ, odzwierciedlić leksykalny system współczesnego języka litewskiego, do którego jako podstawa wchodzi również leksyka języka literackiego” (Kruopas 1968: 3). A zatem leksyka języka ogólnego jest tu rozumiana jako zarodek w łonie całego systemu leksykalnego języka — niesamodzielny, rosnący, nieodłączony. Jednak kwestia oddzielenia i wyodrębnienia leksyki języka ogólnego od leksyki gwarowej zaczyna się coraz bardziej wyjaśniać: „Dziennikarze, redaktorzy, tłumacze z niecierpliwością oczekują dużego, wyczerpującego słownika synonimów ogólnego języka litewskiego. Chcę podkreślić słowo ogólnego, ponieważ wydany przed dziesięcioma laty krótki słowniczek A. Lyberisa, choć niewielki, obok słów języka literackiego podaje niemało dialektyzmów. Trudno byłoby dziś wprowadzić do języka ogólnego spagą, Žagą, stičą, geinyti, klūkti i podobne synonimy” (Kirvaitis 1971: 67). Oczywiście, trafniej byłoby mówić nie o trudności ich wprowadzenia, lecz rozważyć, czy są one potrzebne językowi ogólnemu i czy znalazłaby się dla nich tutaj choć jakaś nisza. 4. DZ, —1972 r. Kolejne lata życia języka i narodu — kolejne karty leksykografii: 8 tomów LKŽ (VIII —1970 r.), alfabetycznie — do litery O włącznie, wtedy wydawało się, że to połowa słownika (obecnie LKŽ XVII kończy się słowem va/gus). DZ, arkusze wstępne są podobne w strukturze do DZ, tylko przykłady są inne, jest ich wiele. Jednak w tekście Słownika połowa przykładów wygląda zupełnie inaczej: zamiast ryt. —żem., zamiast dz. — ryt.! 26 Zamiast w DZ rozdziału „Przeznaczenie i zakres Słownika” jest w DZ tylko „Zakres Słownika” [tak samo i w DŽ], ale już w drugim zdaniu mówi się także o przeznaczeniu: „<...> celem jest podanie słów współczesnego litewskiego języka literackiego”. O gwarach mówi się szeroko w §2: „Ponieważ Słownik ma charakter praktyczny, normatywny, podaje się w nim słowa następujących kategorii: <...>; 2) częściej używane [DZ —szerzej spotykane] w literaturze pięknej, publicystyce, prasie i gdzie indziej słowa ludowego języka potocznego [DZ tylko —ludowego] oraz słowa gwarowe [DŽ —stara się podawać <...> częstsze słowa gwarowe], np.: z gwary żmudzkiej —atvarsiai „lejce” [w tekście Słownika —atvarsliai, ten przykład pozostał także we Wstępie do DŽ], buklūs „sprytny” [w tekście —bez żadnej kwalifikacji gwarowej objaśnia się „‘zdolny, sprytny; podstępny”, DZ, = „zdolny, sprytny- ”, DZ, —1.] „zdolny, sprytny, rozumny; podstępny”, 2. dial. ‘szybko męczący się, chorujący; słaby, chorowity”; LKZ 1, czyli homonimy — 1buk/us (SD, DP, MP, Mz, Vin, KN, B, RB; M. Valanč; Skr, Btg; także buklas BsP; buklingas PK, K, P, buklystė R, Sch) oraz 2buk/lūs1. „ten, który boi się zimy, mrozu, oczu; słaby, rozpieszczony, chorowity” Prl, Vrn, ZIn, Dsm — LKZ I. To znaczenie rozdzielono na dwa, a z 2. „ten, który zacina się podczas mówienia” utworzono homonim 3buklūs), siltis „starać się” [w tekście — 287ltis, -1asi, Sylési „starać się, pa bez oznaczenia dialektalnego; DŽ, > żm.], žarūbas „kąt, narożnik” [w tekście — 1. „kąt, zakątek- ”, 2. „narożnik” bez oznaczenia dialektalnego; tak samo w DZ]; wschodnioauksztockie —kūtė „obora” [w tekście — kūtė zob. tvartas; tak samo DZ; wyraz używany na północnych Żmudzi i na wschodzie], fausoti „szanować; oszczędzać” [w tekście —1. „strzec, 4 ek 2. „oszczędzać” bez oznaczeń gwarowych; DZ, -1. „umiarkowanie zużywać, oszczędzać”, „strzec, chronić”- ), verdéne „źródło” ltekstė= wsch. „tryskające źródło, krynica”; ten przykład pozostał także w DZ, we Wstępie —verdenė „źródło, a w tekście —wsch. zob. źródło 1], vilgsnas „wilgotny” [w tekście 3 vilgsnas, vilešnas dial. „trochę mokry, wilgotny- ”; DŽ, —ik dial. „trochę mokry, wilgotny- ”]; zachodnioauksztockie —blister „ciemnieć” [w tekście —1. „ciemnieć, pochmurnieć”, 2. dial. „zużywać się, niszczeć, więdnąć- ”; w znaczeniu „ciemnieć, pochmurnieć” według danych why LKZ1 używane w KzR, częściej wsch. —Ktk, Kit, Lkm, Svn¢, Dglš, DKGt, także SD], dagoti „czyścić plony” [w tekście —„zbierać, czyścić plony” bez kwalifikatora dialektalnego; DZ, —również bez kwalifikatora dialektalnego; używane przez Litwinów z Prus], Saras „paSaras’ „wąs” [używane Yak. na obrzeżach, częściej w zachodnich dialektach żmudzkich; DZ, —brak]; dzukijskie —dyréti „patrzeć” [w tekście —wsch. 1. „patrzeć, czekając na coś, czatując; gapić się”, 2. „siedzieć, tkwić, pozostawać bez pracy”; DZ, —także, ale pot.; w rzeczywistości jest wsch.], drengti nd [w tekście —„padać deszcz ze śniegiem, sypać śniegiem, panować niepogodzie” bez kwalifikatora dialektalnego; tak samo DZ; w rzeczywistości używane w dialektach żmudzkich i nieco zachodnich, ale weszło do języka ogólnego- ], dudénti fl. beti” [w tekście —4. dz. „mówić, rozmawiać”; Ten przykład pozostał także w DZ, we Wstępie), kusias „Zlibas” [w tekście — por. „ślepy, niewidomy, zezowaty, spangus”; w dialekcie Dż, J „ślepy, niedowidzący”; poza obszarem dz. występuje rzadko — sięga Klvr] itd.” Pierwsi recenzenci DŻ entuzjastycznie powitali nadmiarowe bogactwo języka ogólnego: „Dzięki usankcjonowaniu dialektyzmów wzbogaca się leksyka języka literackiego. <...>. <...>. Przedstawiając słowa gwarowe i ludowe słowa języka potocznego, w słowniku dokonano ogromnej selekcji słów, 27 dobrze wsłuchując się w codzienne użycie języka literackiego. W tym sensie słownik właściwie rozwiązuje bodaj najbardziej złożony praktyczny problem językowy naszych czasów — wzajemne oddziaływanie języka literackiego i gwar” (Grinaveckienė 1973: 5). W rzeczywistości wcale nie jest jasne, w jaki sposób słownik normatywny może rozwiązać tę wzajemną relację — może on jedynie utrwalić rezultaty tego procesu. Mówiąc konkretnie, recenzentka wypowiada na ten temat również trafne uwagi: „<...> bez większej potrzeby trafiły tu niektóre dialektyzmy lub słowa mo języka potocznego”, jednak na tę kwestię patrzy bardziej z punktu widzenia stylistyki i czystości słownika. „Najważniejszym źródłem wzbogacenia Słownika jest bez wątpienia żywy język ludowy, jego gwary. „Wszystko, co najlepsze w języku ludowym, przelewa się do języka literackiego i wzbogaca go o nowe słowa, wyrażenia, nowe środki wyrazu” (Lyberis 1973: 4). Po wyliczeniu przykładów, z których część jest rzeczywiście tylko „źródłami”, a nie faktami języka ogólnego — artas „łobuz, urwis”, aipti „łatać, głupieć, psocić”, apymauda „niepotrzebny przedmiot, przeszkoda”, aptvarus „ogrodzony ze wszystkich stron” — ponownie wyraża się nadzieję: „Być może nie wszystkie te i inne podawane w Słowniku ludowe wyrazy języka potocznego czy wyrazy gwarowe weszły już do języka literackiego, ale mogą się one przydać jako źródło wzbogacania języka” (Lyberis 1973: 4). Rozbrzmiewa chłodniejsza nuta: „Wydaje się, że w słowniku współczesnego języka można zamieścić mniej przestarzałych i rzadkich wyrazów gwarowych, takich jak: blenkti, brotis, dulsus, gabužas, gybti, grasmė, grikas, gūdnas, gvoja, iesmė, kauras, kerslas, kivinklis, kliesnas (= klienas?), kupurna itp. " (Labutis 1973: 2). Jonas Paulauskas naliczył około 2000 wyrazów gwarowych w DŽ — „ponad 396 wszystkich wyrazów” (Paulauskas 1974: 42). Wymienia on wyrazy gwarowe w DZ, ’ które w DZ, „nie mają oznaczenia gwary” (Paulauskas 1974: 42), a także, przeciwnie, takie, których w DZ, już w ogóle nie ma. „Jest więcej takich wyrazów gwarowych, których w wydaniu I wszystkich nie było, na przykład tylko tych zaczynających się na literę d: deinauti, dygmuo, dykoji, dylatė, dilikas, dosai, dremžti, drepinti, drežeti, driunyti, dūbla, dūkiniuoti, duogas, dvakinti, dveluotr’ (Paulauskas 1974: 43). J. Paulauskas szuka podstaw, dla których wyrazy gwarowe można byłoby uznać za słowa języka ogólnego: „Wiele słów z oznaczeniami gwarowymi ze względu na swoje specyficzne znaczenia mogłoby być uznanych za słowa języka literackiego: oznaczają one pojęcia, dla których nazwania nie ma innych odpowiednich słów języka literackiego, np.: amalas „błyskawica bez grzmotu” [wsch.], čižas „paździerze przylepione do włókna lnu” [wsch.], guogis „nieproszony gość na weselu” [wsch.], goža „szereg załamujących się fal morskich” [1. żmudz., 2. geogr.], rytagonė „wypas zwierząt od wschodu słońca do śniadania” [wsch., dzuk.], samplėšinis „lniana tkanina o splocie dwuniciowym” [żmudz.]. „], paraižos ‘ubywanie księżyca, początek ostatniej kwadry’ [żmudz.], rūgpienis ‘kwaśne mleko’ [zach.], vientulys ‘ten, kto żyje sam, odosobniony, człowiek samotny’ [wsch.]” (Paulauskas 1974: 43). Szczęśliwe zakończenie ma tutaj tylko goZa — dialektyzm, który zresztą już znajduje się w DŽ, utrwalony także jako termin naukowy: 2. geogr. ‘załamywanie się (przewalanie się) fal morskich na mieliźnie lub przy brzegu’, oraz rūgpienis — przejrzysty formalnie dialektyzm, który w DŽ „już uzyskał status słowa języka ogólnego”, co dopiero teraz rzeczywiście potwierdza także użycie. DŽ, ma go już także 2amalas, ale być może nie dlatego, że nie ma 28