Reikšmingi darbai iškilaus kalbininko šimtmečiui

liczba osób mówiących sięgała jeszcze ko ne tysiąca osób, z których najwięcej było we wsi Zasiecie, mniej w Pagiriach, Narciach, Strzele, Teteikiach itd. ir Nie wiadomo, ile polscy językoznawcy J. w archiwum spuścizny Rozwadowskiego znajdą jeszcze rzeczy nadające się do publikacji, jednak publikacja „Litewska gwara okolic Zieteli na Ziemi Nowogródzkiej” pozostanie jako jedno z najcenniejszych J. litewistycznych prac Rozwadowskiego, które wzbogaciły dialektologię litewską. Už zaś wszystkim polskim językoznawcom, którzy przyczynili się do przygotowania tej pracy do druku, składamy największe podziękowania. Aloyzas Vidugiris ZNACZĄCE PRACE NA STULECIE WYBITNEGO JĘZYKOZNAWCY Lingwistyka europejska XX wieku jest nierozerwalnie związana z nazwiskiem polskiego językoznawcy Jerzego Kuryłowicza. Opierając się na metodach analizy strukturalnej, ten niezwykle szeroko horyzontowany badacz odkrył nowe perspektywy w językoznawstwie porównawczym i ogólnym, a swoje nowatorskie idee zrealizował w licznych monografiach i innych pracach, których tematyka obejmuje nie tylko języki indoeuropejskie, lecz także języki innych rodzin (zwłaszcza semickie). O tym, jak żywe są dziś jego idee i tradycje, wyraźnie świadczą dwa obszerne zbiory artykułów opracowane przez Woiciecha Smoczyńskiego i opublikowane z okazji setnej rocznicy urodzin Kuryłowicza. Jeden z tych zbiorów, poświęcony bałtystyce i slawistyce, ukazał się jako czwarty tom dobrze znanego naszym językoznawcom międzynarodowego czasopisma „Linguistica Baltica” (Kurytowicz Memorial Volume Part Two, Krakow, 1995, 333 p.). Drugi, jeszcze obszerniejszy zbiór, poświęcony jest ogólnym i metodologicznym zagadnieniom językoznawstwa oraz rozwojowi różnych języków (głównie indoeuropejskich) (Kurytowicz Memorial Volume Part One. Analecta Indoeuropaea Cracowiensia Vol. II, Kraków,1995, 593 p.). Ten właśnie zbiór chcielibyśmy tutaj krótko omówić. Z opublikowanych w nim prac wynika, jak idee Kuryłowicza są nadal rozwijane i odzwierciedlają się we współczesnych badaniach nad rozwojem różnych języków. Dla litewskiego językoznawstwa historycznego prace Kuryłowicza są szczególnie ważne ze względu na ich zasady metodologiczne i teoretyczne. Spośród wielu artykułów opublikowanych w zbiorze chciałbym tutaj zwrócić uwagę na te, w których analizowane zagadnienia mogłyby skłonić naszych językoznawców do refleksji i dokładniejszego zbadania rozwoju odpowiednich zjawisk języka litewskiego i innych języków bałtyckich. Biografia wybitnego językoznawcy, jego prace naukowe oraz ich postulaty metodologiczne zostały omówione w artykule wstępnym autorstwa redaktora i wydawcy zbioru, Smoczyńskiego („Jerzy Kurytowicz 1895-1978. On the hundredth anniversary of his birth“, XIXXIV). Stosując funkcjonalne podejście do języka w gramatyce porównawczej języków indoeuropejskich, Kuryłowicz badał przede wszystkim nie poszczególne elementy języka, lecz ich wzajemne relacje oraz genealogię ich systemów, a relacje między tymi jednostkami językowymi określał, uwzględniając ich opozycje, przypadki neutralizacji i hierarchię. 248 Badając zmienność opozycji ir jų kierunek rozwoju można ustalić na podstawie chronologii zmian nę językowych. Należy zauważyć, że zdefiniowana i sprawdzona ir przez Kuryłowicza metodologia rekonstrukcji wewnętrznej została wykorzystana przez ir językoznawców litewskich Jonasa Kazlauskasa, Vytautasa Mažiulisa ir ir kt. darbuose; ji sėkmingai taikoma ir dabar. Badaczy ir czasów i kategorii aspektu czasowników języka ir litewskiego i innych języków bałtyckich powinien zainteresować artykuł Axelа Holvoeta („Jerzy Kurytowicz verbal aspect”, W nim dalej on rozwijane są myśli o 19—24). rekonstruowanej dla praindoeuropejskiego niezróżnicowanej kategorii aspektu/czasu, w ramach której niedokonany czas teraźniejszy był przeciwstawiany dokonanemu czasowi przeszłemu (preterytowi). W językach słowiańskich aspekt jest bezpośrednio niezależny od czasu, imperfekt przekształcił o się w czas przeszły, zatem Kuryłowicz uważał taki stan za późny etap rozwoju kategorii czasu/aspektu. Porównawszy dane ir języków słowiańskich, romańskich i greckiego Holvoet doszedł do wniosku, że różne tematy aspektowe czasowników języków słowiańskich mogły lo powstać niezależnie od form ir czasowych oznaczonych pod względem aspektu. Zatem słowiańskie formy niedokonane (aspektu niedokonanego) mogły być bliższe dawnemu imperfektowi, niż dotąd sądzono. Holvoet podkreśla przy tym, że w dalszych badaniach nad kategorią aspektu bardzo ważne jest rozróżnienie dwóch typów opozycji aspektowych: bezpośrednio związanej ze wskazaniem czasu oraz od niego niezależnej. W artykule Leszka Bednarczuka („Typologie et isomorphisme du systėme indo-europčen- “, 39-48) podjęto próbę przeglądu najważniejszych cech systemu gramatycznego języka praindoeuropejskiego z punktu widzenia współczesnej typologii językowej. Wśród nich autor wskazuje na dużą rolę derywacji postpozycyjnej, synkretyzm końcówek fleksyjnych, bardziej rozwinięte kategorie imienne i mniej — czasownikowe. Relacje między wyrazami były wyrażane za pomocą przypadków i przyimków postpozycyjnych (tj. postpozycji), a także spójników postpozycyjnych i wielu partykuł. Szyk wyrazów był zmienny, lecz przeważał model SOP (resp. SOV). Autor twierdzi, że przypuszczana przez niektórych językoznawców ergatywna lub aktywna budowa zdania nie pozostawiła wyraźnych śladów w najstarszych tekstach języków indoeuropejskich. Użycie akuzatywu jako przypadka dopełnienia bezpośredniego uważa się za argument sprzeciwiający się rekonstrukcji ergatywnej budowy zdania w okresie, gdy Indoeuropejczycy mieli fleksyjnego typu system gramatyczny. W artykule wysuwa się myśl, że elementy typu aglutynacyjnego i izolującego, dostrzegane w niektórych językach indoeuropejskich, mogły powstać wskutek oddziaływania innych rodzin i języków innego typu. Wpływem zewnętrznym języków innego typu wyjaśnia się także zawężenie systemu czasów czasownika, kategorię audytywu (resp. trybu pośredniego), ergatywną konstrukcję zdania oraz początkową pozycję czasownika w niektórych językach. Niemniej jednak należy uwzględnić to, że w jęz. indoeuropejskich w starożytności obserwujemy więcej cech aglutynacji, a funkcje morfemów relacyjnych są bardziej zróżnicowane niż w późniejszych okresach rozwoju, wraz z nasilaniem się fuzji i synkretyzmu morfemów. Nawiasem mówiąc, jest to wyraźnie widoczne również w historii fleksji języka litewskiego, zwłaszcza deklinacji. Zatem przynajmniej niektóre zjawiska aglutynacji (na przykład większa samodzielność semantyczna morfemów relacyjnych, zwłaszcza przyrostków) mogą być odziedziczone; nie trzeba ich wyjaśniać kontaktami z językami innych typów. 249 ti su Supinum litewskich ir języków bałtyckich (konstrukcji celu) pomaga wyraźniej zrozumieć José Luis Garcia-Raméona przedstawione w artykule wyniki badań danych języka wedyjskiego („Zur Konkurrenz von Dativ und Akkusativ von Nomina actionis und Abstrakta im Indogermanischen“, 101-114). Iš jų wynika, że biernik abstraktów czasownikowych od najdawniejszych czasów miał znaczenie kierunkowe (Ziel), natomiast celownik oznaczał cel (Zweck). Jednakże w uwarunkowanych kontekstem przypadkach z czasownikami ruchu (wedyjskie 4-ya ‘iść’, vah ‘jechać’ itp.) różnica znaczeń tych form była neutralizowana i formy obu przypadków mogły wyrażać przeznaczenie. Akuzatyw był częściej używany z czasownikami nieprzedrostkowymi i nieprzechodnimi, datyw — z czasownikami przedrostkowymi i przechodnimi. Infinitivy języków bałtyckich również wywodzą się z datywu wyrażającego przeznaczenie, supinum — z akuzatywu, jednak supinum spotykamy tu zazwyczaj tylko z czasownikami ruchu. Niemniej jednak znajdowane w dialektach litewskich i łotewskich przypadki użycia supinum z czasownikami o znaczeniu ‘chcieć’, ‘móc’ (por. aut. LKK XXXIII, 100) pozwalają sądzić, że niegdyś również w językach bałtyckich datywy i akuzatywy abstraktów czasownikowych — poprzedniki infinitivu i supinum — były używane podobnie jak w języku staroindyjskim w okresie wedyjskim. O użyciu sanskryckich infinitivów z -fum, wywodzących się z akuzatywów abstraktów czasownikowych, mowa jest również w artykule Josta Gipperta („Zur Syntax des Infinitivs auf -furn im Altindischen“, 255 -277). Z licznych i szczegółowo przeanalizowanych danych wynika, że w konstrukcjach bezosobowych z formą przymiotnika rodzaju nijakiego sakyam ‘można’ infinitivy te łączyły się zarówno z akuzatywem, jak i z nominatywem, podobnie jak w litewskiej konstrukcji galima pjauti rugius /rugiai itp. Należy więc zapamiętać wniosek autora, że takie sanskryckie konstrukcje bezosobowe są nowego pochodzenia i wywodzą się z osobowych. Warto mieć to na uwadze przy badaniu pochodzenia tzw. nominatywu dopełnienia w językach litewskim i łotewskim. Baltyści badający rozwój systemu czasów czasownika powinni zwrócić uwagę na artykuł Paola di Giovinego o preterycie z długim wokalizmem rdzenia w zachodnich językach indoeuropejskich („Sul preterito a vocalismo radicale lungo nelle lingue indoeuropee 'occidentali'“, 115-129). Jak wiadomo, formy czasu przeszłego języków bałtyckich z długą samogłoską do dziś są interpretowane różnie: jedni badacze, wraz z Nicolasem van Wijkiem, Christianem Stangiem i Jonasem Kazlauskasem, uważają je za starożytne, odziedziczone, inni zaś zgadzają się z Kuryłowiczem, który uważał je za nowsze, powstałe na gruncie języków bałtyckich. Autor artykułu, który w 1990 r. opublikował obszerną książkę o indoeuropejskim perfectum (Studio sul perfetto indoeuropeo. Parte I, Roma: „La Sapienza- “), przedstawia nowe argumenty na rzecz tezy, że również formy preterytu języków łacińskiego, celtyckich i germańskich z długim wokalizmem rdzenia nie są refleksami starego perfectum, lecz innowacjami, które powstały niezależnie w każdej 250 artykuł Stefanskiego („L'origine du parfait en indo-europčen“, 131-135). 1976 m. w czasopiśmie „Baltistica“ XII (1), 25—29 grupie językowej w miarę słabnięcia roli reduplikacji i zaniku samego perfectum. O pochodzeniu indoeuropejskiego perfectum z konstrukcji peryfrastycznej z imiennym czasownikiem i łącznikiem mówi także opublikowany przez Witolda interesujący Eriko P. Hipoteza Hampo o śladach augmentu charakterystycznego dla perfektu indoirańskiego, greckiego i to ormiańskiego w formach czasu przeszłego litewskich czasowników przedrostkowych: ślady te miałoby wskazywać cofnięcie akcentu z przedrostka, będącego į niegdyś przed iš rdzeniem, na później zanikły akcentowany ir augment (por. paduoda — padavė i ir in. ). W opublikowanym w tym zbiorze artykule autor w podobny sposób rekonstruuje augment (ide. e-) w formach ir albańskiego czasownika dha ‘dawać’ Porównując je z su odpowiednimi formami czasownika języków bałtyckich, uważa, że może to być wspólnota albańskiego i języków bałtosłowiańskich („Albanian dha ir ‘give’, 395-398). Ważne kwestie powstania systemu czasownika języków indoeuropejskich rozpatrywane są również w artykule Reinharda Stempela o relacji między statywem, perfektem i medium („Stativ, Perfekt und Medium: Eine vergleichende Analyse fūr das Indogermanische und Semitische“, 518-528). Opozycję — stanu i czynności uznaje się za pierwotną, najstarszą. Wyjaśnia się, że czasowniki statyczne niegdyś nie były zróżnicowane ani pod względem czasu, ani trybu czy strony i stanowiły podstawę indoeuropejskiego perfektu. Kategoria strony oraz opozycja aktyw — medius przypisywane są wyłącznie formom czasowników o znaczeniu czynnościowym. Autor omawia przypadki, w których formy medii przejęły od pierwotnych czasowników statycznych znaczenie statyczne (stacyjne) i rezultatywne, oraz wskazuje paralele w językach semickich. Ilościowe liczebniki języka litewskiego septyni i devyni od dawna wywodzi się od zrekonstruowanych form ie. "septr/septm i "neun. Odpowiednie formy języków germańskich i anatolijskich są analizowane w artykule Kennetha Shieldsa Jr. („On the Indo-European origin of the Germanic cardinals “7' and “9'*“, 505-512). Tutaj wyjaśnia się, że indoeuropejski liczebnik oznaczający ‘7’ miał rdzeń "sep-, do którego dodane zostały elementy „niesingularne“ '-£ i "-177. W ten sposób powstały dublety "sep-t i "sepn >" sepm, a wskutek ich kontaminacji powstało “septm, którego refleks w języku łacińskim stanowi septem.у丁香五月ҭаа? (ignore)від ]} surem? Wait must only valid JSON; accidental. Need correct. Jednak jeszcze przed „sepr przemianą sepm w jego dialektach germańskich i anatolijskich został dodany drugi „niesingularny” element -£ i w ten sposób powstała rekonstruowana dla języków germańskich pr forma “sepnt. Podobnie do rdzenia ‘mewbuvęs został dodany „niesingularny *-1, a w językach germańskich i anatolijskich jeszcze także "-£. Autor uważa, że formy pierwotne "sepnt i "newnt występowały niegdyś w co najmniej dwóch — germańskim i anatolijskim — dialektach. Według tego wyjaśnienia germańskie liczebniki oznaczające ‘7’ i ‘9’ należałoby wywodzić z nieco innych prafrom niż odpowiednie liczebniki języków bałtyckich. Wspomniane tu artykuły, bardziej związane z problemami litewskiego językoznawstwa historycznego, stanowią tylko niewielką część prac opublikowanych w książce. Znajdujemy w niej 61 artykułów, z których 3 poświęcono życiu i twórczości Kuryłowicza, 8 — zagadnieniom ogólnym i metodologicznym, 9 — problemom indoeuropeistyki, 4 — hetyckiemu, 2 — tocharskiemu, 7 — indoirańskiemu, 2 — ormiańskiemu, 7 — greckiemu, 1 — albańskiemu, 3 — łacinie, 5 — celtyckiemu, 6 — germańskiemu, 3 — semickim i 1 — językom tureckim. Umieszczona w zbiorze książka, znakomicie przygotowana przez Wojciecha, pod względem treści nie ustępuje najlepszym tego rodzaju publikacjom Europy Zachodniej. 251 cho Bibliografia prac Kurylowicza opracowana przez Smoczyńskiego (XXXV-XLVII), o na końcu książki — indeksy ir słów i nazwisk. Ši ir ga Wraz ze su wspomnianym już drugim tomem poświęconym Kurylowiczowi (Linguistica Baltica 4) ir to samego Woiciecho Smoczynskio parengtu memorialiniu rinkiniu Janowi Safarewiczowi (Analecta Indoeuropea Cracoviensia Vol. 1, Cracoviae, 1995) to może być przykład, jak powinniśir my uczcić pamięć najwybitniejszych litewskich językoznawców. Vytautas Ambrazas PRZEWODNIK PO STUDIACH JĘZYKA LITEWSKIEGO TERJE MATHIASSEN. A KRÓTKA GRAMATYKA OF LITEWSKI, Columbus, Ohio, Slavica 1996: Publishers, INC, 256 P. W ostatnim dziesięcioleciu w wielu krajach Europy obserwujemy ożywienie studiów nad językiem litewskim. Kursy języka litewskiego prowadzone są nie tylko na uniwersytetach Łotwy, Niemiec, Polski i Rosji, lecz także Włoch, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Czech i innych krajów; w wielu z nich prowadzi się ważne badania lituanistyczne oraz tworzy nowe periodyczne wydawnictwa z zakresu językoznawstwa bałtyckiego- '. Jednak do tej pory bardzo brakowało podręczników gramatyki języka litewskiego w języku angielskim, dostosowanych do studiów uniwersyteckich. Tę lukę pomaga wypełnić niedawno wydana „Krótka gramatyka języka litewskiego” profesora Uniwersytetu w Oslo Terje Mathiassena. Autor gramatyki — dobrze znany litewskim językoznawcom bałtysta i slawista, kontynuujący w Norwegii tradycję studiów lituanistycznych swojego nauczyciela Christiana Stanga. Doskonale mówi po litewsku i opublikował wiele ważnych prac z zakresu językoznawstwa litewskiego. Przez długi czas wykładając język litewski na Uniwersytecie w Oslo, zdobył duże doświadczenie w tej dziedzinie, które wykorzystał w swojej gramatyce. Gramatyka składa się z krótkiego wstępu i 14 rozdziałów. We wstępie przedstawiono nieco danych o miejscu języka litewskiego wśród innych języków, jego głównych dialektach oraz obecnym stanie. W pierwszym rozdziale (21-36) scharakteryzowano system fonologiczny ogólnego języka litewskiego, jego realizację w mowie i piśmie, a także wymianę samogłosek i spółgłosek oraz akcent i intonację. W rozdziałach 2—7 (37-177) omówiono zagadnienia morfologii według klas wyrazów (tzw. części mowy), ich kategorii morfologicznych i odmiany. Mając na uwadze praktyczne potrzeby użytkownika książki, opis form i ich funkcji nie został od siebie ściśle oddzielony, książ- ! Jedną z najnowszych jest redagowane przez Pietro U. Diniego i Nikołaja Michajłowa Res Balticae. Włoskie miscellanea studiów bałtystycznych. 1, 1995; 2, 1996; 3, 1997, Piza. 252