Vardažodinių priesagos „-inė“, „-inis“ daiktavardžių kirčiavimas

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA XXXVIII (1997) Vilija LAZAUSKAITĖ RZECZOWNIKOWE PRZYROSTKI -inė, -inis AKCENTUACJA RZECZOWNIKÓW W artykule omówiono akcentuację su rzeczowników z przyrostkami -inė, -inis (balandinė, penkinė, krepšinis, šaltinis). Rzeczowniki odimienne z przyrostkami -inė, -inis zebrano iš 1993 lat „Słownika współczesnego języka litewskiego“. Ši materiał porównano su wcześniejszych wydań „Słownika współczesnego języka litewskiego” (DŽ,, DŽ,), słowników gwarowych (DūnŽ,LzŽ, DrskŽ) , „Słownika języka litewskiego” (LKŽ1I-XVII) ir Na podstawie danych kartotek Oddziału Słowników Instytutu Języka Litewskiego. §1. Jak twierdzi, duża część su słów z tymi przyrostkami V. Urbutis (LKGI . 343, 352; DLKG 115), „na początku, jak widać, były to zapewne zwykłe przymiotniki z przyrostkiem -in€, -inis, które dopiero później uległy substantywizacji” (zob. także P. Kniūkš 115-119; V. Urb 297; A. Paul 43; S. Ambr 63, 95; A. Pak 61; A. Paul, 74-75). Iš rzeczywista derywacja omawianych rzeczowników nie jest jednorodna. Można mówić zarówno o substantywizacji, jak i o rzeczownikach utworzonych za pomocą przyrostka -inč, -inis — obecnie trudno wyznaczyć granicę między jednym a drugim typem derywatów. Diachronicznie substantywizacja kończy się na tym, że dawna sufiksalna formacja przymiotnika synchronicznie jest już pojmowana jako formant słowotwórczy rzeczownika. Na gruncie przygotowanym przez substantywizację nierzadko pojawiają się i rozwijają już właściwe (morfologiczne) typy słowotwórstwa wyrazów (z sufiksami pochodzenia adiektywnego), por. typ tworzenia nazw miejscowości z sufiksem -iné (V. Urb 297). Dlatego dziś trudno powiedzieć, czy niektóre derywaty (np. palaidinė, įžambinė, šaltinis i in.) są rzeczownikami utworzonymi za pomocą omawianego sufiksu, czy też przymiotnikami zawierającymi ten sufiks, które uległy substantywizacji (A. Paul 44; zob. także P. Kniūkš 117; A. Paul, 74-75). Często nawet nie jest jasne, jak twierdzi P. Kniūkšta (1976: 117), „z jakim rzeczownikiem mogłyby być używane w funkcji przymiotnikowej: degtinė, grietinė, kiaušinis, krūtinė, megztinis, naginė, pirštinė, rudinė, šaltinis“. §2. W gramatykach akademickich (LKGI, DLKG), w zależności od relacji z wyrazem podstawowym oraz znaczenia słowotwórczego, derywaty z sufiksami -inėč, -inis dzieli się na kilka kategorii: | 1) Nazwy nosicieli cechy rzeczownikowej. Większość utworzono od rzeczowników, np. skardinė, krūminė, pirštinė, nosinė, pūslinė liga“, bulvinis, vatinis; od przymiotników, np. rudinė, šiltinė, skersinis, šaltinis; od liczebników, np. dešimtinė, keturinė „sutartinė śpiewana przez cztery osoby“ (LKGI 343-344; DLKG 115-116 ). 2) Nazwy miejsc (utworzone od rzeczowników). Są to albo nazwy indy i podobnych do nich przedmiotów, np., mydelniczka, popielniczka, portmonetka, albo nazwy specjalnych większych pomieszcze190 ń, np., kaflarnia, cegielnia, apteka (LKGI 398; DLKG 134). 3) Nazwy ir obrzędów świątecznych (najczęściej występujące w liczbie mnogiej). Jedne utworzone od rzeczownikóiš w, np., Petrinės, Joninės; inne — iš od liczebników porządkowych, np., Devintinės, Sekminės. Derywaty z przyrostkiem mające formę liczby pojedynczej -inė rzadko kiedy występują jako nazwy świąt, np. Žolinė (LKGI 422; DLKG 144). 4) Nazwy nosicieli cech czasownikowych, np. auklėtinis, -e, sugyvčėntinis, grūstinė „gruba kasza jęczmienna”, -€; kruštienė. ,,1. 2. tokių kruosriupy ba”, mustinis „1. „dawna srebrna ar złota moneta”. 2. kul. muštos mėsos kotletas”; sweter, wybór. V. Urbutis (LKGI 323; DLKG 107-108) twierdzi, że część derywatów została, jak się wydaje, utworzona od iš imiesłowów biernych czasu przeszłego. Jednak obecnie į tworzenie wszystkich derywatów tego typu należałoby rozpatrywać inaczej, a mianowicie wyodrębnić przyrostek -tiné€, -tinis, który dodaje się do (częstego: "- siai przechodniego) tematu bezokolicznika, por. : jaukintinis, -ė, kinkytinis, rali. tinė (zob. jeszcze A. Pak 66). P. Kniūkšta (1976: 116) zauważa, że utworzone od imiesłowów g formy czasownikowe używane jako ir rzeczowniki (augintinis, globotinis, įgali tinis, pintinė, laužtinė), lecz uważa je za derywaty z przyrostkami -inė, -inis. Iš kategorie rzeczowników tworzonych od czasowników szerzej omawia S. Ambrazas (1993: 63, 95-96, 195, 214). §3. W pierwszych gramatykach języka litewskiego i podręcznikach przyrostki Rzeczowniki na -inė, ~inis podano jako przykłady określonych typów akcentuacyjnych, natomiast o samym przyrostku albo w ogóle się nie wspomina, iš albo nie opisuje się jego akcentowania. W „Gramatyce języka litewskiego” J. Jablonskisa z 1992 roku wspomina się o przyrostku -inė, -inis i podaje się (bez określenia części mowy) następujące przykłady: mokytinis „człowiek, który pobierał naukę...“, suktinis „Taniec“, Šaltinis, vytinis; degutinė „gdzie wypala się smołę, gdzie się ją przechowuje“, druskinė „gdzie przechowujemy sól“, girntinė, krūtinė, lįgoninė, malkinė, peleninė, pirštinė, plytinė, plūnksninė „plūksninė“, šaukštiné „łyżka“, Šeimyninė, varpinė, viralinė (gdzie przechowujemy potrawę); petrinės, sekminės, gegužinės, vardinės „imieniny“ (J. Jabl, 371)'. W „Podręczniku języka litewskiego“ (J. Jabl 26-27) autor zaznacza, że „w języku pisanym nie akcentuje się intonacji między innymi w następujących wyrazach wielosylabowych: /../drūskinė, ligonine, malkinė, šeimyninė“. W żadnej ze wskazanych prac J. Jablonskis nie pisze szerzej o akcentowaniu rzeczowników z przyrostkiem -ine, -inis, a, jak widać z przykładów, niektóre derywaty podaje także bez akcentu. §4. V. Kamantauskas (1928: 20), omawiając typy akcentowania rzeczowników wielosylabowych, zalicza do typu Ila te rzeczowniki, które „mają intonację akutową w przedostatniej sylabie albo stały akcent na trzeciej (czwartej) sylabie od końca““. Jako przykład podaje rzeczownik naginė. Sama formant -inė, -inis w teoretycznej części „Krótkiej nauce o akcencie języka litewskiego” ! Niektóre przykłady w „Gramatyce języka litewskiego” J. Jablonskisa podano bez akcentów. 191 nie wspomniano. 1929 lat „Słowniku akcentologicznym” V. Kamantauskas podaje kilkanaście derywatów z formantem -inė: aušrinė aūšrinė, ir būstinė, daržinė, dedervinė, degtinė, dešimtinė, giltinė, giminė, grandinė, kaiminė, krūtinė, marginė, naginė, palapinė, pamatinė, piištinė, rudinė, statinė, šiltinė, vytinė, žinginė. §5. P. Būtėnas (1931: 88, 92) analizuje akcentuację wielosylabowych rzeczowników drugiej deklinacji, ir mówi o „akcentu nieprzeskakującego”, np. seimyna, šeimyninė ir „akcentu niestałego”, np. odmianę rzeczowników — giltinė giltinę. Autor (P. Būt 107) podaje derywaty z przyrostkiem -ine należące do I (lub akcentu nieprzeskakującego) ir II oraz III (lub akcentu niestałego) paradygmatów. Na przykład z akcentowaniem stałym —degūtinė, drūskinė, ligoninė, malkinė, pirstine, plytinė, plūnksninė, rašalinė, raštinė, Saukstine, šeimyninė, varpinė; z akcentowaniem niestałym —kareivinės, krūtinė, peleninė, viralinė, Petrinės, Sekminės, gegužinės, vardinės; ruchomego akcentowania —daržinė, -ės, daržinę. W innych pracach, J. Jablonskiego (1901), M. Durysa (1929), P. Skardžiusa (1936), B. Babrauskasa (1939), akcentowanie rzeczowników z przyrostkami -inė, -inis nie jest omawiane. §6. W „Słowniku ortografii języka litewskiego” z 1948 roku podano prawie półtorej setki derywatów z przyrostkami -inč, -inis. * Większość z nich należy do pierwszej (np., 4datine, dėšrinė, išimtinė, lavoniné, papirosiné, vaistinė i in.), nieco mniej do drugiej (np., arestiné, kailinė, penkinė, stréniné i in.), a kilka do trzeciej (np., giminė 3?, raugtinė 3*, stoginė 3* i in.) klasy akcentowej. §7. A. Laigonaitė (A. Laig 36-37; Zr. dar LKGI 237-241), omawiając akcentowanie rzeczowników wielosylabowych, wskazuje derywaty z przyrostkami -in€, -inis należące do pierwszej klasy akcentowej (druskiné, malkinė) i drugiej klasy akcentowej (alin, skardinė, stiklinė, degtinė). Ona (A. Laig 45) jako jedna z pierwszych zwraca uwagę na to, że „pod względem akcentu różnią się także rzeczowniki z przyrostkami -/nis, -¢”. Jedne z rzeczowników oznaczających miejsce lub siedzibę mają akcent w przyrostku i są akcentowane według drugiej klasy akcentowej: a/inė, skardinė, stiklinė i in. Inne zachowują miejsce akcentu i intonację biernika liczby pojedynczej wyrazu podstawowego i są akcentowane według pierwszej klasy akcentowej: ba/aninė, druskinė, mėsinė i in. Trzeci akcent ma w końcówce — daržinė (3°). W „Akcentologii języka litewskiego” A. Laigonaitė (1978) osobno nie wymienia rzeczowników z przyrostkami -inė, -inis. §8. P. Skardžius (1968: 43) podaje derywaty rzeczowników wielosylabowych z przyrostkami -in€, -inis o akcencie pierwszym (Žinginė), drugim (aušrinė) i trzecim (liepiné,liepinis indas“, stoginė „daržinė““), lecz nie omawia ich akcentuacji. §9. Najdokładniej rzeczowniki z przyrostkami -in€, -inis analizuje A. Pakerys (1994: 61-67, 112-117). Nie ogranicza się on wyłącznie do danych języka ogólnego, ? Wszystkie przykłady zebrano w indeksie (zob. Aneks). 192 opiera się na materiale gwarowym i danych statystycznych, podaje warianty akcentuacyjne. A. Pakerys (1994: 61) wskazuje, że derywaty o akcencie pierwszym opierają się na słowach o akcencie pierwszym i ar drugim, których celownik liczby mnogiej (lub innego podobnego przypadka) przedostatnia sylaba tematu jest akcentowana, np. J/fgdninė (: ligonis, -ė 1, ligoniams, -ėms), mėtinės (: mėtai 2, métams), pirstinė (: pirštas 2, pirštams), rankinis (: ranka 2, rankoms) itd. Norma akcentuacyjna niektórych rzeczowników nie jest całkowicie ustalona: „ten sam derywat w jednych publikacjach zaliczany jest do pierwszej, w innych — do drugiej koniugacji akcentowej albo akcentowany jest na dwa sposoby” (A. Pak 62). Rzeczowniki pochodne zestawia się z przymiotnikami o tej samej budowie, np. aliėjinė 1 (: aliėjus 2) i aliejinė 2, aliėjinė 1 (por. aliėjinė 2 (=1), aliejinė 2,bdv. aliejinis, -ė 2, aliėjinis, -ė 1) itd. Odnotowano warianty gwarowe, np. balanidinė 1, balandiné 2 itd., z których do języka ogólnego dopuszczane są tylko formy pierwszej koniugacji akcentowej (A. Pak 63). Do typu akcentowania przyrostkowego (tj. do drugiej koniugacji akcentowej) należą te derywaty, których, według A. Pakerisa (1994: 112), „używane formy wyrazów podstawowych (lub innego przypadka z tym samym miejscem akcentu) mają akcentowaną nie przedostatnią, lecz końcową, trzecią lub dalszą od końca sylabę”, np. grandinė (: grandis 4) itd. Podano kilkanaście derywatów z przyrostkiem -imė, -inis, w przypadku których norma akcentuacyjna w języku ogólnym wahała się (lub nawet obecnie budzi wątpliwości), np. gaisrinė 2 DŽ, 191, DŽ, 159, gaisrinė 1 RŽ 202, gaisrinė 2, gaisrinė 1 DŽ, 160i itd. W drodze wyjątku do drugiej paradygmatycznej grupy akcentuacyjnej zalicza się niektóre derywaty, np. kareivinės (: kareivis 2, kareiviams) i in. (A. Pak 113-114). §10. Do pierwszej paradygmatycznej grupy akcentuacyjnej należą te derywaty z przyrostkami -iné, -inis, których wyrazy podstawowe mają w liczbie mnogiej celownik z akcentowaną przedostatnią sylabą (innymi słowy, są to stare barytony): būstinė (: būstas 1), dūrpinė (: dūrpės 1), garstytinė (: garstycia 1), por. garstytinė (: garstyčia 2, garstyčią) DŽ,200, yldeginé (: yldegis 1), kalkinė (: kalkė 1), karpinės „zool. rodzina ryb“ (: karpis 1), kilpinė (: kilpa 1), kojiné (: koja 1), ldiptiné (: Idiptas 1), nosiné (: nosis 1), patroniné (: patronas 1), pusidukampiné (: pusidukampis 1), pusiaukraštinė (: pusidukrastis 1), ropiné (: ropé 1), rumbūotinė (: rumbūotas 1), salyklinė (: salyklas 1), sankirtinė (: sankirta 1), sargybinė (: sargyba 1), sostinė (: sostas 1), sūrinė (: sūris 1), sviestinė (: sviestas 1), vėjinė (: vėjas 1), vėtrinė (: vėtra 1); cigarinė (: cigaras 2), degūtinė (: degūtas 2), dešrėlinė (: dešrėlė 2), ginklinė (: ginklas 2), iždinė (: iždas 2), knyginė (: knyga 2), lakštiniai (: lakštas 2), mūsinė (: mūsė 2), papirosiné (: papirosas 2), pieštūkinė (: pieštūkas 2), pipirinė (: pipiras 2), pyraginė (: pyragas 2), plytinė (: plyta 2), pūdrinė (: pudra 2), pūslėlinė (: pūslėlė 2), raktinė (: raktas 2), ratinė (: ratas 2), rūbinė (: rūbas 2), saldaininé (: saldainis 2), salotiné (: salota 2), serbentinė (: serbentas 2), silkinė (; silkė 2), sporinė (: spora 2), šiūkšlinė (: šiūkšlė 2), vytėlinė (: vytėlė 2), žvakinė žvakė žvynėlinė (: 2), (: Zvynélis 2). 193 $11. Część derywatów z przyrostkami -mné€, -inis, należących we współczesnym języku do pierwszej paradygmatycznej grupy akcentuacyjnej, w dialektach i w niektórych tekstach jest akcentowana dwojako: w jednym miejscu ten sam derywat akcentuje się jak wyraz podstawowy: arbatiné Pn, aliėjinė Gs, balandinė Trg; BZ 99, bulviné Alk, Ob, cukriné Mit; DrskŽ 50, druskiné Ins, Jz, Mrj; JD 147, LzŽ 63, DrskZ 73, dioninė Ldk; DrskZ 77, kdilinė Sim, karstinė Ut, Ng, Sk; DrskZ 140, BZ 490, kilpinis K, J, kifviné LKŽ V 875, kdjinis Als, Vks, NmS; J, kumstinė Grz, Ppl, lydėkinė DZ, 421, DZ, 366, liepinė Pgr, Mrj, NmS, Zg¢, ligoninė Jib, J. Jabl; DrskZ 192, miltinė Grs, pastoginė Rm, plunksninė J. Jabl, priesinė Pl, DrskZ 283, raštinė Viv, Gril, Kiš, sėklinė BZ, siukstinė Ut, Vdn, Brz, Bsg, Trgn, Gdr; Š, NdZ, šeimyninė Jnš, Mrj; Rtr, KZ, šoninė Imb, Kur, Trgn, Klvr, Lb, Dsn; Š, NdZ, PolZ, tabakinė KzR, tosinė NdZ, Š, KZ, vaflinė LKZ3, vaistinė Pns; Š, NdZ, Rtr, państwowa Š, NdZ, dzika DZ, 914, wielkanocna Krs, Nm, Sutk, Kt, winna Fr W, dzika DZ, 939, zajęcza Rdm; gdzie indziej derywat akcentowany jest w przyrostku: herbaciana Grg, olejowa Skr, gołębia Vdzg, ziemniaczana DZ, 95, cukrowa LzŽ 46, solna Kv, Up, Skd; K, R, 98, chlebowa DūnŽ 79, futrzana Lnkv, febryczna LKŽ V 326, pętlowa Ign, siekierowa Up, Vdk, skarpetkowa GK,,,, pięściowa Alk, Skr, szczupakowa Grg, Sint, lipowa Dkš, $n, szpitalna Kis, mączna Vn, poddaszowa Er, 8d, Tv, Lk, Ps; Jn, piórkowa Er, przedsionkowa Ud, kancelaryjna End; Lc, nasienna Jib, łyżkowa Dkst, Dt, rodzinna Brs, Vgr, VI, 1, boczna Plt, Viv, Ping, Uzv, $k, tytoniowa Kivr, Mrj; KZ, Rtr, torfowa K, Brs, Ggr, Ms, Plt, Srv, waflowa LKŽ, apteczna (2) Ppl, Kp, Adm, państwowa Var, End, Pln; KZ, DūnŽ 425, wielkanocna Gdr, Šv, Uzv, Sim, winna Grg; KZ, zajęcza KZ; albo akcentowane dwojako: kdiliné 1 i kailiné 2 RZ, karštinė 1 i karštinė 2 /K/, lydékiné 1 i lydekiné 2 DZ,369, sékliné 1 i sėklinė 2 NdZ, tabakiné 1 i tabakiné 2 NdZ, varūzdinė1 i vamždiné 2 NdZ, velykiné 1 i velykiné 2 NdZ, vifviné 1 i virviné 2 NdZ, zuikiné 1 i zuikiné 2 NdZ. Kilka spośród wspomnianych derywatów z przyrostkami -in€, -inis w dialektach akcentuje się nie tylko według pierwszego, drugiego, lecz także trzeciego wzorca akcentowego: bulviné 3* Gs, Alk (por. bulviné Al), kojinys Akm, Vkš (por. kdjinis Vk3), liepiné 3* K, NdZ i liepiné 3° Trg, Lkš, Br, malkinė 1 (: malka 1) Alk, Trg, Sb, Grz (por. malkiné 3* Jib), pirstiné 1 (: pirštas 2) Gr, Kv, Ob, Sint, Kp, Ps, Plv, Erz, Nmč (ple. pirstiné 3° Skr; K), priesiné Gdl. Jak wynika z podanych przykładów, derywaty z przyrostkami -inė, -inis, należące w języku standardowym do pierwszego wzorca akcentowego, na całym obszarze języka litewskiego akcentowane są dwojako: zarówno w rdzeniu, jak i w przyrostku. W takim przypadku można stwierdzić, że skłonność do akcentowania przyrostkowego nie jest właściwa tylko jakiemuś jednemu dialektowi, lecz całemu obszarowi języka litewskiego. §12. Tendencję do akcentowania w przyrostku, gdy celownik liczby mnogiej wyrazu podstawowego ma akcent na przedostatniej sylabie, odzwierciedlają również niektóre przykłady współczesnego języka. Derywaty z rdzeniem cyrkumfleksowym nierzadko akcentowane są przy3 LKŽ oznacza kartotekę Działu Słowników Instytutu Języka Litewskiego. 194 rostku, np., aukštinis (: aūkštis 2), aukštinė (: aūkštis 2), gandrinis (: gandras 2), karklinis (: karklas 2), kiaušinis (: kiaūšis 2), lapiné (: lapė 2), marinis (: marios 2), spalinė (: spaliai 2), varinė (: varis 2), žabinė C Zabas 2), Zeminé (: Zémé 2) por. Zéminé DZ, DZ, 969, DZ, ale 960, ziemna 953, DrskZ 475. A. Pakerys (1994: 114-115) wskazane słowa, jako wyjątek, zalicza do drugiej akcentuacji, chociaż „rzeczowniki, których podstawę słowotwórczą stanowią słowa mające akcentowaną przedostatnią sylabę tematu celownika liczby mnogiej (lub innego podobnego przypadka), zwykle należą do b. k. akcentuacji.“ Do 1 drugiej (a nie pierwszej) akcentuacji należą jeszcze te derywaty z przyrostkiem -ir6, -inis, które podczas substantywizacji przejęły akcent od odpowiednich przymiotników, najczęściej oznaczających właściwość związaną z materiałem, z którego lub z czym coś jest wykonane (zob. także LKGI 240; A. Pak 115), np. kmyniné (: kmynas 2, por. przym. kmyninis, -ė), sidabrinė (: sidabras 2, por. przym. sidabrinis, -€), stumbrinė (: sturnbras 2, por. przym. stumbrinis, -ė), šermukšninė (: šermūkšnis 2, por. przym. šermukšninis, -€), vyšninė (: vyšnia 2, por. przym. vyšninis, -€). Substantywizacja mogła również determinować miejsce akcentu tych rzeczowników, których podstawę słowotwórczą stanowią trzysylabowe słowa pierwszej akcentuacji. One, podobnie jak przymiotniki utworzone od wielosylabowych słów pierwszej akcentuacji, zwykle akcentowane są w przyrostku, np. adatinė (: adata 1, por. przym. adatinis, -ė), parakinė (: parakas 1, por. przym. parakinis, -€), penkrubliné (: penkrublis 1, por. przym. penkrublinis), poilsinė (: poilsis 1, por. przym. poilsinis, -€), rankšluostinė (: raūkšluostis, por. przym. rankšluostinis, -ė), silosiné (: silosas, por. silosinis, -ė), skepetinė, skepetinis (: skėpeta 1, por. przym. skepetinis, -€), spanguolinė (: spanguole 1, por. przym. spanguolinis, -€), Sautuviné (: šautuvas 1, por. przym. Sautuvinis, -€), Simtrubliné (: širtrublis 1, por. przym. simtrublinis, -€), vasarinė (: vasara 1, por. przym. vasarinis, -€), trirubliné (: trirublis 1, por. przym. trirublinis), tūkstantinė (: tūkstantis 1, por. przym. tūkstantinis, -€), užkandinė (: užkanda 1, por. przym. užkandinis, -€), užmies tinė (: užmiestis 1, por. przym. užmiestinis, -€), žemuoginė (: žemuogė 1, por. žemuoginis, -€). Kilka wspomnianych derywatów z przyrostkiem -in€, -inis w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” z 1954 roku akcentowano prawidłowo, tj. według pierwszej odmiany akcentowej: adatinė, parakinė, šautuvinė; w późniejszych wydaniach zalicza się je wyłącznie do drugiej odmiany akcentowej. W przyrostku występuje tendencja do akcentowania także tych derywatów z przyrostkiem -in€, -inis, których samogłoska krótka w akcentowanej sylabie wyrazu podstawowego, np. braižiklinė (: braižiklis 2, por. braižiklinė DZ 87), drabužinė (: drabūžis 2, por. drabūžinė DZ, 145), kepurinė (: kepūrė 2, por. kepūrinė i kepuriné DŽ,331), krūtininė (: krūtinė 2, DŽ, niewymieniana), vežiminė (: vežimas 2). Tendencję języka potocznego do akcentowania w przyrostku jo (/avoniné 2) odzwierciedla również akcentuacja słowa Javoniné 1 (: lavonas 1): w słownikach odnotowuje się tylko pierwszą odmianę akcentową. Do akcentowania przyrostkowego 195 žinė 1 DŽ, (por. 60 skłaniają 2), się również wyrazy międzynarodowe, np. bagažinė (: bagažas 2), elėktrinė (: elektra 2), chociaż powinny być akcentowane w rdzeniu: bagabagažas elektrinė 1 RŽ 199 (por. elektryczność 2). §13. Derywaty o akcentowaniu sufiksalnym (tj. y. drugiego typu akcentuacyjnego) to te derywaty, których rzeczownikowe formy celownika liczby mnogiej wyrazów podstawowych mają akcentowaną końcową sylabę (innymi słowy, mają akcent ruchomy): (: alinė alūs 4), ausiné ausis (: blusinės 4), blusa (: dešrinė 4), dešra garinė (: garas giriné 4), gira gleivinė (: gleivės 4), grandinė (: grandis 4), gumbinė (: gurnbas 4), kampinė (: karpas 4), kraštinė (: kraštas 4), krepšinis (; krepšys 4), laiviné laivas (: lediné lėdas 4), lininis linas (: lopšinė 4), lopsys (: miškinis 4), miškas (: naktinis, 4), naktis (: naminė 4), namas (: naminis, 3,4), (: 4), -¢ (: 4), (: 4), -€ (: namas 4), penkiné (: penki 4), plausiné (: plaūšas 4), pakiné (: pūkas 4), pasliné (: pūslė 4), pusiné (: pušis 4), raziné (: ražas 4), rudiné (: rudas 4), saginé (; saga 4), siurblinė (: siurblys 4), skaliné (: skala 4), skardinė (: skarda 4), skrandinė (: skranda 4), skreplinė (: skreplys 4), skujinė (: skuja 4), statinė (: status 4), stiklinė (: stiklas 4), stréliné (:strėlė 4), šatrinė šatra šeškinė šėškas šilinė šilas šilkinė šilkas vairiné (: (: vairas 4), 4), vininé (: (: vinis 4), 4), vytinė (: (: vytis 4); 4), podstaw- (: owe 4), słowa trzeciego typu akcentuacyjnego są prawie wszystkie trójzgłoskowe: dilgėlinė (: dilgėlė 3*), garvežinė (: garvežys 3*), gegužinė (: gegužė 3?), gėralinė (: gėralas 3°), kambarinė (: kambarys 3"), katilinė (: katilas 3?), keturinė (: keturi 3), pamatinė (: pamatas 3"), pašarinė (: pašaras 3°), patalinė (; patalas 3%), pavariné (: pavara 3°), peleninė ¢ pelenai 3°), piniginė (: pinigas 3), rašalinė (: rašalas 3?), riešutinė (: riešutas 3*), skiedininė (: skiedinys 3°, 3*) smegeninė (: smégenys 3?), spragilinė (: spragilas 3°), sultininė (: sultinys 3°, 3*), šermeninė (: šefmenys 3?), uodeginé (: uodega 3*), užkurinė (: užkurys 3?), vidurinė (: vidurys 3%), žagarinė (: žagaras 3?), žibalinė (: žibalas 3°), z wyjątkiem reikmeninė (: reikmuo 3%), sarginė (: sargas 3), sprandinė (: sprandas 3), šiaudinė (: šiaudas 3), vandeninė (: vanduo 3*). §14. Niektóre derywaty współczesnego języka o akcentowaniu sufiksalnym w dialektach i w piśmie akcentowane są w rdzeniu (tj. należą do pierwszego typu akcentuacyjnego): aušrinė Gs, Grž, Kp, Klv, D, Sts; J ir adsriné Ds, Grž, beržinė Pln, Skr; BM 290 i Dėržinė LKŽ I 777, blauzdinė Alk, Pnm, Vdk, Užv i b/aūzdinė Pn, Stč, Inšk, Sdb, Joninės Dkš; K, Š, NdŽ, DrskZ 126 i Joninės Pjv; NdŽ, MZ, R, raginė An, Br; JR 104 i raginė An, skersinė NdŽ i skefsinė Pl, Trs; NdZ, skiedrinė NdŽ i skiedrinė Pu, stalinė NdZ, KZ i stalinė Rtr, BZ, Šimtinė Jrb, Dg, Dglš; Š, KZ, Rtr i Širūtinė Kbr; M, NdŽ, L, Sratinė NdZ, KZ i šratinė BZ, vakarinė Gd; Lec, P. Skar i wieczorna FmW, Žolinė „św. Święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny“ Slm, Eig, Krš, Sd, Kp, Skp; DūnŽ 461 i Zoliné Sug, Alv; DrskŽ 484, Žolinė Krš i Žolinė Db; a inne w zakończeniu (tzn. należą do trzeciej koniugacji akcentowej): marginé Jrk, Sauk, KI 461 i marginé Sint; NdZ, źródło Skr, Vikv, Pls, Er, Jib; K, Š, NdŽ, J i Saltinys Lb; N, taukiné Jib, Nm, Vit, Erz Skr, Ds, Km i faukiné Pk. W „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“ (DZ, 160) podaje się dwojakie akcentowanie derywatu gaisrinė: wariant normatywny gaisrinė (: gaisras 4) oraz wariant dominujący w języku potocznym gaisrinė (1). Ten ostatni w „Lietuvių kalbos žodyne“ (LKŽIII nie został odnotowany. Do drugiej grupy akcentowej należy również niemający wyraźnej podstawy słowotwórczej rzeczownik palapinė, który można traktować jako zleksykalizowany przymiotnik. 196 36 ) 815. Do pierwszej grupy akcentowej, w drodze wyjątku, jak twierdzi A. Pakerys (1994: 64), należy niewielka grupa derywatów z przyrostkiem -inė, opartych na wyrazach, których celownik liczby mnogiej kończy się sylabą akcentowaną: arg/inė (: anglis 4, anglims), kvapinė (: kvapas 4, kvapams), mėsinė (: mėsa 4, mésoms), pilvinė (: pilvas 4, pilvams), stoginé (: stogas 3, stogams), vaipinė (: vaipas 4, varpams). Wszystkie wymienione derywaty w gwarach (z wyjątkiem derywatu argline) akcentuje się w przyrostku: kvapiné Ss, mėsinė Jib; J, pilvinė Vik, Dkšt, Dglš, Ign, sf0ginė Rdm; KZ (zob. też stoginė Lok, Ping, Gril), varpinė Ss; Š, NdZ. W „Słowniku współczesnego języka litewskiego” (DZ, 346) podano tylko derywat kvapinė oraz wariant sufiksalny. Na akcentowanie sufiksalne mogły wpłynąć nie tylko substantywizacja, lecz także zmiana akcentuacji wyrazów podstawowych. A. Pakerys (1994: 64) skłonny jest zaliczyć do wyjątków również derywat ndginé, jeśli za wyraz podstawowy uznaje się ndgas 4, nagams. Ten derywat w gwarach akcentowany jest albo stale —n4giné Pai, Kl; DūnŽ 512, DrskŽ 220, albo jako trzeci typ akcentowy —naginė Šv, Grd, Skr, Brsl, Pns, Jrb. Za wyjątek należy uznać również rzeczownik šiltinė, jeśli wiąże się go z przymiotnikiem šiltas, -a 4. Jednak A. Pakerys (1994: 64) skłonny jest uważać za podstawę derywacji rzeczownik drugiej akcentuacji šiltis „ciepłota, ogrzanie, wysoka temperatura”. W piśmiennictwie odnotowano również wariant akcentowania sufiksalnego: Ši/tinė /K/, Rtr. 816. Akcent na trzeciej akcentuacji (3?) ma rzeczownik daržinė (: daržas 4, daržams), a także kapinės 3?, chociaż kapas 4, kapams. Ten ostatni derywat w gwarach akcentowany jest również w sufiksie —kapinės Tvr, Trak, Jrb, Švnč, Ad. Na takie akcentowanie mogła wpłynąć substantywizacja, por. przym. kapinis, -€. §17. Z przedstawionego materiału wynika, że rzeczowniki odimienne z sufiksami -in€, -inis o stałym akcentowaniu w gwarach również mają tendencję do przechodzenia do typu akcentowania sufiksalnego (np., arbatiné 1 i arbatinė 2). Tendencja ta znajduje odzwierciedlenie również w języku mówionym. Spośród zbadanych 249 rzeczowników z przyrostkiem -inė, -inis tylko 50 (20,8 96) zachowuje miejsce akcentu wyrazu podstawowego i nie ma wariantów akcentowania przyrostkowego (np. būstinė, nosinė). Ogólnie rzecz biorąc, odpowiada to tendencjom akcentuacyjnym języka litewskiego. Dane statystyczne pokazują (Karosienė, Girdenis 1990: 36— 46), że w wyrazach trzysylabowych szczególnie częsty jest akcent na przedostatniej sylabie (51,71 96 wszystkich przypadków): w miarę wydłużania się wyrazów akcent jakby przesuwa się ku ich środkowi (Gir: denis 1983: 117-118). A zatem rzeczowniki z przyrostkiem -inė, -inis w słownikach normatywnych języka ogólnego powinny być podawane z wariantami akcentowania — obok akcentu rdzeniowego (lavoniné 1) podając akcent przyrostkowy (/avoninė 2). 197 Dodatek ODIMIENNE PRZYROSTKA -iné, -inis RZECZOWNIKI W RÓŻNYCH ŹRÓDŁACHSE INDEKS rzeczownikowy (2), DZ, DZ, 2, LKŽ 4, I 19, RZ 151, A. Pak 113, 116 adatine (1), DZ2, LKZ 119, A. Pak 113 aligjiné (1), DZ, DZ, 9, DZ, LKZ 11, 11, I 98, RZ 153, LKG I 398, A. Pak 62 aliejiné (2), LKZ I 98, RZ 153, LKG I 398, A. Pak aliné 62 (2), DZ, DZ, 10, DZ, LKZ 11, 12, 199, RZ 153, A. Laig 37, 45, LKG I 241 afigliné (1), DZ, DZ, 13, LKZ 14, 1 138, RZ 155, A. Pak 64 apyverpiné (1), DZ, DZ, 26, LKZ 28, I 233, A. Pak 65 arbatiné (1), DZ, DZ, 39, DZ, LKZ 40, 33, I 290, RZ 159, LKG I 398, A. Pak 62, 66 herbaciana O), LKŽ I 290, LKG I 398, DūnŽ 32, A. Pak 62 aukštinė (2), DZ, DZ,63, 64, DZ, 55, A. Pak 112 aukštinis (2), DŽ, DŽ, 64, DŽ, LKŽ 63, 55, I 493, LzŽ 27, DrskŽ 24 aukštinys, 'LzŽ 27 ausinė (2), DŽ, 64, DŽ, 63, DŽ, 55, LKŽ I 501, LKG I 353, DūnŽ 468, DLKG 115 aušrinė (2), DŽ, 65, DŽ, 64, DZ, 56, LKZ 1513, V. Kam II 17, RZ 164, A. Laig 45, P. Skar 43, A. Pak 114 aūšrinė (1), LKZ I 513, V. Kam II 17, A. Pak 114 bagažinė (2), DZ, 68, DZ, 66, RZ 166, A. Pak 115, 116 bagaziné (1), DZ 60, LKZ I 554, A. Pak 115 balaidiné (1), DZ, 69, DZ, 68, LKZ I 584, A. Pak 61, 63 balandiné O), LKŽ I 584, A. Pak 63 beržinė (2), DZ, DZ, 80, DZ, LKZ 78, 76, I 777, A. Pak 114 bérziné 1), LKZ I 777, A. Pak 114 blauzdinė (2), DZ, 85, DZ, 83, DZ, 83, LKZ I 893, LKG I 353, A. Pak 114 blaūzdinė (1), LKŽ I 893, A. Pak 114 blusinės dgs. (2), DŽ, 87, DŽ, 85, DŽ, 86, LKŽ I 954 braižiklinė (2), DZ, 88, DŽ, 86, A. Pak 115 braižiklinė (1), DZ, 87, LKZ 1 986, RZ 175, A. Pak 115 bulviné (1), DZ, 94, DZ, 92, LKZ I 1156, LKG I 398, A. Pak 63 bulviné 2), DZ, 95, LKZ I 1156, DLKG 116, A. Pak 63 bulviné (3), LKZ I 1156, LKG I 398 būstinė (1), DZ, 95, DZ, 93, DZ, 98, LKZ I 1211, V. Kam II 25, RZ 179, A. Pak 61 cigariné (1), DZ, 98, DZ, 96, DZ, 102, LKZ II 26 cukriné (1), DZ, 100, DZ, 98, DZ, 104, LKZ II 49, LKG I 394, A. Paul 56 cukriné 2), LzŽ 46 daržinė (3%), DZ, 109, DZ, 107, DZ, 118, LKZ II 206, V. Kam II 28, P. Būt 10, RŽ-185, A. Laig 45, DūnŽ 478, LzŽ 52 degutiné (1), DZ, 113, DZ, 111, DZ, 123, LKZ II 377, P. Būt 107, RZ 187 dešimtinė (2), DZ, 117, DZ, 115, DZ, 130, LKZ II 436, V. Kam II 30, A. Laig 45, LKG I 344, DrskZ 64, DLKG 116, A. Pak 114 dešimtinė (1), LKZ II 436, A. Pak 114 desréliné (1), DZ, 118, DZ, 116, DZ, 130, LKZ II 440 desriné (2), DZ, 118, DZ, 116, DZ, 130, LKZ II 440, DūnŽ 79, DrskZ 64 dėšrinė (1) RŽ 188 dilgėlinė (2), DZ, 123, DZ, 121, DZ, 138, LKŽ II 548, LKG I 344 drabužinė (2), DŽ, 128, DŽ, 126, LKŽ II 623, RŽ 192, A. Pak 115, 116 198 naftowa (2), DZ, DZ, 955, DZ, LKZ 962, zinginé 971, (1), DZ, DZ, 958, DZ, LKZ, 965, Kam 976, V. II 146, P. Būt 94, RZ 379, P. Skar 43 žinginė, LKŽ žolinė! (2), DZ, DZ, 963, DZ, LKZ, 971, 982, RZ 380 zielna (1), LKŽ żolinė? (2), DŽ, DŽ, 963, LKŽ, LKG 971, I 422, DūnŽ 461, DLKG 144, A. Pak 133 žolinė (1), DŽ, LKŽ, 963, LKG I 422, A. Paul 57, DrskŽ 484, A. Pak žvakinė 113 (1), DZ, 965, DZ, 972, LKZ žvakinė 2), LKZ, RZ 381 zvynéliné (1), DZ, 967, DZ, 947, DZ, 987, LKZ, LKG I 353, DLKG 115, A. Pak 61 LITERATURA S. Ambr—Ambrazas S. DaiktavardZiy darybos raida, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. Babrauskas B. 1939: Zasady akcentuacji. 99 zasady akcentuacji języka litewskiego, Kowno: Sakalas. Būga K. 1961: Nauka o akcencie i intonacji. —Būga K. Pisma wybrane 3, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. PBūt-Būtėnas P. Podręcznik akcentologii języka litewskiego. Dla szkoły i życia, Kowno: Sakalas, 1931. DLKG-Urbutis V. Słowotwórstwo rzeczowników. —Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, 86-144. DrskŽ-Naktinienė G., Paulauskienė A, Vitkauskas V. Słownik dialektu druskienickiego, Wilno: Mokslas, 1988. DūnŽ-Vitkauskas V. Słownik gwar północno-wschodnich Dūnininków, Wilno: Mokslas, 1976. Durys M. 1929: Podstawy nauki o języku, Kowno: Švyturys. DZ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1954. DZ,-Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis, 1972. DŽ, —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. Girdenis A. 1983: Względne częstości typów prozodycznych sylab ogólnolitewskiego języka. — Językoznawstwo 34(1), 117-119. J. Jabl —Jablonskis J. (Jonas z Rygiškiai) Podręcznik języka litewskiego, Kowno: Vaiva, 1925. Jablonskis J. 1957: Gramatyka języka litewskiego (1961). —Jablonskis J. Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 59-180. J. Jabl,—Jablonskis J. Gramatyka języka litewskiego (1921). —Jablonskis J. Pisma wybrane 1, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957, 182-433. VKam-Kamantauskas V. Krótka nauka o akcencie języka litewskiego 1, Kowno: Švyturys, 1928. Kamantauskas V. Słownik akcentu 2, Kowno: Švyturys, 1929. Karosienė V, Girdenis A. 1990: Statystyczna struktura słowa i sylaby języka ogólnego. —Ka/botyra 41(1), 36—48. PKniūkš-—- Kniūkšta P. Przymiotniki z przyrostkiem -inis: Derywacja, znaczenia, synonimy gramatyczne, Wilno: Mokslas, 1976. A. Laig-Laigonaitė A. Akcentuacja literackiego języka litewskiego, Wilno: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1959. Laigonaitė A. 1978: Akcentologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. LKGI-Laigonaitė A. Rzeczownik. —Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1965, 161-251. 205 Urbutis V. Słowotwórstwo rzeczowników. — Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1965, 251-473, 532. LKŽI-II — Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969. LKŽIII-LKŽXVII — Słownik języka litewskiego 3—6, Wilno: Państwowe Wydawnictir wo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956, 1957, 1959, 1962; 7-9: Myśl, 1966, 1970, 1973; 10-15: Nauka, 1976, 1978, 1981, 1984, 1984, 1986, 1991; 16-17: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych, 1995, 1996. APakPakerys A. Akcentologia 1, Kowno: Šviesa, A. 1994. PaulPaulauskienė A. Zarys morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa, 1983. A Paul, —~ Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo ir Encyklopedii Naukowej, LzŽ-Petrauskas J, 1994. Vidugiris A. Słownik dialektu lazdyńskiego, Wilno: Mokslas, 1985. RŽ-Słownik ortografii języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Encyklopedii, Słowników i Literatury Naukowej, Skardžius P 1936: Akcentowanie ogólnego języka litewskiego, Kowno: Drukarnia Šviesa. PSkar-Skardžius P. Akcentowanie języka litewskiego, Chicago: Instytut Literatury 1948. Pedagogicznej, 1968. VUrb-Urbutis V. Teoria słowotwórstwa, Wilno: Nauka, 1978. AKCENTOWANIE RZECZOWNIKÓW POSPOLITYCH NA -iné, -inis Streszczenie Omówiono akcentowanie rzeczowników z przyrostkami -iné, -inis (balaidiné, krepšinis). Zebrany materiał wskazuje, że rzeczowniki pospolite na -iné, -inis w dialektach, przy stałym akcencie, wykazują typ akcentu sufiksalnego. Odzwierciedla się to również w języku potocznym. Spośród 249 badanych rzeczowników na -iné, -inis tylko 50 (20,8%) zachowuje akcent rdzenia i nie ma wariantów akcentu sufiksalnego. Odpowiada to tendencjom akcentu języka litewskiego. Dane statystyczne pokazują, że w wyrazach trójsylabowych bardzo często występuje akcent na przedostatniej sylabie (51,71% wszystkich przypadków); gdy wyrazy stają się dłuższe, są one w Akcentowana jest środkowa. Dlatego rzeczowniki na -inis, -iné należy w słownikach języka literackiego podawać wraz z wariantami akcentu — obok akcentu rdzeniowego (/avéniné 1) powinien być uwzględniony również akcent sufiksalny (/avoniné 2). 206