Balsių derinimo polinkis galūnių vediniuose

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVIII (1997) Grażina AKELAITIENĖ TENDENCJA DO HARMONII SAMOGŁOSEK W DERYWATACH SUFIKSALNYCH W wydawnictwie „Archivum Philologicum” z 1938 roku opublikowano artykuł P. Skardžiusa „O asymilacji samogłosek”. Na podstawie takich faktów z gwar wschodnioauksztockich, jak kumãta, bá·ga, ná·ša, twierdzi on, że „samogłoski często upodabniają się wzajemnie zarówno progresywnie, jak i regresywnie” (Skardžius 1938: 40–44). Takie zjawiska asymilacji znajduje nie tylko w dialektach, lecz także w niektórych wyrazach języka ogólnego. Za wcześniejsze warianty litewskich wyrazów vakaras, vasara, nugara, vabalas uznaje *vekeras, *vesera, *vebelas, *nuġera i sądzi, że ich pierwotne e najprawdopodobniej pod wpływem sąsiedniego a przeszło w a. Wspomniany artykuł, a także opisana przez wielu językoznawców asymilacja samogłosek w dialektach (zob.: Girdenis, 1962; Skirmantas, Girdenis 1972; Vitkauskas 1974; Babickienė 1991) skłoniły do zwrócenia uwagi na pozycję morfonologicznej alternacji /e/→/a/ i odpowiedniej interpretacji jej funkcjonowania. Alternacja /e/→/a/ jest niewątpliwie rdzeniem całego systemu morfonologicznego języka litewskiego. Jest ona, jak wiadomo, odzwierciedleniem alternacji *e:/*o odziedziczonej z praindoeuropejskiego. Produktywność alternacji /e/→/a/ łatwo wyjaśnić fonologicznie: we wszystkich pozycjach, z wyjątkiem absolutnego początku wyrazu, fonemy /e/ i /a/ pozostają w dystrybucji komplementarnej (zob. Pakerys 1971: 18–19; Girdenis 1981: 128; 1995: 148). Jedynie morfonologiczna alternacja /e/→/a/ różni się od opozycji fonologicznej kierunkiem: za człon nienacechowany należy tu uznać samogłoskę przednią /e/, ponieważ należy ona do tematu podstawowego. W opozycjach słowotwórczych powstaje zatem morfonema rdzenna <e/a>. Morfonema <e/a> najczęściej występuje w rzeczownikach odczasownikowych tworzonych za pomocą końcówek. Pod tym względem najbardziej nacechowane są derywaty z końcówką -a: stanowią one 65% wszystkich rzeczowników derywowanych za pomocą końcówek, zawierających morfonemę <e/a>. Morfonema <e/a> zwykle występuje w otoczeniu spółgłosek sonornych (rdzenie o takiej strukturze stanowią 78%)¹. Spółgłoski typu R albo same tworzą wygłos omawianych rdzeni, albo rozpoczynają wygłos dwu-, a bardzo rzadko trójspółgłoskowy: išneria→išnara, prakerpa→prakarpą, įteigė→įtaiga, skėlė→skalą, parėmė→paramą. Najczęś- ¹ Umownie, opierając się na fonologicznej interpretacji struktury sylaby, do tej grupy zalicza się również rdzenie typu keit-, leid-. Dyftongi w tych rdzeniach rozkłada się, tzn. za centrum uznaje się tylko samogłoskę /e/, ponieważ w opozycjach słowotwórczych typu keitė→kaitą wymieniają się tylko pierwsze składniki dyftongu. A zatem i w tym przypadku, podobnie jak w pozostałych, można badać, w sąsiedztwie jakich fonemów występuje opisywana morfonema <e/a>. 147 w finale obok niej występuje najczęściej sonant /ŋ/. W inicjale obok morfonemu najczęściej występuje /v/, a sam inicjał, podobnie jak finał, jest zwykle dwuelementowy. A zatem uogólniony wzór strukturalny rdzeni z morfonemem <e/a> jest następujący: (C)RVR(C)(C). Ponieważ w inicjale obok morfonemu najczęściej występuje /v/, a w finale — /n/, można oczekiwać, że <e/a> często występuje między spółgłoskami /v/ i /n/. W praktyce ta możliwość niemal się nie realizuje: układ...v <e/a>n... wystąpił tylko w rdzeniach {tv<e/a>nk-}, {v<e/a>ng-} (užtvanka, atvanga). Układy spółgłosek po obu stronach centrum rdzenia są różnorodne i żaden z nich nie wyróżnia się wyraźnie większą częstością. Należy jedynie zwrócić uwagę, że w niejednym rdzeniu morfonem <e> nie wystąpił między identycznymi spółgłoskami typu R. Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ układy dwóch identycznych spółgłosek sonornych (sekwencje homogeniczne) po obu stronach centrum rdzenia są w wyrazach litewskich w ogóle rzadkie (zob. Karosienė 1985: 27–28). Porównując samogłoski rdzeni wszystkich derywatów z końcówką -a, widać, że fonema /e/ bardzo rzadko występuje w centrum. Wydaje się, że mają ją tylko išgesos (←išgėso), delsą (←delsia), kerčia (←kerčiasi), išpeika (←išpeikė), nėpena (←nesipeni), seką (←sėka), apsemą (←àpsemia), sutemą (←sutėmo), nėtesa (←nėtesi). Można chyba dostrzec pewną korelację między formantem a realizacją centrum rdzenia. Formant -a, łącząc się z rdzeniami zawierającymi samogłoskę /e/ o innej barwie, lecz tym samym stopniu wzniesienia, implikuje jej wymianę: końcówka wyrażona samogłoską szeregu tylnego niejako „powoduje” zmianę samogłoski rdzenia pod względem szeregu (cofnięcie). Ten „wpływ” formantu można przedstawić schematycznie: Taka implikacja zdaje się wskazywać na tendencję do harmonizowania samogłosek sąsiadujących morfemów pod względem szeregu — swoistą asymilację, którą można wyjaśnić dążeniem do harmonii samogłoskowej. Zmianę samogłoski rdzenia można interpretować także nieco inaczej. Bardzo częsta wymiana /e/→/a/ w derywatach z końcówką -a nasuwa myśl, że spółgłoski finału i inicjału rdzenia mają tendencję do uzgadniania pod względem twardości. Zachodzi jak gdyby swoista regresywna reakcja łańcuchowa oddziaływania fonemów: twardość finału rdzenia, zależna od samogłoski formantu, niejako implikuje cofnięcie samogłoski rdzenia; samogłoska szeregu tylnego pojawiająca się w centrum rdzenia implikuje twardość inicjału (C←Vu←C←{-a}). Tej interpretacji przeczy tylko pojedynczy derywat z miękkim finałem rdzenia przed -a: kančią, aplaidžią, užmačią1. 1 Takie wyjaśnienie oczywiście nie oznacza, że palatalizacja przed samogłoskami szeregu przedniego jest zjawiskiem morfonologicznym; chodzi jednak o to, że pozycja fonologiczna stwarza warunki dla morfonologicznej zmiany centrum rdzenia. 148 Derywatów z końcówką -as, mających w rdzeniu morfonem <e/a>, jest o połowę mniej niż derywatów z końcówką -a. Nie należałoby jednak wyciągać z tego wniosku o odmiennym wpływie końcówki -as. Wszak ogólnie derywatów z końcówką -as jest dwa razy mniej niż derywatów z końcówką -a (zob. Urbutis 1961: 29, 47). Samogłoska podstawy słowotwórczej /e/ zachowała się tylko w kilku derywatach: paveldas (←paveldi), užperas (←užperi) apkėpas (←apkėpa), pėnas (←pėni), aptepas (←aptepa), atmenas (←atmena). Z punktu widzenia morfonologii istotne jest to, że derywatów z omawianą końcówką, zawierających morfonem <e/a>, jest znacznie więcej niż tych z końcówką -is1. Potwierdza to jedynie sformułowane wcześniej założenie o tendencji do dostosowywania centrum rdzenia do realizacji formantu — swoistej regresywnej asymilacji samogłosek. Można wnioskować o wyraźnej tendencji formantów zawierających samogłoski szeregu tylnego do łączenia się z rdzeniami, które również zawierają samogłoski tego szeregu. Gdy formant łączy się z rdzeniami zawierającymi samogłoskę /e/, samogłoska /e/ zmienia się w /a/ i powstaje harmonijna sekwencja samogłosek centrum rdzenia i formantu: /a/.../a/. Ponieważ wiele omawianych derywatów opiera się na tematach zawierających fonem /a/ także w przedrostku, powstaje homogeniczna, trójelementowa sekwencja samogłosek /a/... /a/.../a/, na przykład: apžvalga, pražanga, parama, pastaba; aptvaras, pašaras, apvadas, apgamas, palankas. Biorąc pod uwagę typowy model struktury rdzeni charakteryzujących się morfonemem <e/a> (samogłoska występuje między spółgłoskami typu R), tendencję do dostosowywania artykulacji samogłoski rdzenia do artykulacji samogłoski formantu można wyrazić schematem ukazującym relację między sąsiadującymi morfemami: Można mówić także o relacji odwrotnej: realizacja allomorfów omawianego rdzenia wskazuje, że najbardziej prawdopodobnym drugim składnikiem strukturalnym derywatów jest końcówka -a lub -as. Przy takim rozumieniu związku wymiany z realizacją formantu logiczne byłoby uznanie wymiany za składnik formantu2. Korelacja jeszcze jednej końcówki derywatów, -ius, również zawierającej samogłoskę szeregu tylnego, z morfonemem <e/a> jest mniej wyraźna, ponieważ czasownikowych derywatów z tą końcówką jest stosunkowo niewiele, a morfonem <e/a> mają tylko nieliczne rdzenie, na przykład lėkia→lėkius. W przymiotnikach utworzonych za pomocą końcówek morfonem <e/a> częściej występuje z końcówką -us niż z końcówką -as: kvapūs, laidūs, landūs, talpūs. Nie świadczy to jednak o odmiennym wpływie końcówek na realizację rdzenia, lecz wynika z ogólnej liczby derywatów. 1 Końcówka -is implikuje zmiany morfonologiczne innego rodzaju — ilościowe. 2 V. Urbutis kaitų nelaiko formato komponentu (žr. Urbutis 1978: 231). 149 Prawdopodobieństwo zmiany /e/→/a/ po dołączeniu do tematu końcówek paradygmatu przymiotnika jest mniejsze. Przymiotniki zawierające morfonem <e/a> stanowią 75% wszystkich derywatów, których temat podstawowego czasownika zawierał fonem /e/. Wynika z tego, że morfonologiczny wpływ końcówek rzeczownika na rdzeń jest większy niż wpływ końcówek przymiotnika o tej samej postaci. Może mieć na to wpływ jakość wygłosu rdzenia. Wiele przypadków przymiotnika, w odróżnieniu od rzeczowników, ma końcówkę po spółgłosce miękkiej (atlaidžiam, atlaidžių, atlaidžiame), dlatego prawdopodobnie wygłos może w mniejszym stopniu implikować przesunięcie samogłoski ku tyłowi niż w rdzeniach rzeczowników. Zaobserwowana tendencja w języku współczesnym pozwala zapewne sformułować pewne przypuszczenia diachroniczne. Jak wiadomo, w litewskich rzeczownikach i przymiotnikach rozpowszechniony jest wokalizm /a/ (zob. Karosienė 1987: 45). Być może częstotliwość fonemu /a/ w rdzeniu rzeczownika wskazuje, że tendencja do harmonii samogłosek występowała diachronicznie także w wyrazach prostych (niederwowanych). Wszak większość rzeczowników ma końcówki -as lub -a, a zatem również w nich często powstaje harmonijne połączenie samogłosek w sąsiadujących sylabach (i morfemach). LITERATŪRA Babickienė Z. 1991: Regresyvinė balsių asimiliacija kretingiškių šnektose. – Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 15–25. Girdenis A. 1962: Balsių asimiliacijos reiškiniai Tirkšlių tarmėje. – Kalbotyra 4, 141–151. Girdenis A. 1981: Fonologija. Vilnius: Mokslas. Girdenis A. 1995: Teoriniai fonologijos pagrindai. Vilnius: Petro ofsetas. Karosienė V. 1985: Pradinių ir galinių priebalsių derinimas vienskiemenėse vardažodžio šaknyse. – Kalbotyra 36(1), 18–31. Karosienė V. 1987: Pirminių vardažodžių šaknų statistinės charakteristikos. – Kalbotyra 38(1), 44–55. Pakerys A. 1971: Psichoakustinis balsių panašumas. – Kalbotyra 23(1), 17–33. Skardžius P. 1938: Dėl balsių asimiliacijos. – Archivum Philologicum 7, 40–44. Skirmantas P., Girdenis A. 1972: Progresyvinė balsių asimiliacija pietinėse „dounininkų“ šnektose. – Kalbotyra 24(1), 91–96. Urbutis V. 1961: Dabartinės lietuvių kalbos galūnių darybos daiktavardžiai. Kalbotyra 3, 27–60. Urbutis V. 1978: Žodžių darybos teorija. Vilnius: Mokslas. Vitkauskas V. 1974: Nauji regresyvinės balsių asimiliacijos veikimo faktai Kuršėnų šnektoje. Kalbotyra 26(1), 81–85. DIE TENDENZ DER ANGLEICHUNG DER VOKALE IN DEN WORTBILDUNGSENDUNGEN Zusammenfassung Im vorliegenden Artikel wird aus morphologischer Sicht der Prozeß des Vokalwechsels /e/ → /a/ interpretiert. Sich auf die in den Mundarten ziemlich häufig beobachtete Assimilation der Vokale stützend, wird behauptet, daß die Ausdrucksform des Ableitungsstammes impliziert wird 150 durch die hinzugefügten Wortbildungsformanten, die Nominalendungen -a, -as, vgl.: {seg-}+{-a} → sagà, {lek’-}+{-a} → lakà, {keit’-}+{-a} → kaità, {pašer’-}+{-as} → pāšaras, {palenk’-}+{-as} → pālankas. Eine solche Angleichung der Vokale aufeinander folgender Morpheme (es ist eine Tendenz, keinesfalls eine Gesetzmäßigkeit) ist als morphonologische regressive Assimilation zu betrachten. 151