Balsių derinimo polinkis galūnių vediniuose

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVIII (1997) Grażina AKELAITIENĖ TENDENCJA DO HARMONII SAMOGŁOSEK W DERYWATACH Z KOŃCÓWKAMI W wydanym w 1938 roku czasopiśmie „Archivum Philologicum” opublikowany został artykuł P. Skardžiusa „O asymilacji samogłosek”. Opierając się na takich faktach z gwar wschodnioauksztockich, jak kuma-fa., ba-ga, naša, twierdzi on, że „samogłoski często oddziałują na siebie w sposób upodabniający zarówno progresywnie, jak i regresywnie” (Skardžius 1938: 40-44). Takie zjawiska asymilacji dostrzega on nie tylko w dialektach, lecz także w niektórych słowach języka ogólnego. Za wcześniejsze warianty litewskich słów vakaras, vasara, nugara, vabalas uważa on *vekeras, *vesera, *vebelas, *nugera i sądzi, że ich pierwotne e najprawdopodobniej pod wpływem sąsiedniego a przekształciło się w a. Wspomniany artykuł, a także asymilacja samogłosek w gwarach opisana przez niejednego językoznawcę (zob.: Girdenis, 1962; Skirmantas, Girdenis 1972; Vitkauskas 1974; Babickienė 1991), skłoniły do zwrócenia uwagi na pozycję morfonologicznej alternacji samogłosek /6/>/4/ i do odpowiedniej interpretacji funkcjonowania alternacji. Alternacja /e/->/a/, bez wątpienia, jest jądrem całego morfonologicznego systemu języka litewskiego. Jest ona, jak wiadomo, odzwierciedleniem odziedziczonej z prajęzyka indoeuropejskiego alternacji *e:*0. Produktywność alternacji /e/~/a/ nietrudno wyjaśnić fonologicznie: we wszystkich pozycjach, z wyjątkiem absolutnego początku wyrazu, między fonemami /e/i /a/ zachodzi dystrybucja komplementarna (zob. Pakerys 1971: 18-19; Girdenis 1981: 128; 1995: 148). Tylko morfonologiczna alternacja /e/~/a/ różni się od opozycji fonologicznej kierunkiem: za człon nieznaczony należy tu uznać samogłoskę szeregu przedniego /e/; ponieważ należy do rdzenia podstawowego. Zatem w opozycjach słowotwórczych formuje się morfonem rdzenia <e/a>. Morfonem <e/a> najczęściej występuje w rzeczownikach odczasownikowych utworzonych za pomocą formantów fleksyjnych. Najbardziej nacechowane pod tym względem są derywaty z końcówką -a: stanowią one 6596 wszystkich rzeczowników utworzonych za pomocą formantów fleksyjnych, zawierających morfonem <e/a>. Morfonem <e/a> zwykle występuje w otoczeniu spółgłosek sonornych (rdzenie o takiej strukturze stanowią 7896)!. Spółgłoski typu R albo same tworzą wygłosy omawianych rdzeni, albo rozpoczynają dwu-, a bardzo rzadko trójczłonowy wygłos: Sneria->isnara, prakerpa->prakarpa, įteigė-> įtaiga, skėlia->skala, paremia->parama. Daž1 Umownie, opierając się na fonologicznej interpretacji struktury sylaby, do tej grupy zalicza się również rdzenie typu Kert-, /eid-. Dyftongi tych rdzeni rozkłada się, tzn. za centrum uznaje się tylko samogłoskę /&/, ponieważ w opozycjach słowotwórczych typu kef/tė->kaita wymieniają się tylko pierwsze elementy dyftongu. Zatem tutaj, podobnie jak w innych przypadkach, można badać, jaka foneka sąsiaduje z morfonemą opisową; w finale obok niej najczęściej występuje sonant mų <e/a>. 147 /fy/, W inicjale obok morfonemu najczęściej występuje 47 o sam inicjał, podobnie ir jak finał, zazwyczaj jest dwuczłonowy. Zatem uogólniona morfonema rdzeni su <e/a> ma następujący wzór strukturalny: (C)RVR(C)(C). Ponieważ w inicjale obok morfonemu najczęściej występuje w finale 0 -/n/ można oczekiwać, że <e/a> często występuje między spółgłoskami /v/i /n/. W praktyce prawdopodoši bieństwo jest niemal niezrealizowane: połączenie ...v <e/a>n... wystąpiły tylko w rdzeniachse (tv<e/a>nk-), (v<e/a>ng-) (ūžtvanka, atvanga). Kombinacje spółgłosek znajdujących się po obu stronach centrum rdzenia są różnorodne, ir nė jedna z nich nie wyróżnia się szczególnie pod względem częstości. Należy jedynie zwrócić į uwagę na to, że w jednym nė rdzeniu morfonem <e/a> nie wystąpił między spółgłoskami tego R samego typu. Jest to całkowicie zrozumiałe, ponieważ połączenia dwóch jednakowych spółgłosek sonornych (sekwencje homogeniczne) po obu stronach centrum rdzenia w wyrazach litewskich są w ogóle rzadkie (zob. Karosienė 1985: 27-28). Porównując -a samogłoski rdzeniowe wszystkich derywatów z formantem końcówkowym, widać, że bardzo rzadko w centrum występuje fonem /e/: mają go, jak się wydaje, tylko išgesos (<išgėso), delsa (< delsia), kerčia («kertasi), išpeika(<-išpeikė), nėpena(+-- nesipeni), seka («séka), apsema (<+apsemia), sutema (<sutémo), nétesa (<-nėtesi). Jak się wydaje, można dostrzec pewną korelację między formantem a wyrażeniem centrum rdzenia. Formant -a, łącząc się z rdzeniami mającymi samogłoskę /&/4 tego samego stopnia, lecz innego szeregu, implikuje jej alternację: końcówka wyrażona samogłoską szeregu tylnego niejako „wywołuje” zmianę samogłoski rdzeniowej pod względem szeregu (cofnięcie). Ten „wpływ” formantu można przedstawić za pomocą schematu: 1 OR viv {seg-} + {a} —> {sag}-a Vike ——V Vv (lek-) + {-a} —> {lak} a Taka implikacja zdaje się wskazywać na tendencję do harmonizowania samogłosek sąsiednich morfemów pod względem szeregu — swoistą asymilację, którą można wyjaśnić dążeniem do harmonii samogłoskowej. Zmianę samogłoski rdzennej można interpretować również nieco inaczej. Bardzo częsta wymiana /e/->/a/ w derywatach z końcówką -a nasuwa myśl, że spółgłoski finalne i inicjalne rdzenia mają tendencję do uzgadniania pod względem twardości. Zachodzi niejako swoista regresywna reakcja łańcuchowa oddziaływania fonemów: twardość wygłosowej spółgłoski rdzenia, zależna od samogłoski formantu, zdaje się implikować cofnięcie samogłoski rdzennej; samogłoska szeregu tylnego, która pojawiła się w centrum rdzenia, implikuje twardość nagłosu (Ce~VueCe«{-a}). Takiej interpretacji przeczy tylko jeden czy drugi derywat mający miękką wygłosową spółgłoskę rdzenia przed -a: kančia, aplaidžia, ūžmačia. 1 Oczywiście, takie wyjaśnienie nie ma oznaczać, że palatalizacja przed samogłoskami szeregu przedniego jest zjawiskiem morfonologicznym, lecz że pozycja fonologiczna stwarza tu warunki do morfonologicznej zmiany centrum rdzenia. 148 Derywatów z końcówką -as, mających w rdzeniu morfonem <e/a>, jest o połowę mniej niż derywatów z końcówką -a. Nie należałoby jednak wyciągać z tego wniosku o innym oddziaływaniu końcówki -as. Przecież ogólnie rzecz biorąc, derywatów z końcówką -as jest dwukrotnie mniej niż derywatów z końcówką -a (zob. Urbutis 1961: 29, 47). Samogłoska podstawy słowotwórczej /e/ zachowała się tylko w kilku derywatach: paveldas («pavéldi- ), ūžperas (+ūžperi) apkepas (+apkepa- ), pénas (<péni), aptepas (<aptepa), atmenas (+ atmena). Morfonologicznie istotne jest to, że derywatów omawianej końcówki zawierających morfonem <e/a> jest znacznie więcej niż derywatów bardziej produktywnej końcówki -/s. Potwierdza to jedynie sformułowane wcześniej założenie o tendencji do dostosowywania centrum rdzenia do realizacji formantu — swoistą regresywną asymilację samogłosek. Można wyciągnąć wniosek o wyraźnej tendencji formantów zawierających samogłoski tylne do łączenia się z rdzeniami zawierającymi samogłoski tego samego szeregu. Gdy formant dołącza się do rdzeni zawierających samogłoskę /e/, samogłoska /e/ zmienia się w /a/ i powstaje harmonijna sekwencja samogłosek centrum rdzenia i formantu /a/../a/ Ponieważ wiele omawianych derywatów opiera się na tematach zawierających fonem /2/ także w przedrostku, powstaje homogeniczna trójczłonowa sekwencja samogłosek /a/.. /a/.../a/, na przykład: apžvalga pražanga parama, pastaba; ogrodzenie, pasza, obramowanie, znamię, zagroda. Mając na uwadze najbardziej typowy model struktury korzeni, dla których charakterystyczny jest morfonem <e/a> (samogłoska występuje między spółgłoskami typu R), skłonność do dostosowywania artykulacji samogłoski rdzenia do artykulacji samogłoski formantu można wyrazić za pomocą schematu ukazującego związek sąsiednich morfemów: — {RVR} + {Va} —> RVRV Można mówić również o związku odwrotnym: omawiana realizacja alomorfii rdzenia informuje, że najbardziej prawdopodobne jest, iż drugi składnik strukturalny derywatów stanowi końcówka -a lub -as. Przy takim pojmowaniu związku alternacji z realizacją formantu logiczny byłby wniosek, że alternację należałoby uważać za komponent formantu”. Korelacja jeszcze jednej końcówki derywatów — -jus, również zawierającej samogłoskę szeregu tylnego, z morfonemem <e/a> jest mniej wyraźna, ponieważ czasownikowych derywatów z tą końcówką jest stosunkowo niewiele, a morfonem <e/a> występuje tylko w kilku rdzeniach, na przykład /ékia—>lakius. W słowotwórstwie przymiotników morfonem <e/a> częściej funkcjonuje wraz z końcówką -us niż z końcówką -as: kvapūs, laidūs, landus, talpus. Nie wskazuje to jednak na odmienne oddziaływanie końcówek na realizację rdzenia, lecz zależy od ogólnej liczby derywatów. ! Końcówka -implikuje innego rodzaju zmiany ilościowe, morfonologiczne. V. Urbutis nie uważa zmian za komponent formantu (zob. Urbutis 1978: 231). 149 Prawdopodobieństwo zmiany /e/->/a/ po dołączeniu do tematu końcówek paradygmatu przymiotników jest mniejsze. Morfonem Przymiotniki zawierające <e/a> 7596 stanowią wszystkie derywaty, które miały fonem /e/ w temacie podstawowego czasownika. Zatem morfonologiczny wpływ końcówek rzeczownika na rdzeń jest większy niż wpływ końcówek przymiotników o tej samej postaci. Może na to wpływać jakość finalu rdzenia. Wiele przypadków przymiotnika, w przeciwieństwie do rzeczowników, ma po końcówkę miękkiej spółgłoski (at/aidžiam, atlaidžiū, atlaidžiamė), dlatego prawdopodobne jest, że final może w mniejszym stopniu implikować cofnięcie samogłoski niż w rdzeniach rzeczowników. Zaobserwowana tendencja we współczesnko ym języku, dobra, pozwala na wysunięcie pewnych założeń diachronicznych. Jak wiadomo, w litewskich rzeczownikach i przymiotnikach rozpowszechniony jest wokalizm /a/ (zob. Karosienė 1987: 45). Być może częstotli- /2/ wość fonemu w rdzeniu rzeczownika wskazuje, że diachronicznie istniała taka tendencja harmonizacyjna także w wyrazach prostych (niepochodnych). Przecież większość rzeczowników ma końcówki -as albo -a, a więc także w nich często powstaje harmonijne połączenie samogłosek sąsiednich sylab (i morfemów). LITERATURA Babickienė Z. 1991: Regresywna asymilacja samogłosek w gwarach kretyngiskich. —Lietuvių kalbotyros klausimai 29, 15-25. Girdenis A. 1962: Zjawiska asymilacji samogłosek w gwarze tirkšliańskiej. —Ka/botyra 4, 141-151. Girdenis A. 1981: Fonologia. Wilno: Mokslas. Girdenis A. 1995: Teoretyczne podstawy fonologii. Wilno: Petro ofsetas. Karosienė V. 1985: Łączenie spółgłosek początkowych i końcowych w jednosylabowych rdzeniach rzeczowników. —Kalbotyra 36(1), 18-31. Karosienė V. 1987: Charakterystyki statystyczne pierwotnych rdzeni rzeczowników. —Ka/botyra 38(1), 44-55. Pakerys A. 1971: Psychoakustyczne podobieństwo samogłosek. —Ka/botyra 23(1), 17-33. Skardžius P 1938: O asymilacji samogłosek. —Archivum Philologicum 7, 40-44. Skirmantas P, Girdenis A. 1972: Progresywna asymilacja samogłosek w południowych gwarach „dounininky“. —Kalbotyra 24(1), 91-96. Urbutis V. 1961: Rzeczowniki współczesnego języka litewskiego o odmianie końcówek. Ka/botyra 3, 27— 60. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa. Wilno: Mokslas. Vitkauskas V. 1974: Nowe fakty działania regresywnej asymilacji samogłosek w gwarze korszunowskiej. Kalbotyra 26(1), 81–85. TENDENCJA WYRÓWNYWANIA SAMOGŁOSEK W KOŃCÓWKACH SŁOWOTWÓRCZYCH Streszczenie W niniejszym artykule z morfologicznego punktu widzenia interpretuje się proces wymiany samogłosek /e/— /a/. Opierając się na dość często obserwowanej w gwarach asymilacji samogłosek, twierdzi się, że forma wyrażeniowa tematu słowotwórczego jest implikowana przez dodane formanty słowotwórcze, końcówki nominalne -a, -as, por.: ei i —> saga, tek +8) —> Jaka, {keit-}+{-a} —> kaita, {paser-}+{-as} —> pašaras, Sl aha iki dia 150 {palenk’-}- +{-as} —> palankas. t — Takie wyrównywanie samogłosek następujących po sobie morfemów (jest to tendencja, w żadnym razie prawidłowość) należy traktować jako morfonologiczną asymilację regresywną. 151