Veiksmažodiniai galūnės „-a“ vediniai sinchroniniu ir istoriniu požiūriu

LITEWSKA JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXVIII (1997) Daiva MURMULAITYTĖ DERYWATY CZASOWNIKOWE Z KOŃCÓWKĄ -a W UJĘCIU SYNCHRONICZNYM I HISTORYCZNYM 1. Relacje derywatów z czasownikami podstawowymi 1.1. Przy gromadzeniu z DLKZ czasownikowych derywatów z końcówką -a, ustalaniu opozycji słowotwórczych i wyrazów podstawowych kierowano się relacjami słowotwórczymi żywymi we współczesnym języku (a nie pochodzeniem wyrazów), tzn. przedmiotem pracy są derywaty, które zachowały związek słowotwórczy ze swoimi wyrazami podstawowymi. Przede wszystkim do zbioru badanych wyrazów nie weszły niegdyś istniejące derywaty, których wyrazy podstawowe zanikły, np. deja: * dieti (BEE 56tt)' . Obecnie za derywaty nie uważa się również takich wyrazów ogólnego języka, które opierają się na obecnie rzadko używanych słowach, spotykanych jedynie w dawnych pismach, lub na dialektyzmach. Na przykład rzeczownik banga pochodzi od binigti „umocnić się, zdobyć przewagę” (Būga II 397, LEW 34, LKL 203). Jednakże w DLKZ; 82 bifigti 1. „umocnić się, zakorzenić się”; 2. „nasycić się, odpaść” podano jako dialektyzm, podczas gdy banga jest szeroko znane w języku ogólnym. Zatem z punktu widzenia synchronicznego to ostatnie nie jest derywatem, lecz wyrazem prostym (por. Akc 33). 1.2. Niekiedy współczesny język zachował wyrazy podstawowe i te znaczenia, na których opierał się derywat, jednakże ten ostatni pod względem semantycznym jest obecnie bardzo oddalony od podstawowego czasownika, tj. całkowicie się zleksykalizował*. Dziś ręka nie jest już „narzędziem zbierania”, nić nie wiąże się już z leczeniem, podobnie lanka, Iėšos, lūbos, riba, sala, skara oddaliły się od Jefikti, 16stis (LEW 359), laūbti, (LEW 388), ribėti (LKŽD 41), salti „płynąć” (Būga II 305; LKL 162), skirti (LKZD 41). Nuoma zarówno w LKZD 43, jak i w Akc 15 nie jest uznawana za derywat, jednak na podstawie opozycji słowotwórczej pérnuoma: pėrnuomoti (Keinys 1979: 169) można we współczesnym języku wyobrazić sobie analogiczną opozycję ndoma: nūomoti, tj. wyprowadzać rzeczownik od czasownika sufiksalnego. Z historycznego punktu widzenia kierunek derywacji jest odwrotny, a nuoma, podobnie jak la. noma, wiąże się z la. pemt „brać” (LEW 512; LKL 180; Karulis 1992: 630, 632). 1.3. Zatem czasami trudno ustalić, czy analizowane słowo jest derywatem z punktu widzenia współczesnego języka, czy też przeszło już do klasy słów prostych. „Intuicyjnie, kierując się swoim wyczuciem języka, derywaty rozróżnia każdy człowiek. Tylko ten „LKŽD 69 stwierdza, że jest to zupełnie izolowany rzeczownik z przyrostkiem -ja. ? O tym terminie zob. DDR 13 z lit. 138 odczuwanie derywatów jest subiektywne, nie zawsze jednakowe. Językoznawcy może tu jeszcze szkodzić znajomość rzeczywistego powstania wyrazu, jego etymologii” (ŽDT 66). Ze względu na wspomnianą subiektywność ten sam wyraz w jednym miejscu może być uważany za derywowany, a w innym — za prosty, np. w Ake 16 srioga podaje się w wykazie wyrazów prostych, jednak jego związek ze sriegtis „iść dookoła, obracać się” (LKZ XIII 581), jak się zdaje, nie został całkowicie zerwany. W Akc 239 stwierdza się, że związek wyrazów byla i prabilti nie jest już jasny, choć ten rzeczownik mimo wszystko nadal uważa się za derywat. Rzeczywiście niektóre znaczenia tego słowa, np. 1. prawn. „postępowanie sądowe”; 2. „pewien zbiór dokumentów kancelaryjnych” są bardziej oddalone od podstawowego czasownika, jednak trzecia semema — „język, mowa” — jest wyraźnym abstraktem od bilti, byloti, np. : Wszyscy słuchali tej mowy. Bylą mówić. Z tego znaczenia mogły rozwinąć się wspomniane znaczenia specjalistyczne, których związek semantyczny z podstawowym czasownikiem nie jest już tak wyraźny z powodu częściowej leksykalizacji. Sko/a nie jest już derywatem od skelėti „być dłużnym” (por. LKŽD 47; LEW 812). Czasownik ten nie jest obecnie używany w języku ogólnym. W LKŽ XII 797–8 podano jego przykłady wyłącznie z piśmiennictwa, głównie dawnego, choć jest on wymieniany także w DLKZ; , DLKZ, z kwalifikatorem dial. Obecnie skola semantycznie wiąże się ze swoim derywatem skofintis“, por. paskola: paskolinti. Te dwa rzeczowniki różnią się znaczeniami: skola — to, co jest pożyczane, z punktu widzenia tego, kto pożycza, np., skola ne Žaizda itd., natomiast paskola może oznaczać zarówno rezultat czynności (: paskolinti), jak i obiekt (:pasiskolinti) (Keinys 1979: 159). W tym ostatnim znaczeniu, jak się wydaje, częściej używa się wyrazu skola. Jednak z formalnego punktu widzenia taka zmieniona relacja derywacyjna (skola: skolintis) jest raczej niemożliwa, ponieważ uniemożliwia wyjaśnienie derywacji czasownika — nie wiadomo, który wyraz jest jego podstawą. A zatem sko/a, historycznie derywat z końcówką -a od skelėti, obecnie nie jest już uznawany za derywat; z kolei jest on wyrazem podstawowym dla czasownika skolinti (por. wspomnianą już opozycję ndoma: nūomoti — w tym przypadku, jak się wydaje, można mówić o zmieniającym się kierunku derywacji i tendencji do motywowania rzeczownika przez czasownik sufiksalny, na podstawie opozycji wyrazów przedrostkowych o wspólnym rdzeniu pérnuoma: pėrnuomoti- ). 2. Kwestia homonimów derywacyjnych 2.1. Analizując derywaty czasownikowe z końcówką -a, zauważono, że znaczną część (około 4096) wyrazów wieloznacznych (według ujęcia w DLKZ;) można byłoby uznać za homonimy derywacyjne. Są one podzielone na grupy według kilku kryteriów“. Jedną grupę homonimów słowotwórczych tworzyłyby takie DLKZ; daugia- “O poglądach rosyjskich (a także polskich i czeskich) językoznawców na relacje między podobnymi czasownikami i rzeczownikami oraz kierunek derywacji zob. Zverev 1972: 75-76. “W pierwszej kolejności sprawdzano, czy zgadza się część mowy wyrazów podstawowych derywatów (por. Urbutis 1955: 194-195), np. vaisa 1.,vaisumas, vaisingumas“ wywodzi się od przymiotnika vaisus, -1, 0 2.„visimas, veisimasis“ —od vist, veistis). Kolejne dwie grupy tworzą słowa o znaczeniach różnych czasowników podstawowych, których sememy różnią się morfologicznie 139 (w tym przypad- — ku rodzajem), np., 4imana 1. „jęczenie, zawodzenie” ir 2. b. „który nieustannie jęczy, lamentuje“. Nieco szerzej o nich. 2.2. Nazwy wykonawców rodzaju wspólnego ir tų można byłoby uważać za homonimy słowotwórcze abstraktów tych samych czasowników tylko z punktu widzenia synchronicznego. Diachronicznie byłyby to znaczenia wyrazów wieloznacznych, ponieważ wiadomo, że nazwy czynności są dość mobilną kategorią słowotwórczą; mogą przyjmować znaczenia rezultatów czynności, wykonawców oraz inne znaczenia właściwe rzeczownikom odczasownikowym (Paul 1920: 99; DDR 20). Jednak z biegiem czasu relacje między znaczeniami wyrazu ulegają zmianie. Nierzadko zdarza się, że jedno ze znaczeń wyrazu wieloznacznego, patrząc historycznie, wywodzi się z innego znaczenia tego samego wyrazu, lecz obecnie tego pochodzenia już się nie odczuwa (por. Kėzytė 1961: 248). Dlatego z punktu widzenia współczesnego języka wyraz w tym znaczeniu można byłoby już wiązać bezpośrednio z wyrazem podstawowym, a nie wywodzić go z innego znaczenia“. 2.3. DLKZ; jest 39 wyrazów wieloznacznych, derywatów czasownikowych z końcówką -a, uznawanych za homonimy tego rodzaju derywacji. Można je podzielić bardziej szczegółowo według tego, do jakich kategorii derywacyjnych należą te homonimy, a dokładniej, derywaty jakich kategorii derywacyjnych tworzą pary (grupy) homonimów. Przede wszystkim należy powiedzieć, że niemal we wszystkich przypadkach (87,18%) homonimy należą do różnych kategorii derywacyjnych. Takich przypadków, żeby homonimy różnego rodzaju gramatycznego były nazwami wykonawców, DLKZ; jest zaledwie 5 (12,82%), np. derywaty; w jednym przypadku różne znaczenia derywatu mogą być motywowane przez różne czasowniki o wspólnym rdzeniu (por. Urbutis 1955: 190t., w językoznawstwie rosyjskim —Achmanova 1957: 126; 1986: 6; Šmelev 1973: 102), np. przypisy 1. „znoszone, zużyte ubrania, znoszone rzeczy“ (: išnešioti), 2. „to, co woda wyniosła, wymyła na brzeg“ (: išnėsti), w innym zaś przypadku czasowniki podstawowe są homonimami (por. Urbutis 1955: 104t, w językoznawstwie rosyjskim —Achmanova 1957: 127; 1986: 6), np. atkaita 1. „miejsce przed słońcem lub ogniem“ (: atkaisti, -sta, -o) i 2. „po raz drugi podgrzewane, gotowane danie“ (: atkaisti, -čia, -tė). Semy wyprowadzone z tego samego czasownika mogłyby być uznane za homonimy, jeśli a) niektóre z nich są całkowicie zleksykalizowane (por. Urbutis 1955: 169–171, 184, w językoznawstwie rosyjskim — Achmanowa 1986: 7), np. vada 1. „powód, pretekst“, 2. „okazja“, por. 3. „prowadzenie; zwierzęta z jednego prowadzenia, ptaki z jednego wylęgu“ (: vėsti); LEW 1176 przedstawia to jako parę homonimów; b) jedne opierają się na czasowniku prostym, inne — na zleksykalizowanym czasowniku zwrotnym (por. w rosyjskiej lingwistyce Achmanova 1957: 126, 128; Šmelev 1973: 102), np., laida 1. „opuszczanie się (słońca)” (: /čistis) i 3. „wydanie (gazety)” (: /čisti)); c) są umotywowane różnymi znaczeniami czasownika (por. Urbutis 1955: 197-199), np., sova 1.,dreve, išduba, uoksas“ (: $4utr „wybuchać”) i 2. „zastawka, przesuwana zapora” (: sdutr „zamykać, pchać”). Jedną parę homonimów tworzą derywat i kalka (por. Urbutis 1955: 203) —įtaka 1. „wpływ, znaczenie autorytetu lub jakiejś siły” (por. ros. BIHAHHE, |. wplyw, niem. Einfluss, ang. infJuence) i 2. psn. „ujście rzeki“ jtekétr). „Prawdą jest, że rzeczowniki oznaczające czynność (: ir jo jej rezultat w ir badaniach synchronicznych są uważane za wieloznaczne, dostrzega się tu derywację semantyczną (Barauskaitė 1979: 42; Apresjan 1974: 193–200; Babickienė 1981: 92–94; Liaudanskaitė 1980: 89 i n.). Tylko rezultaty czynności bardzo odległe semantycznie, które stały się terminami, mogą być uważane za homonimy nazw czynności (Achmanova 1957: 126-127). 140 patarška“ 1. pot. „kto dużo mówi, trajkocze“ (: (pa)tarškėti „mówić bzdury albo dużo mówić, opowiadać“) i patarška" 2. zool. „hałaśliwa, nakrapiana, pstra bezpłodna kura (Numida)“ (: (pa)tarskéti „wydawać chrzęszczący dźwięk (o ptakach nieśpiewających i niektórych owadach“) LKŽ XV 930), a także k/ūika", padraika, patranka, vambra. W trzech z pięciu przypadków (padraika, patarška, patranka) homonimy motywują różne znaczenia czasowników podstawowych, por. patranka“ 1. woj. „działo artyleryjskie strzelające pociskami“ (; (pasi)trankyti, trankyti(s) 1. „pukać (się), tłuc (się)”) i patranka“ 2. b. pot. „awanturnik, wiercipięta“ (: pasitrankyti, trankytis 2. pot. „włóczyć się, tułać się“)”. Na podstawie przykładu LKŽ (IX 53) można by wyróżnić również trzy homonimy padrdika® 1. pogard. „rozpustna kobieta“ {pasidraikyti, draikytis 5. „zachowywać się niepoważnie, rozpustować“ LKZ II 627), padraika" 2. b. pogard. „niepoważny człowiek, lekkoduch, włóczykij“ (: pasidraikyti, draikytis 4., wałęsać się, włóczyć się“ LKZ II 627) oraz padriika® 3. bot. „podobna do skrzypu długa, rozpostarta roślina (Diphasium), której gałązki rozkładają się wachlarzowato“ (: pasidriékti, driéktis)’; widać, że trzeci homonim, w porównaniu z dwoma pierwszymi, może być semantycznie motywowany przez inny (pokrewny) czasownik. 2.4. Zatem w większości przypadków nazwa wykonawcy rodzaju gramatycznego wspólnego może tworzyć pary (grupy) homonimów z derywatami rodzaju żeńskiego należącymi do innych kategorii słowotwórczych. W związku z tym wyodrębnia się kilka grup omawianych wyrazów. 1. Nazwy wykonawców rodzaju wspólnego w DLKZ; podawane razem z nazwami czynności rodzaju żeńskiego (21 przypadków —53,85% ogółu homonimów o odmiennej kategorii słowotwórczej lub 61,76% homonimów tej grupy należących do różnych kategorii słowotwórczych), np. wspomniana wyżej 4imana, a także blausa, blevyzga, išira, išjuoka, išskyra, nėjauta, nėjėga, nenūovoka, nepakanta, neprieranga, nerėpa, nūobaiga, nūoboda, 1 renta, snauda, snuda, snūdąa, tauza, uZzmarsa, zauna. W pięciu przypadkach homonimy opierają się na różnych znaczeniach czasowników podstawowych, np. išskyra“ 1. „wydzielenie, selekcja“ (: išskirti 1. „oddzielić z kupy, grupy“) i išskyra" 2. b. pogard. „ten, kto bardzo wybiera pożywienie lub jadło“ (: isskirti 21. „wybrać coś lepszego, odpowiedniejszego, dobrać" LKŽ XII 935), nūobaiga“ 1. „koniec, kres“ (: nubaigti) i nūobaiga® 2. b. pogard. „człowiek lub zwierzę u kresu życia“; 3. b. „który zubożał“ (: nusibaigti 3. * Homonimy, DLKZ; podane jako wyrazy wieloznaczne, w niniejszej pracy oznaczane małymi literami stopnia ***... po wyrazie. Dla przejrzystości zachowuje się również numerację znaczeń wyrazu wieloznacznego. DLKZ; występujące homonimy podaje się oznaczone tak jak w słowniku — cyframi arabskimi 1, 2... przed wyrazem. 7 Ze względu na brak miejsca tutaj i dalej niepodane definicje zob. DLKZ; . ® LKZ IX 628 są dwa homonimy patrdnka. ? LKZ IX 53 są trzy homonimy padrdika. 141 „Wychudnąć, zmarnieć“)" (należy zauważyć, że w tym przypadku jeden z homonimów opiera się na leksykalizowanym czasowniku zwrotnym, a drugi na — czasowniku prostym), a także išira, nepakanta, zauna. Stanowi to wszystkie 23,81% derywaty tej grupy, w pozostałych przypadkach homonimy są motywowane (76,1996) czasownikiem o tej samej formie i znaczeniu. ir 2. Nazwy wykonawców rodzaju wspólnego podaje się razem z su nazwami rezultatów czynności rodzaju żeńskiego w odpowiedni- (6 ch — przypadkac15 38% h, lub np. 17,65%), atmata’ ppr. 1. lm. „odrzucony, niepotrzebny przedmiot“: żmudz. 2. „odłogiem leżąca ziemia, (: ugór” ) ir atmėstr atmata” 3. b. przen. nielicz. „Człowiek niepożyteczny dla społeczeńs- (: twa, ), szkodliwy” at(sir)mėsti atplaiša” 1. „odłupany odłamek, odprysk” atplysti (: atplaiša" ) ir 2. b. przen. nielicz. „ktoś, kto nie pasuje do otoczenia, opuszcza, zdradza rodzinny kraj, dom” (: atsiplėšti )“, także draska, kevérza, plampa, sąvėla. We wszystkich przypadkach, z wyjątkiem plampa, na (83,33%), powstawanie homonimów wpływ miało utworzenie ich ir od czasowników zwrotnych lub zwykłych; por. także wymienione be przykłady. sgvela” 1. „coś splątanear go, (: splątany“ ) ir su(si)velti sąvėla" 2. b. pogard. „Splątaniec, niedbaluch“ (: susivėlti ). Draska® 1. „kora, drzazga“ (: drėksti ) ir draska" 2. b. „draskacz, rozdzieracz (ubrań, książek)”; 3. b. „kłótliwy człowiek, bezczelny” (: draskyti * oraz plimpa® 1. „wykrzywienie, skrzywienie się ostrza kosy” (: plarūipinti pot. 1. „bić, tłuc®) oraz plampa® 2. b. pot. „grubas” (: plarfipti, plafipinti 2. „łapczywie jeść, żreć”) są homonimami grup, co wynika z ich definicji; semantycznie można je wiązać z różnymi czasownikami z tych samych gniazd słowotwórczych (formalnie taka podstawa również jest możliwa, ponieważ dla derywatów czasownikowych z końcówką -a nie jest oboczność samogłosek rdzenia czymś obcym, a ponadto mogą one opierać się nie tylko na czasownikach pierwotnych). W dwóch przypadkach (kevérza, plimpa) nie pokrywają się również znaczenia czasowników podstawowych. 3. Nazwy wykonawców rodzaju wspólnego w słowniku podawane są razem z nazwami narzędzi rodzaju żeńskiego (2 przypadki — odpowiednio 5,13% oraz 5,88%). To patauška“ 1. b. pot. „ten, kto dużo mówi, paple; człowiek niepoważny" (: (pa)tauškėti, (pa)taūkšti pot. „mówić głupstwa, paplać”) oraz patauška" „sznureczek przywiązany do końca bata, służący do trzaskania” (: (pa)tauškėti 1. „poškėti, pliauškėti“) oraz svilpa® 1. etnogr. „długi instrument dęty z jednym otworem, wykonywany z kory wierzby“ (: švilpti) oraz švilpa“ 2. b. „ten, kto gwiżdże“ (: švilpauti). 4. Nazwy wykonawców rodzaju wspólnego podawane są razem z nazwami czynności i rezultatów czynności (obiektów) rodzaju żeńskiego (2 przypadki — odpowiednio 5,13% i 5,88%). To papjova“ 1. „jesienią cięte na mięso 10 TKŽ VIII 904 to dwa homonimy niobaiga. 11 Jeżeli nie jest to metafora. 12 Draska „kłótliwy człowiek, zuchwalec“ jest semantycznie związana także z draskytis pot. „kłócić się, sprzeczać się“, a nie tylko z draskyti (akis). 142 913 zwierzęta; ubój zwierząt“ (: papjduti 2. „odebrać życie ostrym narzędziem, zarżnąć" 2. „zarżnięcie“, np. taka droga — dla koni zarżnięcie, i zarżnięcie“ 3. b. „Człowiek dręczony" (: papjauti 10. „Bardzo wyczerpać, zamęczyć“ LKŽ IX 898) oraz zasadzka“ 1. „potajemne przygotowywanie się, czajenie się, by zaatakować lub wyrządzić coś złego, podstęp, pułapka“; 2. „celowo ukryta część wojska, aby niespodziewanie zaatakować wroga“ i zasadzka" b. 3. „ten, kto atakuje z zasadzki, kąsa“ (o psie); 4. „ten, kto działa potajemnie, podstępnie“ (: paselétr). 5. Nazwa wykonawcy rodzaju wspólnego DLKZ; podawane wraz z nazwami czynności i narzędzia rodzaju żeńskiego (1, odpowiednio 2,56% lub 2,94%) —papliduska® 1. „klaśnięcie”; 2. „sznurek przywiązany do końca bata, służący do trzaskania”; 3. bot. „roślina wodna o strzałkowatych liściach (Sagittaria)” (?) (; (pa)pliauškėti) i papliauška" 4. b. pot. „ten, kto dużo i niepoważnie mówi, gaduła” (: (pa)pliauškėti, (pa)pliaūkšti „gadać, mówić bzdury”). 6. Nazwa wykonawcy rodzaju wspólnego podawana jest wraz z nazwami czynności, narzędzia i miejsca rodzaju żeńskiego (1, odpowiednio 2, Sag lub 2,94%) —kamsa® 1.,Zabais, droga wyłożona prętami”; 2. „wypełnienie”; 3. „tłok, zator” (: kzdsti(s) 1. „wciskać (się), upychać (się), naciskać (na siebie)®) oraz Pa 4. pot. „korek“ (: krrūišti 2. pot. „dużo jeść, żreć“). Pierwsze trzy sememy tworzą jeden polisemiczy wyraz (regularna polisemija, metonimiczne przeniesienie znaczenia), opierają się one na tym samym znaczeniu czasownika podstawowego, chociaż nazwę czynności motywuje czasownik zwrotny, a nazwy narzędzia i miejsca — czasownik prosty. Drugi homonim opiera się na innym znaczeniu tego samego czasownika i różni się od pierwszego (polisemicznego) cechami morfologicznymi — rodzajem. 7. Nazwa wykonawcy rodzaju wspólnego DLKZ; podawana wraz z żeńskorodzajowymi nazwami rezultatu czynności i wykonawcy (1, odpowiednio 2,56% lub 2,94%) —prielipa“ 1. „przyklejony lub przyklejony przedmiot- “; 2. „miejsce nici przyklejone i pogrubione podczas przędzenia“ (: prilipti, prilipinti), 4. pejor. „kochanka, konkubina“ (: prilipti) oraz prielipa® 3. pot. pejor. „natrętny, nieustępliwy człowiek“ (: przylgnąć). Chociaż pierwsze dwie semy derywatu przylepa® semantycznie mogą być motywowane przez dwa czasowniki, a trzecia — przez jeden, i ta ostatnia różni się jeszcze od pierwszych stylistycznie (pejor.), nie narusza to jedności wyrazu wieloznacznego, ponieważ gramatyczne znaczenie wszystkich trzech semem jest takie samo (w odróżnieniu od rzeczownika rodzaju wspólnego- ). Ponadto trzecia sema („kochanka, konkubina- “) może być rozumiana także jako rezultat derywacji semantycznej 13 Ten homonim ma w rzeczywistości dwa znaczenia, tj. składa się z dwóch semem — nazwy rezultatu działania (obiektu) i nazwy działania. Powyższa nazwa działania jest homonimem derywacyjnym innej nazwy działania (papjova“- ), obie opierają się na różnych znaczeniach czasownika podstawowego. 143 rezultat, tj. wyprowadzona iš bezpośrednio z pierwszej („przylgnięty, ar przymocowany przedmiot“), be „pośrednictwa“ czasownika podstawowego. 2.5. Podsumowując, należy stwierdzić, że homonimy derywacyjne większości nazw wykonawców rodzaju wspólnego oznaczają działanie we (64,1096 wszystkich morfologicznie różniących się homonimach derywacyjnych lub w takich przypadkach, 73,5396 gdy homonimy te należą do różnych kategorii derywacyjnych). Tylko w jednym przypadku (kamša) homonim nazwy wykonawcy nazywa miejsce, natomiast pozostałe sememy tego słowa oznaczają również czynność i narzędzie. Nie znaleziono przypadków, aby nazwa wykonawcy rodzaju wspólnego tworzyła parę homonimów wyłącznie z nazwą miejsca. We wszystkich przypadkach, z wyjątkiem jednego (patarška), nazwy wykonawców rodzaju wspólnego w DLKZ; są podawane jako późniejsze sememy słowa wieloznacznego, tj. wcześniej wymienia się nazwy czynności, rezultatów czynności lub narzędzi rodzaju żeńskiego. Jedna trzecia nazw wykonawców rodzaju wspólnego różni się od swoich homonimów słowotwórczych również tym, że opiera się na innych znaczeniach tego samego czasownika podstawowego, około 1896 — tym, że jest semantycznie związana z innymi czasownikami tego samego gniazda słowotwórczego, około 2096 — tym, że jeden z homonimów opiera się na czasowniku prostym, a drugi — na czasowniku zwrotnym. Około 1596 derywatów spełnia nie jeden, lecz kilka z wymienionych warunków. Wspomniano, że słowa tego rodzaju można uważać za homonimy słowotwórcze tylko z punktu widzenia synchronicznego. Z punktu widzenia historycznego są to słowa wieloznaczne. SKRÓTY Akc-Pakerys A. Akcentologia, Kowno: Šviesa, BEE-Urbutis V. 1994. Studia etymologiczne języków bałtyckich, Wilno: Mokslas, 1981. DDR -Ambrazas S. Rozwój derywacji rzeczowników. Litewskie derywaty czasownikowe, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. DLKŽ; —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, DLKZ; 1954. — Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Mintis, 1972. DLKŽ3 —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. LEW —Fraenkel E. Litauisches etymologisches Worterb1962. uch, Heidelberg; Getynga, LKL-Sabaliauskas A. Leksyka języka litewskiego, Wilno: Mokslas, 1990. LKŽ - Słownik języka litewskiego 1-2, Wilno: Mintis, 1968-1969; 3-6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1956–1962; 7–9, Wilno: Mintis, 1966-1973; 10-15, Wilno: Mokslas, 1976-1991; 16-17, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1995-1996. Naukowych, LKŽDSkardžius P. Słowotwórstwo języka litewskiego, 1943. Wilno, ŽDT —- Urbutis V. Teoria słowotwórstwa, Wilno: Mokslas, 1978. 144 LITERATURA Achmanowa O. 1957: Leksykalno-sem- — antyczne wariantowanie wyrazu, i homonimia jako granica takiego wariantowania. — Očerki po obščei i russkoi leksikologi, Moskwa: Uczpedgiz, 104-165. Achmanowa O. 1986: Słownik homonimów języka rosyjskiego, Moskwa: Ros. jęz. Apresjan J. 1974: Semantyka leksykalna. Środki synonimiczne języka, Moskwa: Nauka. Babickiené Z. 1981: Ogólne prawidłowości powstawania regularnej polisemii w v języku i rosyjskim i litewskim. — Litwy TSR Nauk Prace Akademii, A seria 4 (77), 91-98. Barauskaitė J. 1979: Podstawy leksykologii (Semantyka leksykalir na), Wilno: LTSR Wyższa spec. zob. tow. nauk. red. wydawnicza rada. Būga K. 1958-1961: Rinktiniai raštai 1-3 /Oprac. Z. Zinkevičius, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. ir Karulis K. 1992: Latviešu etimologijas vardnica, Ryga: Źródło. Keinys S. 1979: Słowotwórstwo terminów za pomocą końcówek. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 19, 155-183. Kėzytė S. 1961: Przenośne znaczenia wyrazów i ich przedstawienie w „Słowniku języka litewskiego“. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 4, 233-253. Liaudanskaitė Z. 1980: Rozwój znaczeń derywowanyu ch rzeczowników odczasownikowych w języku rosyjskim i litewskim. —Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A 2 (71), 87-94. Lipka L. Leksykalizacja, idiomatyzacja i Hipostazowanie jako Problemy synchronii Nauka o tvorbi besed. — Perspektywy Badania słowotwórcze: Hrsg. von H. E. Brekle, D. Kastovsky, Bonn: Bouvier Verlag, 1977. 155-164. Malachovskij L. Teorija leksiceskoj i grammati¢eskoj omonimi, Leningrad: Nauka, 1990. Paul H. 1920: Zasady Historii języka, Halle. Pilch H. The Synchrony — Diachrony Division in Word Formowanie. — Historyczny Semantyka, historyczna Słowotwórstwo: Red. by J. Fisiak, B.; N. Y.; Amsterdam: Mouton, 1985. 423-425. Soboleva P. Slovoobrazovateljnaja polisemija omonimija, i Moskwa: Nauka, 1980. Smelev D. 1973: Problemy semanticeskogo analiza leksiki (na materiale russkogo jazyka), Moskwa: Nauka. Urbutis V. 1961: Rzeczowniki współczesnego języka litewskiego utworzone za pomocą formantów końcówkowych. — Ka/botyra 3 (1), 27-61. Urbutis V. 1955: Sposoby powstawania homonimów leksykalnych w języku litewskim. kand. m. filologii dysertacja, Wilno. Zverev A. 1972: Wyrażenie kierunku produktywnov ści w języku rosyjskim. — Aktualne problemy rosyjskiej słowotwórstwa 1. Samarkanda: Samark. państw. un-t im.. A. Navoi, 72-80. DEWERBATYWA MIT DER KOŃCÓWKA -2 Z SYNCHRONICZNEGO I HISTORYCZNEGO PUNKTU WIDZENIA Podsumowanie In pierwszej części Beitrags werden die Beziehungen der Deverbativa mit der Endung -a zu ihren Grundverben untersucht. Aus der Z punktu widzenia współczesnego języka litewskiego za derywaty nie uważa się słów, których czasowniki podstawowe nie zachowały się już (por.: deja) albo są używane tylko w zabytkach piśmiennictwa bądź w dialektach (por.: banga); als 145 Uznaje się również za simplizia Wyrazy, które są w pełni zleksykalizowane, tj. których znaczenia oderwały się od znaczeń czasowników podstawowych (por.: ranka, riba i in.). Często trudno ustalić, czy es ob Czy wyraz należy jeszcze uważać za derywację, zu czy też ob es juos jau in klasė przeszło w wyrazy proste: in językowe darbai bus šie problemy traktowano różnie. In atskiriems Można mówić o zmienionym lub zmieniającym się kierunku słowotwórczym, jeśli būti deverbatyvu motyvuotas pagrindinio veiksmažodžio (plg.: nuoma). In antrajam Część wkładu badamy określenia działających osób im Neutrum, które im DLKZ; jako szczególne znaczenia wieloznacznego Przytoczone słowa. Te same Wörter können działań, rezultatów działań, Orte, die oznaczające narzędzia lub osoby działające, przy czym one Femininum sind, z.B. wo: 1. "Seufzen, Jammern" (das Gestöhne, das Ächzen); 2. "jemand, der ständig jammert, stöhnt" (wer ständig stöhnt, ächzt). Wychodząc od tej różnicy morfologicznej, są one w tych Füllen aus synchroner Sicht Homonimy słowotwórcze, które jako oddzielnie wyprowadzone od tego samego Czasownik należy określić. Z historycznego punktu widzenia uchodzą one jednak za znaczenia wieloznacznego słowa. 146