XVII a. dvarų inventoriai – Rytų Lietuvos antroponimikos ir demografijos šaltinis

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Zigmas ZINKEVIČIUS XVII A. DWORÓW INWENTARZE —- WSCHODNIEJ LITWY ANTROPONIMIKI IR DEMOGRAFII ŹRÓDŁO Artykuł ma na celu — przeanalizowanie Wschodniej Litwy antroponimów, odnotowanych przez K. Jablonskiego ir M. sporządzonym przez Jučasa ir 1962 m. wydanym w Wilnie XVII a. zbiorze inwentarzy litewskich (Jablonskis, Jučas 1962) i wyciągnąć wnioski demograficzne. Nie bierze się pod uwagę całej Litwy Wschodniej, lecz tylko te jej miejscowości, z których we wspomnianych inwentarzach zachowały się dane i w których język litewski z czasem najbardziej podupadł, mianowicie następujące osady (w nawiasach podano odległość od Wilna w linii prostej, numer inwentarza i strony publikacji): Ne me n ¢ in € (23 km, nr 18, s. 110 i nr 70, s. 329-330), MaiSiagala (28 km, nr 19, s. 111), Z alavas (62 km, nr 28, s. 141-142; w dworze Zალավskim w 1867 r. urodził się marszałek Polski Józef Piłsudski!), V 6 kė (obecnie przedmieście Wilna, nr 30, s. 146— 150), Buivydžiai (35 km, nr 57, s. 272-273), Sužionys (40 km, nr 77, s. 346-349), Sudervė (18 km, nr 78, s. 350-352), Karvys (25 km, nr 83, s. 363-364), Šalčininkai (45 km, nr 88, s. 374), a także dwie miejscowości poza granicami Republiki Litewskiej, na Białorusi: Kam 6jys (98 km, nr 9, s. 59-60) i Lazūnai(100 km, nr 106, s. 416; zob. także ryc. 1). Inwentarze tych osad sporządzano w różnym czasie: najwcześniejszy jest inwentarz dworu Kamojų — z 1611 r. (jedyny w języku kancelaryjnym słowiańskim i cyrylicą, wszystkie pozostałe po polsku), najpóźniej sporządzono inwentarz dworu Lazūnų — w 1696 r. Analiza występujących w inwentarzach antroponimów pokazuje, że dwuimienny system identyfikacji osoby (imię + nazwisko) nie był jeszcze wówczas ustabilizowany. Osobę można było określić, dajmy na to, pomijając imię chrzcielne, lecz podając patronimik, np., Krynelis Markuns, tj. Krynelis, syn Morkausa (Niemenczyn), obok Mikotay Kripe, £awryn Kripe, Piotr Kripe występuje także Kripe Stanisfawonias, a więc Kripė, syn Stanisława (Sużany), albo wyłącznie imieniem chrzcielnym, np. Urban (bez drugiego członu identyfikacji; Niemenczyn). Osoba mogła mieć dwa patronimika, utworzone od imienia ojca i jego przezwiska lub innego nazwiska osobowego, a ponadto także własne przezwisko, np., Marssc Cumorosuy J/loižiMoBuųu — Motiejus, syn Simona Laimy; Muxo/raii Cracio/reBuu J/loivsoBuu Kuruii'krke/rrncb — Mikalojus, syn Stasiulisa Laimy, zwany Kiškeliem; ffxyrr'rsix Hl'xoBusu JlomyroBrd — Jakustinas (najprawdopodobniej przezwisko), syn Jankausa (imię chrzestne ojca) Lapūnasa (przezwisko ojca); Tomanr a Maprux MareeBrun Mariokosuyel CBnup'r/- reBe — Tamošius i Martynas, synowie Motiejusa i Matiukasa, przezwiskiem Svirpliai (wszystkie przykłady z Kamojów). Zamiast drugiego członu określenia (dzisiejszego nazwiska) często 63 ) Kamojys Dubingiai o o5 oe 2 Ka | J Lentupis Dubingių 7 / e i. 8 Sużany jez. Śwokšto Eitminiškiai e eo / Niemenczyn Świriai Riešė o. S Sudervė Warnionys jez. Świriai % o jez. Wyszniowo < WILNO Gierwiaty O ~ 0 l. Smorgonie “Ze Ro /Wiszniewo. get) Wołożyn| Esminis O Jurociszki Żyrmuny O {ot d Lazunai FJ Lida Ų Rys. 1. W artykule analizowana jest teoria (nazwy zbadanych miejscowości podkreślono). 64 następuje określenie zajęcia (rzemiosła) lub pozycji społecznej, np. Jan bednarz (bednarz- ), Jan piwowar (piwowar), Jan strzelec (strzelec, myśliwy), Jerzy trębacz (trębacz), Mikołaj borarzyn (szlachcic; wszyscy iš Niemenczyna), Paweł wal £0- (kowal), Jerzy kucharz (kucharz- ), Jan szwiec (krawiec, ar szewc; ci iš Sużonių), Stephan kolesnik (kołodziej), Kazimierz pisarz (pisarz; iš Sudervės), Andrzey cieslia (cieśla), Andrzey Mžynarz (młynarz), Markowa wdowa (wdowa; iš Maišiagalos), Stanistaw krawiec (krawiec; Karvys), Jan Czapocznik (kapelusznik; Zalavas). Iš takiego rzemiosir ła itp. wskazań mogą być tworzone patronimika, np. Krzysztoph Zawnikiewiecz — Kristupas lovininko, tj. asesora sądowego (posiednik), syn, Wdowa Kopaczowana wdowa, córka grabarza, ar żona (Wokė), £otyszaniec (syn Łotysza; narodowość wskazana za pomocą spolonizowanego litewskiego przyrostka patronimicznego -onis; Niemenczyn), Litwinowicz (pierwotne znaczenie — mé — syn Litwina; Suderkany). Mogą iść nawet sami: Wdowa (Zalavas), Rusin (określenie narodowoar ści przydomek; Wokė). Często używane są kanoniczne ne formy imion chrzestnych, ale warianty ludowe, jų zazwyczaj litewskie zdrobnienia, np. Januk, Petrul, Stasiul itp., nierzadko z pełnymi końcówkami: Janukas, ir Petrulis... su Niektóre iš jų dziś używane są wyłącznie jako nazwiska, np. Czepas (i be końcówki Czep, skrót iš Céponas < pol. Szczepan « Stefan), Matulis(is), Tum(as), Tumuk(as), Wal(is)... Czasami osoba jest określana dwoma wariantami takiego imienia chrzcielnego, np. Kryniczelis Tumul Tumuk (Niemenczyn). Wszystko to wskazuje, że współczesny binarny system określania osoby nie był wówczas jeszcze ustalony, znacznie się różnicował, a zarazem kształtowanie się nazwisk było jeszcze bynajmniej niezakończone, toteż drugiego członu określenia (obok imienia chrzcielnego występującego antroponimu) w wielu przypadkach nie można traktować jako nazwiska. Stopień slawizacji litewskich antroponimów jest nierówny. W tym samym inwentarzu występują dokładnie zapisane litewskie antroponimy obok znacznie zniekształconych, bez końcówki itp. Widocznie zależało to przede wszystkim od skrybów. Jednakże można jedynie przypuszczać, kim byli ci pisarze. Inwentarze bowiem zazwyczaj podpisywała nie jedna, lecz kilka osób, traktowanych jako świadkowie. Być może wśród nich była także osoba, która go spisała, ale nie zostało to wskazane. Imiona i nazwiska podpisujących często nie były litewskie, bez elementów języka litewskiego, np., Jan Odyniec, Krzysztoph Zakrzewski, Krzysztoph Podwinski, Marcyan Streczon, Jakub Bobrowski, Michat Hordziewski. Ale występują też imiona i nazwiska pochodzenia litewskiego, zwykle zeslawizowane, np., Albrycht Michat Mintowt (Mintautas), Michaf Kazimierz Kirkito (Kirkilas), Piotr Rudamina Dusiatski (Rudamina dusetiškis), Mikofay Tomasz Bildziukiewicz (od Bildžiukas), Halszka Uniechowska Montowtowa (od Mantautas), Aleksander Woyna (Vaina). Osoby podpisujące były przeważnie ludźmi miejscowymi. Wskazują na to adnotacje znajdujące się przy ich imionach i nazwiskach, np., woiewoda Pofocki, woiewodzic smolenski, straznik wilkomirski, starosta starodubowski, podkomorzyc brastawski, staroscina mozyrska, kasztelan nowgrodzki, woyski y sedzia grodski orszanski, skarbnik braslawski. 65 Chłopi w inwentarzach często są określani ne po jako jedna osoba, lecz jako rodziny, np. napisano: Stephan Bartajcis, synowie Szymon, Stasiuk y Janek; Piotr Eawrynowicz z bratem Stephanem, synowie Piotrowe Baftruk y Kazimierz; Crannc/raBs JTlaiiMoBnu Zlpsrropa[H]Jr2 3 x0HoI0 Boddeecio, 3 ChIHOMB HlHOM, 3 JOYKaMH A/X00TOIO H Kar’psrroro. W takich przypadkach rodzina uważana jest za jedno określenie osobowe. Iš wszystkich określeń osobowychmų (całej rodziny ar jednej osoby) znalezionych w wymienionych miejscowościach 379. Iš jų mniej więcej połowa ma obok imienia (5196) chrzcielnego nazwiska osobowe z elementami języka su litewskiego. Większa część jų (31 96 iš wszystkich określeń osobowych) zapisana su jest w całości po litewsku, z litewską końcówką, mniejsza część (20 96) — be końcówki, lecz litewskość jų wskazuje rdzeń i przyrostek nazwiska ar osobowego. Odsetek takich nazw osobowych w inwentarzach poszczególnych dworów znacznie się różni i, jak się wydaje, zależał od wybranego przez pisarza sposobu nazywania. Największy odsetek nazw osobowych zawierających elementy języka litewskiego występuje w inwentarzu dworu — 9196, Karwiów najmniejszy — Suderves, tylko 36%. Odsetki dla innych miejscowości (w kolejności malejącej): Mejszagoły — 7996, Bujwidz — 7796, Niemenczyna — 7096, Kiemojów — 6796, Zaława — 61 %, Szuszany — 59%, Szałczyńskie ir Lazuny — 50%, Waki — 38%. Zróżnicowanie procentowe najprawdopodobniej nie wskazuje na większy lub ar mniejszy stopień litewskości mieszkańców miejscowości, ponieważ zależało, jak wspomniano, od wybranego przez pisarza sposobu określania osób, być może w pewnym stopniu odzwierciedlającego jednolite wszędzie używanie antroponimów ne przez samych ludzi. Imiona osobowe niezawierające elementów języka litewskiego wchodzą w skład į 49% wszystkich określeń. Najwięcej (3496 wszystkich określeń) stanowią takie, którymi wówczas mogli być określani jednakowo Litwini i nie-Litwini, a więc mające rdzenie chrzestne tłumaczenia (17%), litewskich przezwisk na język į polski (o 10%) ir wskazania zawodu, zajęcia oraz pozycji społecznej (796). Podawane są przykłady antroponimów z podstawą chrzestną: Ambrosewicz, Bartoszewicz, Bartkiewicz, Axumosny, Lawrynowicz, Macieykowicz, Maximowicz, Matuszewicz, Mickiewicz, Mitkiewicz, Osipowicz, Pawtowicz, Sawlewicz, CewexoBru, Stankiewicz, IllacuoBHu, Szymaszko, por. współczesne litewskie nazwiska Ambrasévicius, Bartasévicius, Bartkėvičius, Jakimavičius, Laurinavičius, Maceikėvičius, Maksimavicius, Matusévicius, Mickévicius, Mitkévicius, Asipavicius, Paulavičius, Saulévicius, Semenavicius, Stankévicius, Cesnavicius, Simaska. Należą tu również antroponimy Czapowski, Iwanowski itp. z przyrostkiem typu -sk7, por. współczesne litewskie nazwiska Cepkduskas, Ivanauskas (istnieje też Ivonas od Iwan). Że większość, a nawet wszystkie takie antroponimy oznaczają Litwinów, pokazują występujące litewskie zdrobniałe formy imion dzieci, np., Lawrynowicz, syn Baftruk; Romanowicz z bratem Jokubom, syny Baftruk y Januk; Marcinkiewicz, syny Stanistaw y Januk itd. ir Przykłady możliwego tłumaczenia przezwisk na język polski: Baran, Baranowski (por. współczesne nazwiska Avinas, Avinauskas obok Baronas, Baranauskas), Jastrzebski (por. Vanagas, Vanagiūkas, Vanagaitis obok Jastrernbskis), Ky/rax (por. Kumstys obok Kulokas), Owczyna (por. Avelis, Avelys obok Aučyna, Aučinikas). Tłumaczone mogą być także nazwiska osobowe Korowka (por. Karvaitis), Krol (Karalius), Krzywo66 nos( Kreivanosis), Lupka (i§ * Liubka: lubic‘myléti’ obok Mčilė, Meilius, Meilūtis, Meilūnas), Obrezka (por. Skūstas, Kirpditis, Rėžys, Raižys), być może ir Malinowicz (por. Avietėnas, Avietynas), Zelazewski (por. Glėžius, Geležėlė, Geležinis) itp. ir Należy zauważyć, że większość takich „polskich nazw osobowych (np. Korowka, Kyr/rak, Obrezka, Zelazewski) nie ma w słowniku dawnych polskich nazw osobowychne (Taszycki 1965-1985), najwyraźniej, używać tylko Na Litwie. Jak wynika z to analizy nazw osobowych odnotowanych w księgach chrztów i ślubów wileńskiego kościoła św. Jana z tego właśnie stulecia, tłumaczenie nazwisk na język polski było wówczas bardzo rozpowszechnione (Zinkevičius ir į Niektóre kalki utrwalały się, a czasami posługiwali się nimi sami mówiący po litewsku, np. Grygas 1977: 105-11). Spiewakas)게. ir ]}оу2 (Niemenczyn; por. Dainius, Dainys, Dainiūnas). Wszystkie określenia 596 zawierają nazwiska, których rdzenie mogą być traktowane nie tylko jako ne słowiańskie, lecz także jako litewskie, np. Borewicz, ir Borowski (por. Baras, Barys, Bar-gaila), Dorkowski (: Dar-kintis), Kosina („Kuosinis, por. Kiiosa, Kuosaitis), San (por. Sanys iš San-daras, San-dargas, San-galas, San-ginas, Santaras, San-tautas, San-gaila). O tym, że są to najprawdopodobniej zlituanizowane nazwiska pochodzenia litewskiego, świadczą występujące zdrobniałe litewskie formy imion dzieci osób, które były nimi określane, np., Borewicz, syn Januk itp. ir Należą tu nazwiska ir utworzone iš prawdopodobnie od litewskich nazw miejscowości, np., Lawinski (; Loviai), Szydtowski (: Sidlava od Šiluva). Nawiasem mówiąc, słownik dawnych polskich nazwisk nie odnotowuje większości nazwisk tego rodzaju (Dorkowski, San, Lawinski...). Tylko 9% wszystkie określenia zawierają imiona osobowe su o korzeniach zdecydowanie obcego pochodzenia, które trudno podejrzewać o bycie kalkami lub po prostu przeróbkami, takie jak Dzrerszko, Grzybowski, Magier, Magierba, Kroinski, Stronowski, być może Zwierkowski i in. Jednakże także w określeniach zawierających takie imiona osobowe występują niekiedy litewskie zdrobniałe formy imion dzieci lub braci, np. Mikofay nowik, syn Marciuk; Sofoduszka z bratem Krysciukiem (obaj z Wokės). I większości tych imion osobowych (Dzierszko, Magierba, Kroinski, Stronowski, Zwierkowski, Sofoduszka...) nie odnotowuje słownik dawnych polskich imion osobowych, a zatem najprawdopodobniej powstały one właśnie tutaj na Litwie. Wskazano, że imiona osobowe bez elementów języka litewskiego, tj. takie, na podstawie których nie można rozpoznać, że dana osoba jest Litwinem (choć zdarzają się litewskie formy imion członków rodziny), występują niemal w połowie wszystkich określeń (4996). Jeżeli procent obliczalibyśmy nie od wszystkich określeń, lecz tylko od tych, w których imiona osobowe podano bez litewskich końcówek (znaleziono ich 262), otrzymalibyśmy nie 49%, lecz 71%. A zatem w tym przypadku tylko na podstawie 2996 imion osobowych można byłoby rozpoznać Litwinów. Jednak jest to zwodnicze, ponieważ Litwini byli wówczas i nadal są często określani antroponimami pozbawionymi elementów języka litewskiego (obecnie takim elementem jest często końcówka, którą niegdyś skrybowie odrzucali). Weźmy nazwiska obecnych pracowników Instytutu Języka Litewskiego (wszyscy są Litwinami- ). Po odrzuceniu końcówek tych nazwisk i zastąpieniu litewskiej pisowni taką, jaka była wówczas stosowana, otrzymalibyśmy około 67 60% nazwisk, których posiadaczy nie moglibyśmy już rozpoznać jako ir Litwinów, 40% jedynie na podstawie nazwisk takie rozpoznanie byłoby możliwe'. Gdybyśmy šį zastosowali ten stosunek do analizowanych określeń z inwentarzy dóbr ziemskich, zawierających bezkońcówkowe antroponimy, i uwzględnili fakt, że 1096 (spośród wszystkich określeń 796) zawiera wskazania zawodu i zajęcia, których obecnie już nie ma, bylibyśmy zmuszeni dojść do wniosku, że co najmniej 8396 wszystkich interesujących nas określeń odnosiło się do Litwinów. Spolonizowani miejscowi mieszkańcy mogli wówczas przebywać jedynie w dworach i zagrodach położonych bliżej dworów. Antroponimy z rdzeniami pochodzenia litewskiego ma około jedna trzecia wszystkich określeń. Te antroponimy są bardzo różnorodne. Starych, wywodzących się jeszcze z czasów przedchrześcijańskich dwuczłonowych antroponimów jest wśród nich bardzo niewiele, tylko następujące (stanowią zaledwie 496 wszystkich określeń): Biwayna (= By-vaina Buivydžiai), Narbut (Nor-butas Sužionys, Lazūnai), Sumbar, gen. sg. Sambora (Sam-baras Nemenčinė), być może Mondrygayto (zniekształcone; Nemenčinė), ponadto kryją się one w zeslawizowanych patronimikach oraz derywatach typu -ski: Bbyfžiamroasunu (Bui-vydas), byrpumosny (Būt-rimas, oba z Kamojów), Gielmanowski (Gil-manas Vokė). Skróty takich antroponimów (jest ich nieco więcej) widoczne są w nazwach osobowych: Dawszkys (Daug-šys Sužionys), gen. sg. Minety (Min-ela Maišiagala), Naruszewicz (od Nor-ūšis Sudervė), Rymkielis (Rim-k-elis Sužionys: Rimkus, por. Rim-kantas), Woinius (Vainius Maišiagala), być może Buytalaytis (Bui-t-el-aitis Šalčininkai), Butkanelis (But-k-onėlis Karvys), Nargielis (Nor-g-elis Sužionys), Woyszka vytis (Vaiš-k-aitis Šalčininkai), Zeim (Žeimis lub Žeimys Zalavas, por. „Žeim-mantas). Litewskich nazw osobowych pochodzenia przezwiskowego jest nieporównanie więcej; ma je aż 32% wszystkich określeń. Bardziej charakterystyczne przykłady: a) z Nemenčinė: Bylduk (Bildukas: bildūkas ‘ten, kto hałasuje, dudni; duszek, diablątko’), gen. sg. Bifduna (Bildūnas, por. współczesne nazwiska Bilda, Bildditis: bildėti), gen. sg. Gaidelia (Gaidélis: kogut), Kairelis (Kairélis: lewy), Kirynaytis (Kirinaitis: kirinti „drażnić, zaczepiać"), Klukielis (Kliukelis, por. Kliūkas: kliūkis ‘gaduła; półgłówek’), Krynelis (:krynis 'ogon'?), Kryniczelis (:?), Eapszys (Lapsys: lis “słaby, chory’), Murmulis (Murmūlis: mruczeć- ), Sidabris (por. Sidabras: srebro), Swida (Svida, por. Svidėnis, Svidėnas: svidėti “lśnić, błyszczeć, promieniować'), Urde (Urdė, por. Urdavičius: urdėti ‘przeciskać się’); b) z Maišiagali: Dakanis (Dakanis: dakanoti ‘rozrzucać, rozdzierać, targać, męcząc’), Gasranis (Gasionis, por. Gasys, Gasiūnas- :?), Giedroic (Giedraitis, por. Giedra, Giedrys: giédras “słoneczny,, jasny; przejrzysty, czysty, klarowny'), Margielis (Margėlis: pstry), Narogis (Noragis: socha), Rudakiszki (Rudakiskis: rūdas + kiškos ‘biodra; połówki spodni'), Szarka (Šarka: sroka); c) z Zaława: Bafa (Bala, por. Balas: balti, bala), Kul (Kulys: kulys Slubis), Szakalis (Šakalys: szakalis), Zyrnielis (Žirnėlis: groch), 1 Taki stan rzeczy ukazują również w przybliżeniu dane „Słownika litewskich nazwisk” (Vanagas i in. 1985-1989) (sprawdzono nazwiska zaczynające się na litery A i J). 68 Zemel (Zemelis, por. Zemeliiinas : Zémas, albo Ziemélis : Ziemys, žiemiai ); d) iš Vokės: Burba (Birba : burbéti), Kiele (Kielė : kielė), Miazelis (MieZélis : miézis), Rudzis (dial. Rudzys < Rudys : rudas), Wanagiel ( Vanagélis : vanagas); e) iš Buivydžių: Jodaragis (Juodaragis : jiodas + ragas), Kirkilo (Kirkilas ar Kirkila : kirkilas ‘kto skrzeczy’), Machnis (Maknys : maknys ‘kto się jąka’; może mieć pochodzenie chrzestne, por. ir Maxxo — Dnumax), Szypiefaytisir Szypielaye (Šipelaitis, por. Šipėlis : šipas “vikrus, greitas’); f) iš Sužionių: Augulis (Augūlis: augūs, augti), Auksztawartis (Aukstavartis: aukštas + vartai), Awksztoraytis (Aukštaraitis: aukštas), Garnalis (Garnélis: garnys), Giedroyc (Giedraitis), Jaciowarys (Jaučiavarys: jautis + varyti; plg. kaimo pavadinimą Jaučiavarial), Kierulis (Kerulis: kėras), Kirpe (Kirpė, plg. Kirp-aitis: kirpti), Kukielka (Kukélka, plg. Kukis, Kukénas: kukis “kablys, vasas’, kūkti ‘linkti, svirti, klupti"), Miszkinis (Miškinis: miškinis), Rugiedonis (Rugiaduonis: rugiai + diiona), Statulanis (Stat-ul-ion-is, plg. Stat-ul-évicius, Stat-évi-- cius: status), Stukielis (Stukélis, plg. Stūkas: stukas ‘rastgalys; storas nerangus Zzmogus- ’), Swilzantis (SvilZentisar Svilzandis: svilti + Zéntas, žandas), Szarka(Šarka), Wanags(- Vanagas: vanagas), Warna (Varna: varna), Wasarys (Vasaris: vasara), Wilkanis (Vilkonis, plg. Vilkas: vilkas); g) iš Sudervės: Dzidzienis (Didienis, plg. Didas, Didonis: didis), Pilina (plg. Pilinka: pilis), Skrobel (Skrabelis, plg. Skrabas: skrabėti ‘skrebéti; daug kalbėti, plepėti"); h) iš Karvio: Bamelis (Bomelis, plg. Bomeika:- ?), Kanapinis (Kanapinis: kanapė); i) iš Šalčininkų: Balinik (Balinykas, Balininkas: bald), Raguza (RaguZza, gali būti perdirbinys iš RagoZa, Ragožius: ragozius- ‘nerangus, staciokas zmogus’); j) iš Kamojų: Kur 'kerrcs (Kiskėlis: kiškis), nom. pl. Csup'rvreBe (Svirplys: svirplys), Cry6esa (Stubeda: stūbeda ‘nepaslankus, tingus Zmogus’), gen. sg. //Ba/r'kyka (Švalkūnas, plg. Svalkus: švalkus ‘plepys’, švalka “kas teška"). Kai kurie pravardinės kilmės asmenvardžiai iškraipyti, su slaviška galūne, sunkiai rekonstruojami, pvz. : Berbedz (gal vietoje Kerbedz < Kėrbedis: kerbedynas ‘iSsiskétes krūmas'; Nemenčinė), Boltuszko (Baltuška: baltuska ‘baltaodis’; Sužionys), Borckiel (: ? Zalavas), gen. g. Brackiela (: ? Maišiagala), Czuhielis (gal Ciukelis, plg. Čiukaitis: čiūkė ‘kiaulé’, čiūkinti ‘zulintis’, čiūkti “čiaudéti- ’; Sužionys) Gayzaniec (Gaizonis Karvys, plg. Gaižys, Gaizidnas: gaizus), Naturgaicis (Naturgaitis Nemenčinė: ?), Nerabalis (: ? Sužionys), Odrugim (Atrūgimas ? Buivydžiai: at-si-rūgti 7), gen. pl. (?) Slizow (plg. Sližys Vokė: sližys “tokia Zuvis’), Sfusz, g.pl. Sluzow (Sliūžas lub Šliūžas Vokė: šliūžas'kas šliaužia"), Tomoysta (: ? Nemenčinė), Uzelis (Ūselis ? Sudervė: ūsai), Wagiel (Vanagėlis ? Vokė). Pasitako powstałych z zapożyczeń, np., Bulkanis (Bulkonis Zalavas, por. Bulka, Būlkius, Bulkaitis: būlka ‘bandele- ’; może być też kalką, por. Bandel-iduskas), Baciulaitis (Bociulaitis Maišiagala, por. Bociulis, Bočius: bočius < 6aųga'tėvas'), Balubaniec (Balubonis Zalavas, być może zamiast Balabonas: tot. balaban “z dużą głową'), Biskupelis (Byskupėlis Karvys: byskupas ‘biskupa69 s’), Duda (Dida Maišiagala: diida), Kolęda (Kalenda Sužionys: kalenda“kalėda*), Lowczus (Laucius Sužionys : /aūčas < JIroB4HĖ “starszy nadzorca polowania"), Przystawanis (Pristavonis Maišiagala: pristovas ‘nadzorca’, Przvietoj Prdėl lenkiškos tarties), Spiewakas (Spievokas Nemenčinė: spievokas < Spiewak „dainininkas“). Kiti slypi slaviškuose tėvavardžiuose ir apskritai ir dariniuose su slavų su priesagomis: Bildziukiewicz, f. Bildziukowa (iš Bildžiūkas Lazūnai : bildžiukas ‘kas bilda, trankosi’), Gielwano(w)ski (Gelvanauskas Vokė: Gélvonai), Kowlewicz (Kaulevičius Vokė, plg. Kaulys, Kaulditis : kość), /lorivopuy (z Laimas ar Laima Kamojys : /4imé), JTomyrosn4 (z Lapiinas Kamojys, por. Lapas : lapas), Popielicki (z Papilys ar por. Sužionys : pa + pilis), Iyriaanosuy (z Puidelis Kamojys, por. Puaida : puidyti ‘pędzić, gonić su hałasem"), gen .sg. Railowicza (z Raila Niemencz- : yn rdila ‘gaduła, krzykacz, lubiący się kłócić’), Bo#Bogsrosud (z Vaivadėlis Šalčininkai, por. Vaivadas, Vaivada: vaivada). W jednym przypadku użyto zeslawizowanej nazwy grupowej (rodzinnej): Dudefowczyzna Nemenčinė "po Dūdelius’. Są takie, którymi określa się zawód, czasem przynależność etniczną: gen. sg. Doktoraycia (Daktaraitis Nemenčinė : daktaras), Gudalis (Gudėlis Zalavas, plg. Gūdas : gūdas), Gudanis (Gudonis Maišiagala, Sužionys : gūdas), Pruszniec (Prusonis Niemenczyn, być może iš Prūsonis, por. Prūsas : prūsas), gen. lp. Ratodayli (Ratadailis Niemencz- : yn ratadailis 'račius"), dopełniacz lp. Zemaytena (Žemaiténas Maišiagala, por. Žemaitis : žemaitis), Zemoitel (Žemaitėlis Zalavas, por. Żemaitis). Jak wspomniano, antroponimy zawierające rdzeń chrzcielny wchodzą į 1796 wszystkich określeń. Wśród nich jų występują su zachowane z litewską końcówką ar oraz litewskimi przyrostkami: a) su końcówką: Czapas (Cépas Sużionys < Céponas < Szzepan < Stefan; jako ir imię chrzestne), Nakas (Nakas Sużionys: Enoch, EHOX); z przyrostkami zdrobniałymi: Bochdanelis (Bagdonélis Sużionys, por. b) su Bagdonas < Bogdan, borgars — kalka greckiego Theodosios), Jaczelis (Jočelis Sużionys, por. Jočys < Jacz + Jakub), Stanulis (Stanulis Karvys, por. Stanys < Stari, Crans < Stanistaw, Craunc/raBe), Szymuk (Simukas Nemenčinė, por. Simas < Szym + Szyman ‘Simonas’); c) z przyrostkami patronimicznymi: Bartajcis (Bartaitis Vokė, por. Bartas < Bart + Bartholomeus), dopełniacz lp. Jakaycia (Jakaitis Nemenčinė, por. Jakas < Jak + Jakub), Kazoyc (Kazaitis Karvys, por. Kazys + Kazimieras), Marciukaycis (Marciukaitis lub Marciukaitis Vokė, por. Marcius, któremu początek dał Martynas), Miszaycis (Misaitis Vokė, por. Mišas < Misz, Mum < Michal, Muxaxn/), Sawulaycis (Savulaitis Nemenčinė, por. Savūlis, Savas < CaBa<-CaBenuū), Witeyc (Vitaitis Karvys, por. Vitas); Bananis (Banonis lub Banionis Sużany, por. Banys, początek dał Benedykt), Jakutonis (Jakutonis Mejszagoła, por. Jakutis, Jakas + Jakub), Jiurgianis (Jūrgionis Mejszagoła, por. Jūrgis), gen. sg. Mircinania (Marcinonis lub Marty70 nonis Mejszagoła, por. Marcin), Maszanis (Mosionis Załawas, por. Mośius < Masz, Maszo + Matyasz), Mikofanis (Mikalonis Sużany, por. Mikołaj), Szymananis (Simononis Mejszagoła, por. Szymon ‘Szymon’), Urbananis (Urbononis Maišiagala, por. Urbonas), dopełniacz lp. Wafania ( Valonis Maišiagala, por. Vala, Valius < Valentinas), Witanis ( Vitonis Maišiagala, por. Vitas); dopełniacz liczba pojedyncza Fronckuna (Pranckūnas Maišiagala, por. Prafckus < Franciszek), mian. lm. Gryciuny (Griciinas Sużany, por. Gricius < Ipuu < Ipuropui), Markuns (Morkūnas Niemenczyn, por. Morkus), Misiunas (Misiūnas Niemenczyn, por. Misius < Mis, Mucs < Michal, Maxam), gen. sg. Winciuna ( Vinciūnas Maišiagala, por. Vincas). Su z końcówkami i przyrostkami z suzalo: Rakuc (Rakutis Zalavas, por. ROkas), Bamior ( Valiūlis Kamojys, por. Valius < Valentinas) ir jeszcze jeden inny. Przykłady z su użyciem słowiańskich przyrostków iš patronimicznych litewskich zdrobniałych ir innych imion chrzestnych: z Żawrukowiczami (z Laurūkas Vokė, por. Laūras < Laurynas), Maciukiewicz (z Maciūkas ar Mačiūkas Vokė, por. Macys, Mačys < Motiéjus), Macroresny (z Masiūlis Kamojys, por. Masys — Motiėjus), Praniukiewicz, Proniukiewicz (z Praniūkas Vokė, por. Pranas), Cracio/rieBuu (z Stasiūlis Kamojys, por. Stasys), Walukiewicz, Wafukiewicz (z Wal(i)ukas Wokė, por. Walius < Walentinas- £. ), Witkanowa (z Witkonis Karwis, por. Vitkus < Witko + Wit “Vitas'). Raz użyta zeslawizowana nazwa grupowa (rodowa): Zėrzefowczyzna Niemenczyn ‘pas Tėrz-el/-ius', por. Tėrza, przypuszczalnie iš 7ėreza < Tėrėzijus. W inwentarzach antroponimów zawierających litewskie sufiksy deminutywne jest ich wiele; stanowią one nawet 22,3% wszystkich określeń (z -ukas 10%, z -elis 9%, z -ulis 3%, z -utis 0,3%). Mają je antroponimy zapisane po litewsku z końcówkami (Janukas, Kairelis, Augulis...), warianty skrócone przez skrybów (By/duk, Zemel, z Kierulem, Rakuc...), kryją się one w patronimikach typu słowiańskiego (Pran-iuk-iewicz, ITyii25/r-oOBHu, Mac-io/r-eBuu, /ĮeB'kr-yr-eBHu...), otrzymują je także antroponimy mające nielitewskie rdzenie lub niejasnego pochodzenia, np. Gniwt-e/-ko Nemenčinė, Tatarzyn (Tatar!), Ciep-uk Zalavas. Widocznie w starożytności Litwini bardzo lubili deminutywne formy imion. Nic dziwnego, że sufiksy te, zwłaszcza -uk-, zapożyczały języki sąsiednie. Antroponimów mających litewskie sufiksy patronimiczne charakterystyczne dla Litwy Wschodniej (zapisanych po litewsku i zeslawizowanych) jest stosunkowo dużo; stanowią one 10,3% określeń (z -onis 8%, z -ūnas 2% i z -énas 0,3%), a więc więcej niż z -aitis (tych 6%). W ten sposób litewskie patronimiczne przyrostki mają antroponimy wchodzące aż do 16,396 wszystkich określeń. Antroponimy zawierające patronimiczne przyrostki pochodzenia słowiańskiego -avičius, -evičius (-owicz, -ewicz) wchodzą do 1596 określeń, a mające przyrostki -sKktipo —7%. Litewskość badanych miejscowości świadczą nie tylko antroponimy z inwentarzy, lecz także wymieniane w nich nazwy miejscowe (w inwentarzu dworu Buivydžiai nazw miejscowych nie ma), które są niemal wszystkie litewskie, tylko zazwyczaj zeslawizowane i nieco zniekształcone. Daupūnė); rojst 71 punia “stodoła, spichlerz, chlew' (punia lit. iš “raistas, pelkė' (w roistach); rum ‘troba, pastatas’ (rum wielki, rum tarcicami obity, tym rumem, za naprzeciwko tego rumus lietuvių kalbos germanizmo rūmas) iš diminutyvine forrumek ir ma (do tego rumku); rykunia, rykonia ‘dvaro gyvulius gyvulininkystės produktus tvarkanti i ir moteris' (dlia ciwona rykoniey; y rykūnia iš rykauti : "tvarkyti, šeimininkauti, rikiuoti’); siaber “draugas, bendradarbis’ siabrami; sębr); sklut (z iš „szerokie ostrze siekiery do ciosania kłód, skliutas’ (sk/ut ciesielski, nom. l.mn. skluty); swiren, swieren, swierzen, szwieren „svirnas” (do swirna, w swirnie, w swiernie, szwiernie, w tem w swierznie, swiernem, za dwa swirny, szwierny, gen. l.mn. swirnow, szwiernow, za swirnami, przed szwiernami, w swiernach) ir diminutyviné forma swirenek tem (w swirenku); trzynitny ‘trinytis’ (zupanik trzynitny ponoszony); untrynik, untrenik ‘niegłówny robotnik, pomocnik, drugi w hierarchii’ (z untrynikiem, nom. pol. f. untrenicy; iš dial. untrinykas, -€); wicina „dawny płaskodenny rzeczny statek towarowy, wityna” (od wicin, zamarzłyod ch wicin). Występują lituanizmy znaczeniowe (kalki), np. strona, stronica „klepisko w stodole” (fok nowy stronami, z tok dwadziescia sazi stronicami), z trynog ‘trikojis’ (trynog miedziany). Pojawiają się elementy litewskiej fonetyki, np. spółgłoska Kk zamiast polskiego cf. w kacie ‘troboje’ w (w chacie). W inwentarzach znajdują się ir zresztą interesujące rzeczy. Oto W inwentarzu dworu bujwidzkiego napisano, że plony gryki są słabe, ponieważ zniszczyły je jį niedźwiedzie (medzwiedzie popsowali). Należy zauważyć, że Na Wschodzie Litwy w okolicach Palūšė, Méironis i Gaveikénus niedźwiedzi było nawet Na a. początku XIX wieku. LITERATURA Jablonskis K,Ju¢as M. 1962: Lietuvos TSR Mokslų akademija. Istorijos institutas. Lietuvos inventoriai XVII a. Dokumentų rinkinys, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Kulbokienė V. 1966: Lietuvių enciklopedija 35, Boston, 131. Švenčionių aps. sąrašas 1846: Vilniaus gubernijos inventorinio komiteto Švenčionių apskrities gyvenamųjų vietų vardų sąrašas, esantis Lietuvos valstybės istorijos archyve (buv. CVIA), f. 394. ap. 6, b. 350. Taszycki W.[red.] 1965-1985: Stownik staropolskich nazw osobowych 1-7, Wroclaw etc. Vanagas A.ir kt. 1985-1989: Lietuvių pavardžių žodynas 1-2, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1977: Lietuvių antroponimika. Vilniaus lietuvių asmenvardžiai XVII a. pradžioje, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1990: Lietuvių kalbos istorija 4: Lietuvių kalba XVIII-XIX a., Vilnius: Mokslas. 78 Zinkevičius Z. 1993: Rytų Lietuva praeityje ir dabar, Vilnius: Mokslas (žr. gyvenviečių rodyklėje nurodytus puslapius). INWENTARZE DWORSKIE XVII W. - JAKO ZRODLO ANTROPONIMII ORAZ DEMOGRAFII LITWY WSCHODNIEJ Streszczenie Artykut ma na celu przedstawienie wnioskéw wysnutych na podstawie analizy imion wiasnych znajdujacych si¢ w inwentarzach dworskich z lat 1611-1696, dotyczacych miejscowosci Nemenčinė (Niemenczyn), Maišiagala (Mejszagota), Zalavas (miejsce urodzenia marszatka J6zefa Pitsudskiego, Zutéw), Vokė (Waka), Buivydžiai (Bujwidze), Sužionys (Suzany), Sudervė (Suderwa), Karvis (Korwie), Šalčininkai (Soleczniki), Kamojai (Komaje), Lazūnai (Lazduny). Najwazniejsze wnioski są nast¢pujace: Rozpatrywany material wykazuje, iz jescze w XVII w. miejscowosci te byly catkowicie litewskie. Dowodza tego nie tylko imiona wtasne znajdujace si¢ w inwentarzach, ale takze toponimia oraz liczne lituanizmy w polszczyznie, kt6ra spisane zostaly inwentarze. Drzisiejszy dwuczionowy system nazywania osoby (imi¢ + nazwisko) w owych czasach nie ustalit si¢ jeszcze, proces ksztattowania si¢ nazwisk dopiero się rozwijal, dlatego drugiego cztonu nazw osobowych (obok imienia nadanego podczas chrztu) nie nalezy w zasadnie traktowac jako nazwisko. Stopiefi slawizacji litewskich imion wiasnych w inwentarzach jest rézny — przewaznie zalezat ad pisarza i od wybranego przez niego sposobu nadawania imion, co z kolei by¢ moze w jakiej$ mierze odzwierciedlato nie wszedzie przeciez jednakowe uzywanie antroponimii przez miejscowa ludnosé. Wsréd nazw osobowych pochodzenia litewskiego przewaza antroponimia zwigzana z przezwiskami (w szerokim znaczeniu); mniej jest archaicznych nazw dwuczltonowych oraz ich skrétéw, odziedziczonych z okresu przedchrzescijanskiego. Wiekszošč nazw osobowych pochodzenia nielitewskiego (imion nadanych podczas chrztu, prektadéw stowianskich itp.) zawiera elementy jezyka litewskiego, zazwyczaj przyrostki oraz koncowki. Ludzie noszacy nazwy osobowe, ktére nie maja elementéw jezyka litewskiego, z reguly takze byli Litwinami, poniewaz ich rodzefistwo lub imionami zawierajacymi elementy języka litewskiego. Przyrostki (sufiksy) stowianskie (przewazne patronimiczne) dotaczone do antroponimii pochodzenia litewskiego, w tamtych czasach jeszcze nie przestanialy przyrostkéw litewskich, w wiekszoéci charakterystycznych dla Litwy Wschodniej i bardziej réznorodnych niz stowianskie. W inwentarzach jest wiele litewskich nazw osobowych, ktérych nie uwzglednia „Lietuvių pavardžių Zodynas,, (,,Stownik litewskich nazwisk,,, t. 1-2, Vilnius, 1985-89), wiec badanie antroponimii znajdujacej si¢ w inwentarzach dworskich otwiera bardzo szerokie perspektywy. OSTLITAUISCHE INVENTARE DES 17. JAHRHUNDERTS ALS QUELLE ANROPONYMISCHEN UND DEMOGRAPHISCHEN STUDIEN Zusammenfassung Das Ziel des vorliegenden Beitrags besteht darin, die Resultate darzulegen, die sich ergeben aus der Analyse der in den Inventaren der Gutshėfe von Nemenčinė, Maišiagala, Zalavas (J. Pilsudskis Geburtsort), Vokė, Buivydžiai, Sužionys, Sudervė, Karvys, Šalčininkai, Kamojys 79 und Lazūnai (1611-1696) vorliegenden Personnamen. Die wichtigsten Ergebnisse sind folende: ji Die zu untersuchenden Ortschaften trugen noch im 17. Jh. einen durchwegs litauischen Charakter. Davon zeugen nicht allein die in den Inventaren belegten Personenund Ortsnamen sondern auch die vielen Lituanismen im Polnischen der Inventare. Damals war das System der zweiteiligen Personenbezeichnungen (Namen + Familiennamen) noch nicht eingewurzelt (die Entstehung der Familiennamen begann sich erst zu entwickeln); deshalb ist der zweite Teil der Personenbezeichnungen (der Personennamen, der neben dem Tafnamen steht) in vielen Fallen nicht als Familiennamen zu betrachten. Der Grad der Slawisierung der litauischen Personennamen ist in den Belegen aus den Inventaren nicht der gleiche. Er hing groBtenteils ab von dem Charakter des Schreibers sowie der von ihm gewihlten Art, die Personen zu bezeichnen. Andererseits spiegeln sich wohl auch in der Bezeichnungsweise die unterschiedlichen Gebrauchsformen der Anthroponyme unter der einheimischen Bevolkerung wider. Unter den Personennamen litauischer Herkunft herrschen aus Spitznamen entstandene Anthroponyme vor; seltener belegt sind zweistammige archaische Personennamen und deren Kurzformen, die aus der vorchristlichen Periode stammen. Die groBte Anzahl der Personennamen nichtlitauischer Herkunft (Taufnamen, slawische Entlehnungen u.a.) enthilt litauische Sprachelemente, meistens Suffixe und Endungen. Personennamen ohne litauische Sprachelemente bezogen sich auch groBtenteils auf Litauer, denn die in den Inventaren belegten Anthroponyme, die Namen der Briider bzw. Kinder ausdriickten, trugen schon einen litauischen Charakter oder enthielten litauische Sprachelemente. Die slawischen Suffixe (gewohnlich in Patronymen), die in den Anthroponymen litauischer Herkunft vorliegen, haben damals die litauischen Suffixe noch nicht verdréngt, von denen viele kennzeichnend fiir Ostlitauen und verschiedenartiger als die slawischen sind. Die Inventare enthalten viele litauische Anthroponyme, die in den „Lietuvių pavardžių Zodynas“ (,,Worterbuch der litauischen Familiennamen®) Bd. 1-2, Vilnius 1985-1989 nicht vorliegen. Deshalb ist die Untersuchung der in den Inventaren belegten Personennamen ein aussichtsreiches Forschungsobjekt. 80