Lietuvių rašomosios kalbos ir tarmių santykis XVIII a. Rytų Prūsijoje

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVIII (1997) Jonas PALIONIS STOSUNEK LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO DO DIALEKTÓW W XVIII W. W PRUSACH WSCHODNICH 1. Uwagi wstępne. Stosunek języka literackiego do dialektów jest jednym z najważniejszych, podstawowych problemów historii języka literackiego w każdym okresie. Od tego, na podstawie którego dialektu lub dialektów kształtuje się i rozwija język literacki, w dużej mierze zależą zarówno jego struktura, jak i jego rozwój w danym okresie historycznym. Z lingwistycznej analizy wcześniejszego, najstarszego okresu litewskiego języka literackiego wiadomo1, że do XVII w. stosunek ten był dość skomplikowany. W pruskiej gałęzi litewskiego języka literackiego początkowo nie przestrzegano ściśle żadnego konkretnego dialektu, lecz później (począwszy od śpiewnika Jonasa Rėzy z 1625 r.) ugruntował się tu dialekt pruskich zachodnich Auksztotów, który ostatecznie utrwalił się w gramatykach D. Kleina. Autorzy litewskich tekstów pisanych w Prusach Wschodnich (dalej – RP) w XVIII w., po ukazaniu się tych gramatyk, na ogół nie odeszli już od tej zachodniej drogi auksztockiej. Do omawianego stulecia stosunek litewskiego języka literackiego do dialektów był nieco inny w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – LDK). Pod tym względem wyróżniały się tu dwie gałęzie języka literackiego: środkowa i wschodnia (ściślej – dzukijska oraz wschodnia). Starsze tradycje miała ta druga, jednak w XVIII w. silniejszą pozycję zdobyła skorelowana z nią gałąź środkowa. Ta silniejsza pozycja zapewne przesądziła o tym, że w pierwszej połowie tego stulecia gałąź środkowa wyparła wschodnią-dzukijską, a w drugiej połowie stulecia coraz silniej zaczęły oddziaływać, zwłaszcza na poziomie fonologii i morfologii, dialekty żmudzkie. Formy środkowe utrwalono w anonimowej gramatyce „Universitas Linguarum Litvaniae”, wydanej w 1737 r., natomiast formy żmudzkie w tym stuleciu nie doczekały się jeszcze kodyfikacji gramatycznej. Poniżej, na podstawie danych współczesnej dialektologii i dialektografii litewskiej oraz porównawczej analizy języka tekstów z XVIII w., podjęta zostanie próba bardziej szczegółowego zbadania języka wybitniejszych autorów z Prus Wschodnich tego stulecia pod kątem jego podstawy dialektalnej. Analiza ograniczy się głównie do poziomów fonologii i morfologii, ponieważ właśnie na nich najwyraźniej odzwierciedlają się różnice dialektalne. 1 Palionis J. Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a., Vilnius: Mintis, 1967, 51–91. 38 § 2. Formy normatywne w gramatykach Daniela Kleina. Chociaż, jak wspomniano (§ 1), autorzy litewskich tekstów z Prus Wschodnich w XVIII w. podążali wytycznymi nakreślonymi w gramatykach D. Kleina, czyli opierali się na dialekcie pruskich zachodnich Auksztotów, to z punktu widzenia historii litewskiego języka literackiego ważne jest ustalenie, w jakim stopniu wówczas opierano się na tej podstawie. Czy przestrzegano rzeczywiście podstawowych cech tego dialektu, odnotowanych w gramatykach D. Kleina, czy też nie unikano wąskich dialektyzmów? Jeśli nie unikano wąskich dialektyzmów, to na których poziomach występowały one najliczniej i jak traktowali je ówcześni piszący? Są to pytania, na które postaramy się odpowiedzieć poniżej, analizując dostępne dane. Jak wiadomo, dialekt pruskich zachodnich Auksztotów (podobnie jak zachodnich Auksztotów w ogóle) nie był jednolity. Dzielił się na trzy poddialekty (północny, wileński i południowy), z których każdy obejmował jeszcze własne gwary i gwarowe odmiany. Biorąc pod uwagę, że D. Klein pochodził z Tylży, należącej do północnego obszaru zachodnich Auksztotów, można by oczekiwać, że w jego gramatykach znajdzie się wiele cech charakterystycznych dla gwary tylżyckiej: zlania [uo] i [o], [ie] i [ė], skracania nieakcentowanych końcówek, zaniku ruchomego [a] oraz przykładów monoftongizacji dyftongów rosnących [ái], [áu], [éi]. Tak jednak nie jest: D. Klein wybrał nie dialekt swojej rodzinnej okolicy, lecz ten, który wydawał mu się „najlepszy ze wszystkich” do ustalenia praw i reguł gramatyki języka litewskiego, a mianowicie dialekt kowieński: „Hanc Caunenijum Dialectum seવimურ in Ducatu Prufjiae, utpote omnium optimam et commodissimam“ (GL XVI). Dlatego w gramatykach D. Kleina podano nie normatywne formy północnego poddialektu pruskich zachodnich Auksztotów, lecz południowego poddialektu, bliskiego dialektowi „okolic Kowna”, por.: a) n. pl. f. dūbes GL 146, imper. 2 sg. Dūk tamże, s. 61, n. sg. m. Piemū..., praes. 1 sg. bėgu GL 83, praet. 3 Jėdėjo tamże, s. 5, inf. Jėti Comp. 5..., b) praet. 3 buwo GL 146, g. sg. Jawo, tawo tamże, s. 147, praes. 3 Jāko tamże, s. 112, žinno tamże, s. 115..., c) n. sg. m. gėras Comp. 107, gražumas GL 66, jūdas, jūkas tamże, s. 8, d) dūdāmas|| dūdams tamże, s. 119, regėdamas|| regėdams tamże, s. 110... e) n. sg. m. dáiktas GL 2, áukštas tamże, s. 24, inf. lėįti Comp. 55, conj. jėy tamże, s. 85... Porównanie form fonetycznych i morfologicznych charakterystycznych dla Kleina z odpowiadającymi im formami w tekstach z Prus Wschodnich z XVIII w. pokazuje, że w tych ostatnich bynajmniej nie zawsze przestrzegano południowych norm skodyfikowanych w gramatykach D. Kleina. Dotyczy to zwłaszcza „Naujų Testamentą” Samuela Bitnera z 1701 r., w którym, ze względu na świadome dążenie jego redaktorów do tego, by język przekładu odpowiadał zarówno czytelnikowi z Prus Wschodnich, jak i Wielkiego Księstwa Litewskiego, występuje więcej różnorodnej mieszaniny dialektalnej niż w innych ówczesnych tekstach pisanych z tego regionu. § 3. Próby uzgadniania dialektów w Testamencie S. Bitnera. S. Bitneris (apie 1632–1710), kaip rodo jau pati pavardė, nebuvo 2 Salys A. Raštai 4. Lietuvių kalbos tarmės. Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 1992, 76 i nast. 39 Litwin. Nauczył się litewskiego, pełniąc obowiązki duchownego reformowanego (kalwińskiego) w Birżach, Kiejdanach i innych miejscowościach³. Ponieważ wcześniejsze (XVI–XVII w.) litewskie publikacje kalwińskie opierały się na dialekcie środkowoaukštaitskim (głównie na mowie z okolic Kiejdan)⁴, tłumacząc Testament z greckiego oryginału, również on trzymał się podstawowych cech tego dialektu. Świadczy o tym, z jednej strony, częste zapisywanie i przed samogłoskami [e], [ė], a z drugiej — regularne używanie form z dwusylabowymi [am], [an], [em], [en] oraz nosowymi [ą], [ę]: a) praet. 3 ißaukbejo Pov. 1. Tim. 5, 10, ißbeide Ap. d. 4, 23, g. pl. fantů Ap. d. 27, 44, n. sg. iétas Jok. 1. 1, 9, pabaijtuwę I Pov. 1. rym. 7, 3, jaute Jon. apr. 6, 12, g. pl. ū̇aktů t. p. 21, 17..., b) inf. famdit Mat. 20, 1, n. sg. wamzdis I Pov. 1. kor. 14, 7, praep. ant Mat. 7, 26, n. sg. pajkandintas Mork. 16, 16, a. sg. f. kempinė Mat. 27, 48, imper. 2 sg. perženk Mat. 5, 27..., c) a. sg. ga[w]ą Mat. 13, 20, mießtą Ap. d. 21, 5, drobę didę t. p. 10, 11, tulijbę Mork. 9, 14... Nie należy jednak zapominać, że w pracy nad przekładem S. Bitnerowi pomagali także Jonas Bożimovskis młodszy (mieszkający w Kiejdanach, Wilnie i innych miejscowościach)⁵ oraz Frydrichas Šusteris (duchowny RP, pracujący w Būdviečiai)⁶. Pomocnicy ci niewątpliwie również odcisnęli swój ślad na języku przekładu, zwłaszcza ten ostatni. Vaclovas Biržiška pisze, że „Większą część przekładu wykonał sam Bitner, z pewną pomocą Jonasa Bożimovskisa młodszego i po przystosowaniu przez P. Z. Šusterisa do potrzeb Małej Litwy”⁷. Na razie nie można powiedzieć nic konkretnego o tym, ile i w jaki sposób J. Bożimovskis przyczynił się do przekładu i redakcji „Nowego Testamentu” z 1701 r. O językowej redakcji F. Šusterisa, którego Liudvikas Rėza nazywał „rewizorem” (Revizor)⁸, można jednak wnioskować na podstawie jego własnej litewskiej przedmowy dołączonej do przekładu. Napisał tam: „A ponieważ Litwini z Wielkiej Litwy pewne rzeczy wyrażają takimi słowami, jakich Litwini w Prusach Królewskich w tym znaczeniu nie używają, dlatego wprowadziliśmy poprawki i słowa Litwinów w Prusach Królewskich oznaczyliśmy takimi znakami (), jak na przykład: Litwini z Wielkiej Litwy mówią: Giria ſtow ore; lecz Litwini z Prus Królewskich mówią: Puſčia ſtow laukė“⁹. Z tego cytatu wynika, że F. Šusteris, chcąc uczynić język przekładu bardziej przystępnym dla mieszkańców RP, przy niektórych słowach przekładu dopisał w nawiasach okrągłych odpowiedniki bardziej typowe dla tego regionu, np.: g. sg. aliiwos (oleju) Luk. 10, 34, part. cont. elgdamasis (żebrząc) Mork. 9, 46, praes. 3 3 B i r ž i š k a V. Aleksandrynas 1, Chicago: Fundusz Kultury JAV LB, 1960, 356. 4 P a l i o n i s J. Tamże, 71–79. 5 B i r ž i š k a V. Tamże, 1, 357. 6 B i r ž i š k a V. Aleksandrynas 2, Chicago: Fundusz Kultury JAV LB, 1963, 15. 7 Tamże, 1, 357. 8 R h e s a L. Geschichte der littauischen Bibel, Königsberg, 1816, 30. 9 Novum Testamentum lithvanicum. Naujasis testamentas Lietuwiβkas..., Karalaucuje, 1701, pratarmė. 40 iBdergia (nieczysto robi) Mat. 15, 11, lingūdami gálwomis (potrząsając głowami) Mork. 27, 39, nutranke jam (obrzucił go błotem) tamże 27, 44, g. sg. piłwo ([kiłwio) Pov. 1. Tim. 5, 13, falparos (kamień narożny) Mork. 12, 10. Już z tych przykładów widać, że F. Šusteris nie ograniczał się wyłącznie do odpowiedników leksykalnych: czasami, wraz z dodaniem poszczególnych słów, musiał zmienić także konstrukcję składniową, a ponadto zamiast jednego wyrazu wpisać synonimiczne (bardziej typowe dla RP) połączenie wyrazowe. Są również podstawy, by sądzić, że dostosowując język przekładu do pruskiego uzusu, F. Šusteris mógł zmienić także niektóre formy fonologiczne i morfologiczne, tym bardziej że w wielu przypadkach do pruskiego dostosowano również pisownię testamentu z 1701 r. Nie sposób jednak, bez rękopisu, ustalić, ile i jakich zmian mógł wprowadzić na tych poziomach, a tym samym przyczynić się do powstania w języku testamentu pewnej różnorodności form fonologicznych i morfologicznych. Można jedynie stwierdzić istnienie takiej różnorodności i hipotetycznie rozważyć przyczyny jej powstania. § 4. Z r ó ż n i c o w a n i e f o r m f o n o l o g i c z n y c h i m o r f o l o g i c z n y c h w t e s t a m e n c i e B i t n e r i o. O zróżnicowaniu form fonologicznych i morfologicznych w testamencie z 1701 r. świadczą następujące fakty: a) sporadyczne wymienianie się [uo] i [o], zwłaszcza w rdzeniach wyrazów i wygłosach tematów, por. praet. 3 laidūjo Ap. d. 8, 2, adv. namūp Mork. 5, 19, praes. 3 putūja tamże 9, 18, Luk. 19, 29, a. pl. m. raudūjančius Mork. 5, 38... oraz: praes. 3 baltoja Jon. 4, 35, part. cont. iBwažiōdamas Mat. 25, 14, d. sg. m. toßam Mork. 9, 43, n. sg. wienolika Mat. 28, 16...; b) stosunkowo rzadsze wymienianie się [ie] i [ē]: a. sg. m. miebłą Luk 14, 35 || i. sg. m. mēßłu tamże 13, 8, d. pl. f. padangiems tamże 17, 24 || giminėms Mat 24, 14...; c) stosunkowo rzadkie wymienianie się [o] i [a] w nieakcentowanej końcówce wyrazu: praet. 3 āugo Ap. d. 19, 20, buwo Mork. 6, 44, praes. 3 kłaufo Luk. 8, 8...¹⁰ oraz: praes. 3 dáża Mat. 26, 23, kába tamże 22, 40, ne žina Mork. 13, 32...; d) dość częste wymienianie się form skróconych (z opuszczonymi krótkimi końcowymi -e, -i) i odpowiadających im form nieskróconych, por. in. sg. f. antroį dienoį Mork. 11, 12 wiłłoį ßłoweį Luk. 12, 27... oraz: girioje Mat. 3, 1, taiweje tamże 4, 21; imper. 2 pl. dūkit Mat. 10, 8, eikit tamże 10, 6... oraz apłakjikite tamże 10, 7, giįdikite tamże 10, 8...; inf. dūt tamże 10, 34, rugot (być) tamże 11, 20... oraz elgetáuti (ubagáuti) Luk. 16, 3, tuįkėnti Ap. d. 12, 16; e) sporadyczne wymienianie się form z „ruchomym” [a] i bez niego: n. sg. m. wienas Mat. 20, 21 || ne wiens tamże 10, 29, kalbėdamas tamże 26, 42, mokįdamas tamże 26, 55, norėdamas tamże 1, 19 || kalbėdams Mat. 26, 48, Luk. 9, 38; 22, 9... 10 W formach preteritum regularnie zapisuje się -o. 41 Zróżnicowanie tego rodzaju (i innych) wariantów fonologicznych i morfologicznych można w pełni wyjaśnić. Po pierwsze, wspomnianym już dążeniem do uzgodnienia dwóch odgałęzień języka pisanego (opartych na nieco odmiennych podstawach dialektalnych). W trakcie ich uzgadniania mogły pozostać także nieujednolicone niektóre warianty fonologiczne i morfologiczne. Po drugie, pewna część takich wariantów mogła zostać przejęta z wcześniejszych pism (jak wspomniano, występowały one również w gramatykach D. Kleina). Wreszcie, po trzecie, pewne warianty mogły powstać wskutek indywidualnego podejścia tłumaczy lub redaktorów do określonych form, błędu drukarni i innych przyczyn. Jednak ogólnie rzecz biorąc, pod względem podstawy dialektalnej język Testamentu z 1701 r. niewiele różnił się od pruskiego języka pisanego XVIII w. Zadecydowało o tym nie tylko pokrewieństwo gwar zachodnio- i środkowoaustackich, lecz także świadome starania, by je uzgodnić. § 5. Powrót do norm kleinowskich w Testamencie z 1727 r. Oczywiście jeszcze bliższy wcześniejszej pruskiej tradycji języka pisanego, od czasów J. Rėzy opierającej się wyłącznie na gwarach zachodnioaustackich Prus, był „Nowy Testament” z 1727 r., przygotowany z inicjatywy Jonasa Kvantasa (Quandt, 1686–1772). Zrezygnowano w nim z idei uzgadniania dialektów i powrócono do norm kleinowskich, ponieważ wydanie z 1701 r. nie przypadło do gustu Litwinom z RP pod względem językowym i nazywano je „kėdainiškiu”11. Wydanie z 1727 r. początkowo przygotowywali pastor z Tylży Reinhold Rosenberg i pastor z Gąbina Kristupas Rebentisch, a po ich śmierci (w 1724 r.) — pastor z Ragnity Hiob Naunyn i pastor z Waltarkiemu Pilypas Ruigys12. Wszyscy oni, z wyjątkiem ostatniego, nie byli Litwinami, lecz najwyraźniej całkiem dobrze opanowali język litewski, skoro powierzono im taką pracę. Bez wątpienia najlepiej po litewsku znał się Pil. Ruigys, dla którego litewski był językiem ojczystym i który, jak się uważa, miał największy udział w redakcji wydania z 1727 r.13. Już w 1930 r. Vac. Biržiška zauważył, że osoby te jedynie poprawiały przekład z 1701 r., starając się przede wszystkim przybliżyć go do przekładu niemieckiego, a w tym celu korzystały w pewnym stopniu z rękopisu J. Bretkūnasa i psałterza J. Rėzy z 1625 r.14 To samo stwierdzenie powtórzył w 1953 r.15 W rzeczywistości porównanie tych dwóch wydań „Nowego Testamentu” potwierdza twierdzenie V. Biržiški, że przygotowujący wydanie z 1727 r. nie dokonali nowego przekładu, a jedynie poprawili przekład Bitnerio. W obu wydaniach można znaleźć wiele tekstów całkowicie zgodnych, choć różne 11 R h e s a L. Geschichte der littauischen Bibel, 28. 12 Tamże, 33. 13 B i r ž i š k a V. Aleksandrynas 2, 21. 14 B i r ž i š k a V. Lietuviškų knygų istorijos bruožai, Kaunas: Spaudos fondas, 1929–1930, 70. 15 B i r ž i š k a V. Senųjų raštų istorija 1, Chicago, 1953, 151. 42 Różnic językowych jest w nich również pod dostatkiem. Nie wchodząc w szczegółową analizę tych różnic, omówione zostaną tu jedynie te, w których odzwierciedla się dialektalne podłoże poprawek oraz starania redaktorów wydania z 1727 r. o zwesternizowanie form środkowolitewskich z wydania z 1701 r. Na poziomie fonetycznym bodaj najwyraźniej takie starania ukazuje zastępowanie form środkowolitewskich z twardym [ł] przed [e], [ė] formami zachodnimi, pozbawionymi tej twardej spółgłoski, por.: part. cont. gailėdams BT Mat. 27, 3 i praet. 3 galėjos KNT t. p., adv. Kotay BT Jon. 9, 5 i Koley KNT t. p., iki Biolak BT Jon. 5, 17 i ikBioley KNT t.p., praet. 3 pūle BT Jon. 11, 32 i pūle KNT t. p., G. pl. turkelú BT Luk. 2, 24 i Kurkelú KNT t.p. Ogólnie grafem ł jest w wydaniu z 1727 r. zjawiskiem rzadkim, świadczącym o tym, że redaktorzy tego wydania chcieli odciąć się od testamentu Bitnerio nie tylko pod względem fonologicznym, lecz także graficznym (sporadyczne ł mogło pojawić się wskutek przeoczenia lub winy drukarni, np. Karalytłe KNT Jon. 3, 5). Inną, również łatwo dostrzegalną zmianą o charakterze fonetycznym jest skracanie form z „ruchomym” [a], por.: n. sg. m. gywas BT Jon. 4, 51 > gyw’s KNT t. p., part. cont. mokịdamas BT Mat. 26, 55 > mokidam’s KNT t. p., n. sg. m. famdininkas Jon. 10, 13 > Samdinink’s KNT t. p., fwietas BT Jon. 3, 17 > Swiet’s KNT t. p., wienas BT Jon. 6, 71 > Wien’s KNT t. p.... Jak widać, opuszczenie „ruchomego” [a] w testamencie z 1727 r. jest regularnie oznaczane graficznie apostrofem; dla tego samego celu szczególnie często stosowano go już w śpiewniku J. Rikoviia z 1685 r. Trudno obecnie powiedzieć, czy we wszystkich przypadkach takiej zmiany uwzględniano wymowę tzw. gwar „striukiškich”, czy też opierano się tu bardziej na wcześniejszej tradycji śpiewników tego regionu. Na poziomie morfologii o dążeniach do westernizacji może świadczyć zastępowanie form 1. osoby trybu przypuszczającego z -čia formami z -čiau (por. gérčia BT Mat. 26, 53 > gérčiau KNT t. p., iBpilďičia BT Jon. 4, 34 > iBpilďičiau KNT t. p., trokBčia BT Jon. 4, 15 > trokBčiau KNT t. p.... Należy jednak dodać, że taka zmiana nie jest bezspornym wskaźnikiem westernizacji. Przede wszystkim dlatego, że formy z -čia były używane w XVI–XVII w. nie tylko w środkowolitewskiej gałęzi (kowieńskiej), lecz także przez autorów RP (obok form z -čio i stosunkowo rzadszych form z -čiau). W paradygmatach gramatyk D. Kleina wysunięto je nawet na pierwsze miejsce (regécia || regéciau GL 109, žinnóčia || čiau t.p. 115...). Hipotetycznie zaliczając zmianę -čia > -čiau do przypadków westernizacji, bierze się pod uwagę to, że formy z -čiau były szczególnie regularnie używane w pismach autorów pochodzących z południowego obszaru pruskich gwar zachodnioaukštaitskich („baltsermėgów”) (np. w pismach K. Donelaitisa odnotowano wyłącznie formy z -čiau). Na poziomie składni za przykład westernizacji może służyć dość regularne zastępowanie illatywu konstrukcją przyimkową „į + biernik”, por.: kurio[na tikay namū[na BT Luk. 9, 4 > kur į kokius Nammus KNT t. p., karoblin Bt Luk. 17, 27 > į Akruta KNT t. p., ranko[na BT Jon. 3, 35 > į Rankas KNT t. p. W GL D. Kleina illatyw i konstrukcję „į + biernik” scharakteryzowano jako pewne warianty, a nawet przyznano pierwszeństwo illatywowi jako „elegantszemu” 43 środkowi wyrażania16. Nie uzasadniono jednak w gramatyce bardziej szczegółowo przyznania takiego pierwszeństwa. Możliwe, że niemałą rolę odegrały tu względy stylistyczne: dla D. Kleina, słynnego ówczesnego tłumacza i twórcy pieśni religijnych, illatyw mógł wydawać się nie tylko krótszym, ale i dźwięczniejszym środkiem wyrażania kierunku. Nie ma solidnych podstaw, by sądzić, że przyznanie pierwszeństwa illatywowi wynikało z jego większego rozpowszechnienia w zachodnioaukštaitskim dialekcie RP (zwłaszcza w gwarach południowych): przeczy temu między innymi dostrzegalna już od końca XVII w. stopniowa tendencja do powszechnego utrwalania się konstrukcji „į + biernik” w piśmiennictwie RP (konstrukcja ta dominowała również w pismach K. Donelaitisa). Przypadki westernizacji najłatwiej chyba ustalić na poziomie leksykalnym, ponieważ w tekście testamentu z 1701 r. w nawiasach, jak wspomniano, wpisano wiele słów zachodnich (ściślej: bardziej charakterystycznych dla pruskiej odmiany języka pisanego), z których większość przeniesiono także do wydania z 1727 r., rezygnując w nim z odpowiedników „kėdainiańskich”. Za przykłady westernizacji leksyki w tym wydaniu można uznać takie przejęte (wyjęte z nawiasów) wyrazy, jak drugys [a. sg f. karštinė (drugi) BT Mat. 8, 14: i. sg. m. Druggiu KNT t. p.], puščia [in. sg. f. girioje (pubčioje) BT Mat. 3, 1: Pubčioje KNT t. p.], skaitytinė [g. sg. f. literos (įskaitij-tines) BT II Pov. 1. kor. 3, 6: n. sg. f. Skaitytine KNT t. p.], skūnė [a. pl. kūnus (kunes) BT Luk. 12, 18: Skunes KNT t. p.], ubagauti [inf. elgetáuti (ubagáuti) BT Luk. 16, 3: ubbagauti KNT t. p.], vartai [broma (wartai) BT Mat. 7, 13: Wartai KNT t. p.] i in. Westernizacja leksyki nie ograniczała się jednak wyłącznie do przenoszenia do wydania z 1727 r. słów wpisanych w nawiasach: wiele innych wyrazów, nietypowych dla zachodnich aukštaitów, zastąpiono w nim formami zwyczajniejszymi dla przedstawicieli tego dialektu, a zwłaszcza częściej używanymi ówcześnie w pruskiej odmianie języka pisanego. Na przykład użyte w testamencie z 1701 r. gerdas Mork. 13, 7 zastąpiono w wydaniu z 1727 r. formą šauksmą, gydytojas Luk. 5, 31 – formą liekorį, įdant Jon. 11, 57 – formą jėib, iškala „szkoła” Ap. d. 6, 9 – formą šūlę, palaikis Mork. 2, 21 – formą seną, veizdėti Ap. D. 3, 5 – formą žiūrėti, żūklavimas Luk. 5, 4 – formą valksmas. Przypadki westernizacji są zatem dostrzegalne na wszystkich poziomach języka „Nowego Testamentu” z 1727 r. Świadczy to o staraniach jego redaktorów, by uczynić język tego testamentu bardziej zrozumiałym dla czytelnika RP i zbliżyć go do wcześniejszej tradycji kleinowskiej. Sporadyczne odstępstwa od tej tradycji można wyjaśnić zarówno indywidualnymi poglądami redaktorów na poszczególne zjawiska językowe, jak i ich dążeniem do uwzględnienia zmian, które zaszły w użyciu litewskiego języka pisanego w RP w okresie pokleinowskim. W testamencie z 1727 r. dość często występują również przypadki zlewania się [o] i [uo], [ė] i [ie], por.: a) inf. dūwanoti II Petr. 1. 1, 4, žvėjuoti Jon. 21, 3 i lingoti Pov. 16 Zob. Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957, 257. 44 1. Ef. 4, 14; g. sg. m. Gūdo „chciwości” Pow. 1. Kor. 1, 29 oraz a. pl. m. Loƀus „chromych” Mat. 15, 30; in. pl. wiłłufe Daiktofe I Pow. 1. Tes. 5, 18 oraz wiłłufe Wietułfa I Pow.. Tym. 2, 8...; b) n. sg. m. Snegas Jan. 1, 14 oraz g. sg. f. Giedos Jud. 1, 1, 22; a. pl. f. Jawėnas „jagnięta” I Pow. 1. Kor. 3, 12 oraz n. pl. m. Mieneƒej Jan. 4, 35. Takie pomieszania są niewątpliwie już bezpośrednim odzwierciedleniem gwary północno-wschodnio-pruskiej. § 6. Cechy językowe „Nowego Testamentu” z 1735 r. Język „Nowego Testamentu” z 1735 r. niewiele różni się od wydania z 1727 r. Jest to zrozumiałe: nad jego przygotowaniem pracowali H. Naunynas i Pil. Ruigys, którzy w największym stopniu przyczynili się do redakcji wydania z 1727 r. Różnice między tymi dwoma wydaniami ograniczają się przeważnie do ortografii i fonetyki, choć sporadycznie występują też pewne zmiany w morfologii, składni i leksyce. Na przykład w wydaniu z 1727 r. rzeczowniki pospolite częściej zapisywano wielkimi literami, częściej występowały w nim allatywy i adessywy, które w wydaniu z 1735 r. nierzadko zastąpiono już konstrukcjami przyimkowymi; częściej spotykały się też archaiczniejsze modele zdań. § 7. Dążenie do zachowania „czystej” gwary w Biblii z 1735 r. W 1735 r. wydano również przekład Starego Testamentu, który wraz z „Nowym Testamentem” obejmował całą Biblię („Biblia, tai efti Wiłłas Szwentas Raßtas Seno ir Naujo Teßtamento...”). Jak wynika z niemieckiej przedmowy Jonasa Kvantasa, dołączonej do tego pierwszego wydania całej Biblii, oprócz H. Naunynasa i Fil. Ruigysa Stary Testament tłumaczyli także Kristupas Štimeris, Abraomas Liuneburgas, Fabijonas Kalau, Adomas Pilgrimas, Kristupas Šperberis oraz dwaj Adomai Šimelpenigiai (starszy i młodszy), a całością prac przekładowych kierowali Jonas Berentas i Petras Milkus (ci dwaj zajmowali się też korektą). Rękopis przekładu przygotowany przez tak liczną grupę ludzi nie mógł być pod względem językowym całkowicie jednolity, zwłaszcza że tłumacze pochodzili z różnych miejsc, mniej lub bardziej odmiennych dialektalnie (np. H. Naunynas urodził się w Ragnecie, P. Milkus – w Tylży, K. Štimeris – w Wystruci, A. Liuneburgas – w Gąbinie, ale przez długi czas pracował w Kłajpedzie)17. Mimo to w wydaniu z 1735 r. nie widać większych różnic językowych ani między poszczególnymi częściami Starego Testamentu, ani między Starym i Nowym Testamentem. Zadecydowało o tym niewątpliwie przede wszystkim dążenie przygotowujących to wydanie, zwłaszcza redaktorów (przede wszystkim J. Berentasa z Wystruci), do trzymania się wcześniejszej tradycji kleinowskiej, od której odstąpił testament S. Bitnera, oraz do ujednolicenia języka wydania na jej podstawie. O tym, że redaktorzy wydania z 1735 r. rzeczywiście nie ignorowali wcześniejszej tradycji (nie tylko kleinowskiej, lecz także przedkleinowskiej), można wnioskować zarówno ze wspomnianej już przedmowy J. Kvantasa, w której mowa o przekładach Biblii J. Bretkūnasa i S. Chilinskiego— 17Biržiška V. Aleksandrynas 2, 10 i nast. 45 timus, tiek ypač iš jo 1730. I. 3 pranešimo RP valdžiai apie naujojo leidimo rengimo eigą. Tame pranešime nurodyta, kad naujajam leidimui naudotasi ir J. Bretkūno bibljos vertimu (iš jo buvę perimti vėjų pavadinimai), tačiau daug naudos iš to neturėta. Neturėta dėl to, kad J. Bretkūnas savo vertime rėmėsi Labguvos tarme, kuri „giminiems“ Įsruties, Ragainės ir Tilžės apskričių lietuviams buvusi ir nesuprantama, ir nepriimtina: „Sie [t.y. J. Bretkūno vertimas, – J. P.] ist aber nach der Labiauschen Mundart, so mit der Curischen Sprache verbunden ist, geschrieben; dahero sie auch von den reinern Littauern in der Insterburg-Ragnit-und Tilsitschen Aemtern, die doch die weitläufigsten sind, weder verstanden noch angenommen werden kann und einer durchgängigen Verbesserung von Wort zu Wort bedarf.“18 § 8. Tendencja do południowienia w wydaniu Biblii z 1755 r., w przekładach A. Pilgrima, K. Lovynasa i V. Rėgė. Pod względem podstawy dialektalnej wydanie całej Biblii przygotowane przez Adomasa Šimelpenigisa młodszego (1699–1763) i wydrukowane w 1755 r. zasadniczo nie różni się od wydania z 1735 r. Jest to zrozumiałe: w istocie było ono jedynie nieco zredagowaną wersją tamtego wydania. Można jednak zauważyć tendencję do silniejszego upołudniowienia języka w toku redakcji. Na przykład miejscami formy bez afrykat, występujące w wydaniu z 1735 r., zastąpiono tu formami afrykatycznymi (por.: adv. apſteyB¹ I Moz. 3, 10 > apßczeyB²; part. act. n. sg. f. pagimdųfi t. p. > pagimdƶufi; pamatufį t. p. > pamacƶufi; praes. 3 uſſigeid IV Moz. 14, 26 uſſigeidž³), „striuckie” formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasowników zastępowano „niestriuckimi” (por.: bandaB¹ Job. 4, 2 bandoB²; barſta Ps 15, 7 barſto; klaufa Mork. 4, 9 klaufo; walga t. p. 14, 18 walgo). Tendencję do południowienia może wskazywać również zastępowanie niektórych słów z wydania z 1735 r. (np.: adv. apſukai Sal. pam. 9, 14 > aplink, ißkiey Jan. 11, 14 > áißkiey, fut. 1 sg. pabengſu Rut. 3, 2 > pabaigſu, g. sg. m. pakalo Iz. 30, 6 > nugarós, g. pl. pawerſmû Job. 8, 2 > ßaltinnû). Sądząc po lokalizacji tych słów podanej w wielkim Słowniku języka litewskiego (LKŽ), a także na podstawie pism K. Donelaitisa (DR), zamienniki z wydania z 1755 r. musiały być bardziej charakterystyczne dla gwar zachodnioauksztockich południowych. Zachodnie południowe formy przeważają również w objaśnieniach historii biblijnych J. Hübnera, przełożonych przez Adomasa Pilgrimą, księdza z Wystruci „Ißkirſtyti [...] Nuſſida-wimai ß Sėno bey Naujo Teſtamento...“ (1742). W większości przypadków stosuje się tu pełne końcówki, z wyjątkiem końcówki mianownika -as, którą często skraca się apostrofem, w sposób charakterystyczny dla piśmiennictwa pruskiego: n. sg. Adom’s 15, 20, Pon’s Diew’s 57, 5, wert’s Daikt’s III, 15, wiens nelab’s 15, 21... (choć zdarzają się też formy: Diewas 77, 2, Welinas 12, 18, Wyras 48, 18...). W tym przekładzie występuje też nieco uo /o, 18Falkenhahn V. Der Übersetzer der litauischen Bibel Johannes Bretke und seine Helfer, Królewiec i Berlin: Ost-Europa-Verlag, 1941, 238. 46 ie/ė przypadków mieszania, por.: adv. Namų 66, 2; 122, 8, in. pl. Nammūje 193, 9, g. pl. Ūbkū 48, 10, praet. 3 liepe 70, 5, d. sg. mielam 103, 30... i in. pl. Pellenoje 182, 15, n. sg. Obka 191, 15, inf. Blubboti 48, 21, n. sg. bėdna 158, 2, praet. 3 kwėte 161, 11, kwėjalino 187, 2, a. sg. Karalęnę 145, 5; 160, 3... A. Pilgrimowi niektórzy (np. A. Harnochas) przypisują także przekład książki Chr. Langhausena „Trumpas ir prątas Išguldimas wįjjū [...] Ewangelijų” (1750). Vac. Biržiška, opierając się na J. Bertoleiciu i przedmowie do słownika Pil. Ruigysa, sądził jednak, że Pilgrimas tylko poprawiał przekład, a może nawet dokończył jego tłumaczenie19. Tak czy inaczej, zawarte w przekładzie objaśnienia Ewangelii w formie pytań i odpowiedzi pod względem językowym nie różnią się wyraźniej od „Nusidavimų”, natomiast teksty Ewangelii niemal całkowicie pokrywają się z tekstami biblijnymi z 1735 r. (tylko w niektórych miejscach występujący w tych ostatnich spójnik ir zastąpiono przez o albo skorygowano jakiś drobiazg językowy czy ortograficzny, np. rzeczowniki zapisane w Biblii małą literą w „Išguldymuose” często zapisywane są wielką literą). Kiek skiriasi nuo A. Pilgrimo vertimų Kristijono Lovyno (1721–1783) vertimo „Ewangelįßkas Malonės = Dawadas“, išleisto 1768 m., kalba. Skiriasi daugiausia tuo, kad jame dažniau vartojama „striukiškų“ lyčių. Ypač dažnai čia išmetamas „judrusis“ [a], kartais ir [i] vardažodžių bei įvardžių galūnėse (paprastai tas išmetimas žymimas apostrofu): n. sg. m. Daikt’s IV, 22, ger’s 23, 25, kur’s IX, 13, kalt’s 24, 13, man’s 135, 2, piln’s 70, 30, Stal’s 46, 32, Bok’s ir tok’s XII, 10–11, Wyr’s 21, 29, warging’s 64, 23... Neretai numetami taip pat trumpieji galūniniai [a], [e] veiksmažodžių esam. laiko 3 a. lytyse: gaun’ 44, 34, my’ X, 23, ne nor V, 4, pavyd’ 71, 18, reyk XI, 26, ne futar 63, 12, tikk’ 22, 10, bet ir: jaucza 41, 22, faka t. p., alkta ir trokßta 51, 10. Rodos daugiau K. Lovyno vertime pasitaiko ir [uo]/[o], [ie]/[ė] maišymo atvejų, plg.: praes. 1 sg. atbūju 121, 34, in. pl. f. dwafibkūja Bėdūja 57, 37, n. sg. Gūdas 129, 17, Ūda 52, 13, Ūras 91, 21, inf. wartūti 50, 4... ir inf. dejoti 116, 5, didžotis 114, 9, n. sg. m. Lobas 60, 2, a. pl. m. raupjotus 24, 35...; g. pl. Griekų 59, 2, g. sg. nieko 20, 4, tießos 38, 14, n. sg. praliets 40, 4... ir n. sg. bėdnas 44, 12, Bėfas 35, 26, Sžen’s „šienas“ 27, 26, a. sg. Kėtumma 36, 20, [u Prifėga 70, 18... Fonetyka przekładu K. Lovyna jest zatem nieco bardziej północna niż fonetyka przekładu A. Pilgrima. Mogła na to wpłynąć jego praca na obszarze Kłajpedy (w Katyčiai, Plaškiai, Kłajpedzie, Kretingalė), chociaż ogólnie nie można powiedzieć, że język jego przekładu opiera się na północnej gwarze zachodnioaukštaitskiej (przypadki monoftongizacji dyftongów niemal w nim nie występują: zauważyłem jedynie g. sg. Awinačio 144, 17, i. pl. Jaunikaczeis 124, 10–11 oraz Waikaczeis 124, 10). Pod względem podstawowej terminologii pisma A. Pilgrima i K. Lovyna nie różnią się zasadniczo od dwóch książeczek przetłumaczonych przez Vilhelma Rėgė (Regge), które ukazały się w 1788 r.: „Mokslas Pamokinimo ant gero wartojimo Laukininkams...” oraz „Skaitimo Knygėlės ant 19 B i r ž i š k a V. Aleksandrynas 2, 64. 47 vartojimo Laukininkams...“. W nich jedynie częściej występuje „ruchome” [a] w końcówce rzeczowników i zaimków -as, a w różnych nieakcentowanych końcówkach czasowników opuszczane są krótkie samogłoski, np.: a) n. sg. Darb’s RM 5, 18, Burs „būras” RS 41, 12, kalts RM 23, 15, Sens tamże 21, 28, Sǵwents RaBts tamże 27, 19–20, kur’s tamże 6, 28, Jauns papraḟts, sens atrafts RS 56, 9 (tytuł dwudziestej opowieści), budams RM 15, 25, mylim’s tamże 2, 31..., b) praes. 3 atlie k RM 18, 8, grauden’ tamże 18, 17, yr’ tamże 1, 3, meld’ RS 27, 26, werk tamże 22, 25..., gal RM 2, 22, gird’ tamże 23, 28, pen tamże 35, 26, reg RS 23, 3, ftow’ RM 17, 14..., inf. but’ RM 2, 21, miſlyt’ tamże 1, 5... Nie widać jednak większej konsekwencji w skracaniu końcówek: często obok siebie występują formy jednakowe, z końcówką skróconą i nieskróconą, por.: n. sg. Diew’s RM 7, 13 i Diewas tamże 7, 18, jauns lub jennas tamże 161, 18, gyws tamże 9, 20 i gywas tamże 11, 28, praes. 3 myl tamże 29, 9 i myli tamże 29, 4. Częstsze skracanie końcówek prawdopodobnie wynikało z wpływu gwary tylżyckiej, gdyż V. Rėgė przez ostatnie 23 lata życia był pastorem w Tylży (zmarł w 1791 r.)20. Wpływem tej gwary można również wyjaśnić dość częste przypadki mieszania uo/o i ie/ė, por.: praes. 3 melloj’ RM 25, 2, inf. melloti tamże 44, 3 oraz praet. 3 wartūjo tamże 173, 13, inf. wartūti tamże 129, 13, in. pl. wiſſūne dalykoſe tamże 82, 23, wiſſūſe mokſloſe RS 20, 21–22, Bittōſe Kudikioſe tamże 65, 17, užauguf(oſe) Metoſe tamże 58, 60..., n. sg. bėdnas RS 46, 13 oraz in. sg. Giedoje tamże 38, 3, n. sg. Tėws RM 12, 4 i Diew’s tamże 7, 13, in. sg. žede „w pierścieniu, w kwitnieniu” tamże 33, 16 oraz g. sg. žiemos tamże 18, 521. Nie ma jednak mocnych podstaw, by twierdzić, że takie mieszanie pojawiło się wyłącznie pod wpływem gwary tylżyckiej. Innym powodem, który zapewne w największym stopniu warunkował mieszanie uo/o i ie/ė, jest fakt, że język litewski nie był językiem ojczystym V. Rėgė i nie rozróżniał on dobrze nie tylko fonemów /uo/, /o/ oraz /ie/, /ė/, lecz także rodzajów gramatycznych. Dlatego w takich połączeniach jak Bittōſe Kudikioſe, pirmūſe dienūſe rzeczownik kūdikis mógł uznawać za żeński, a dieną — za męski. Przypadki mylenia kategorii rodzaju często pojawiają się w wymienionych książeczkach (np.: wienoje Rytoje „pewnego ranka” RM 14, 2–3, tą grabu gieſme tamże 23, 22–23, i. pl. abaŕais žerrejo tamże 124, 32, tikrrus Seſſerus tamże 125, 24, g. sg. ſunkios prakaitos RS 44, 5). Sporadycznie w książeczkach V. Rėgė pojawia się też jedna czy druga forma z a zamiast ai: a. pl. daktus RS 18, 1; 28, 18, n. sg. Mergate tamże 47, 21, v. sg. mammate 48, 4; 11 (ta ostatnia forma nie budzi wątpliwości co do autentyczności, ponieważ została użyta w dialogu). Jednak monoftongizacja dyftongu [ai] nie zaznacza się wyraźniej w języku tych książeczek, przetłumaczonych przez V. Rėgė, który jest ubogi i pełen obcych wyrazów, a zwłaszcza obcych konstrukcji składniowych. 20 Biržiška V. Aleksandrynas 2, 99. 21 Litera e jest rzadko używana przez V. Rėgė, dlatego trudno powiedzieć, czy występujące w jej miejsce e oznacza samogłoskę o poszerzonej artykulacji, czy jest to tylko kwestia grafii. 48 § 9. Kontynuacja tradycji kleinowskiej w śpiewnikach. Omawiając relację między językiem pisanym a dialektami w RP, nie można pominąć pieśni, choć ten kościelny gatunek poezji ma swoje specyficzne cechy, przez które owa relacja jest mniej wyraźna niż w tekstach prozatorskich. Ze względu na charakterystyczny dla pieśni rytm i intonację cechy dialektalne w ich tekstach są zwykle bardziej zniwelowane; ponadto w tekstach pieśni częściej występują innowacyjne środki wyrazu językowego. W XVIII w. w RP ukazało się wiele śpiewników, ponieważ śpiewanie pieśni, jak wiadomo, stanowi integralną część reformowanych obrzędów religijnych, a duchowni reformowani bardzo dbali o to, aby nie zabrakło nie tylko litewskich tekstów biblijnych, lecz także śpiewników. Już w 1705 r. pastor z Budviečių Frydrichas Šusteris wydał nieco zredagowany i rozszerzony śpiewnik D. Kleina, niegdyś opracowany przez Jonasa Rikovi jausa, „Naujos... pagerintos Giesmju Knygos” (1685 r.). Jednak w przedrukowanych z wydania Kleina pieśniach nie widać większych zmian językowych. Tu i ówdzie Šusteris nieco inaczej przeredagował któryś wers (por.: Jog mane iš malones RG 170, 2 i Manę jog iš malones ŠG 170, 2), albo formy wyrazów różnią się pisownią, zwłaszcza znakami diakrytycznymi (por. RG: g. sg. f. kitrawõnes 170, 4, g. sg. m. Dekawõjimo 358, 2, n. sg. m. Bėgunas 317, 15, grãžūs 326, 15, praes. 1 pl. gárbinam 336, 9, n. sg. f. iBardita 356, 3... oraz ŠG: kijtrawones 170, 4, Dekawojimo 398, 2 Begunas 356, 24, grãžūs 366, 5, garbinam 375, 19, iBardijta 396, 3...). A zatem pod względem dialektalnym śpiewnik F. Šusterisa nie odbiegał znacząco od norm kleinowskich. Na podstawie śpiewnika F. Šusterisa nowe wydanie przygotował i wydrukował w 1732 r. pastor z Įsruties Jonas Berentas; zostało ono następnie wznowione w latach 1735, 1738, 1740, 1745 i 1748. Ponieważ pierwsze trzy z tych wydań są znane wyłącznie ze źródeł bibliograficznych, o ich cechach językowych nie można na razie nic powiedzieć. Porównanie dwóch ostatnich dostępnych wydań pokazuje zaś, że nie różnią się one pod względem językowym: oba najwyraźniej opierają się na wcześniejszych wydaniach, które ukazały się po wydaniu F. Šusterisa, i są związane z tradycją kleinowską. Oprócz F. Šusterisa i J. Berentasa litewskie śpiewniki w pierwszej połowie XVIII w. przygotowywał również pastor z Didlaukų Fabijonas Glazeris. Ze źródeł bibliograficznych znane są wydania jego śpiewnika z 1736 i 1738 r. Niewątpliwie jego autorstwa są także „Kittos naujos Gies[m]es”, które ukazały się w 1748 r.; ich redaktora wskazuje kryptonim F. U. G. P. D. (= Fabijonas Ulrichas Glazeris Pastorius Dovydėlių), a wydano je już w 1745 r. Choć w tych ostatnich, tj. z 1745 i 1748 r., wydaniach różnią się zarówno numeracja pieśni, jak i miejsce ich zamieszczenia (np. w wydaniu z 1745 r. pierwszą pieśnią jest „Ein Weter steiget auf”, a w wydaniu z 1748 r. – „Gott sey Danck...”), same teksty są identyczne, z wyjątkiem drobnych różnic ortograficznych. Pod względem dialektalnego podłoża również nawiązują one do tradycji kleinowskiej, tj. dominują w nich formy południowych gwar pruskich aukštaitskich. Zachowano na przykład długość samogłosek nosowych na końcu wyrazów (które wówczas miały już słaby rezonans nosowy), a także długość nieakcentowanych samogłosek w końcówkach -o, -os, -ė, -ės: g. sg. m. Karwėlo BG 127, 14, Wėlno tamże 77, 20, praet. 3 atėjo tamże 127, 14, mano tamże 46, 40, jawot tamże 129, 49 24..., n. pl. f. gillos Ronos BG 53, 6, Kojos tamże 155, 33, Rankos tamże 56, 21..., n. sg. f. Gerybe BG 217, 27, Malone tamże 137, 29, Meilė tamże 180, 34, Zemė GG2 51, 5, praet. 3 Padāre GG2 111, 7..., n. pl. f. Gieſmės BG 188, 1, Gerybės GG2 43,31, Lepfnėlės tamże 83,16... Wprawdzie w końcówkach -ė, -ės, jak pokazują również przytoczone tu przykłady, w tradycji kleinowskiej wąskie [e] nie było oznaczane kropką, ale nie musi to jeszcze odzwierciedlać skrócenia ani redukcji samogłoski: najpewniej jest to kwestia ortografii, a nie dialektu (w śpiewnikach zdarzają się też niekiedy przykłady z kropką, np.: n. sg. f. Zolė GG² 83, 32). Zarówno w śpiewnikach Berentasa, jak i Glazerisa tylko sporadycznie występują przypadki zlewania dyftongów [uo], [ie] z [o], [ė], charakterystyczne dla gwary tylżyckiej. Język tych śpiewników nie wykazuje również „striukiškiego” monoftongizowania dyftongów z akcentem inicjalnym [áu], [ái], [éi]. Natomiast opuszczanie krótkich samogłosek w końcówkach i oznaczanie tego opuszczenia apostrofem jest w śpiewnikach obu redaktorów bardzo częstym zjawiskiem. Nie jest ono częste dlatego, że twórcy śpiewników opierali się na gwarze striukiškiej: przygotowując śpiewniki, czerpali przede wszystkim z wydań swoich poprzedników, a ponadto niekiedy sztucznie skracali wyrazy ze względów rytmicznych. Dlatego w śpiewnikach Berentasa i Glazerisa obok formy skróconej często występuje też forma pełna, np.: Mano Jėzus gyw’s yra, gywas taipojau ab buſu BG 70, 40, praet. 3 ſpaūdӡ tamże 92, 7 // ſpaudӡia tamże 104, 19, n. sg. m. Diew’s tamże 127, 8 // Diewas tamże 119, 9, Kun’s tamże 53, 12 // Kunas tamże 53, 21, Krauj’s tamże 53, 13 // Kraujas tamże 163, 32, Wéln’s 53, 15 // Wélnas tamże 132, 4, piln’s tamże 79, 12 // pilnas tamże 57, 10, inf. paſlēpt’ tamże 140, 8 // padēti tamże 58, 8 part. cont. turredam’s GG² 9,36 // ſakydamas tamże 9, 37... Do form skróconych sztucznie należą: a. sg. Dien’ i Nakt’ GG² 48, 6, tukſtant’ również BG 55, 2, 18, adv. amӡ’nay tamże 55, 39, tūlyd’ „stopniowo” tamże 137, 15, n. sg. d’winta „dziewiąta” tamże 60, 28 i in. Jak wiadomo, pastor z Papelkių Adomas Frydrichas Šimelpenigis (młodszy) połączył śpiewniki Berentasa i Glazerisa w jeden obszerny zbiór pieśni, który uzupełnił o nowe pieśni, zredagował i wydał w 1750 r.22 Wkrótce, w 1752 r., ukazało się drugie wydanie tego śpiewnika, liczące 612 stron (wraz z nienumerowanym spisem pieśni). Porównanie go ze śpiewnikiem Berentasa z 1748 r. (462 s.) pokazuje, że teksty pieśni do s. 406 w obu wydaniach są niemal całkowicie... Gl Š ...ißeinanti iß Diewo 20, 20 Po tawo dük Akkim’... 21, 13 ...iß Diewo einanti 438, 11 Tawęſp man eiti dük... 43, 840 Sӡio Swieto Gerybes daugiaus ab mylu, ne Dawėjo [p. 37, 16–17] Ab myliu Daiktus cӡėſibkus daugiaus ne kaip Dawėją [p. 457, 20–21] 22 Szerzej: Lietuvos TSR bibliografija [dalej – LTB] 1, Vilnius: Mintis,1969, 386. 50 Š Gl Kristus wszystko uczynił dobrze, jeszcze zanim stworzył nas i nasz ówczesny stan; bo świata wtedy jeszcze nie było; a już wtedy Chrystus zamierzał dać nam życie wieczne i zdrowie w niebie [s. 109, 32–37] Pan uczynił wszystko dobrze, zanim przez łaskę ustanowił nas mieszkańcami doczesnego świata; naszym udziałem jest zbawienie, a zanim ujrzał zastępy gwiazd, wielkie i liczne, rozdzielił je według własnej woli [s. 554, 4–9] gdy się pokrywają (z wyjątkiem pewnych drobnych kwestii językowych i graficznych, np. zamiast używanego przez Berenta a. pl. Grieknikus BG 57, 18 Szymelpenigis używa Grieknin-kus 57, 18, zamiast Berentowego Garbe buk 39, 4 – Garbe t’eſt 39,4; z kwestii graficznych warto wymienić odmienny sposób oznaczania samogłosek nosowych [ą], [ę] w śpiewniku Szymelpenigisa — za pomocą współczesnych „ogonków” zamiast ukośnych kresek u Berenta). Od wspomnianej strony w śpiewniku Szymelpenigisa dostrzega się jeszcze więcej różnic. Zamieszczono tu pieśni przetłumaczone przez samego redaktora, a także niektóre pieśni przetłumaczone przez Glazera i innych, poddane ponownej redakcji. W śpiewniku Szymelpenigisa z 1752 r. poszczególne pieśni zostały w większym lub mniejszym stopniu zredagowane ponownie nie tylko pod względem tekstologicznym, lecz także językowym, por.: Z porównania wynika, że Szymelpenigis, redagując, zmieniał formy niektórych wyrazów i szyk wyrazów, a w pewnych przypadkach (w ostatnim przykładzie) także przetłumaczył cały tekst po swojemu. Nie zauważono jednak, by celowo zmieniał dialektalne formy używane przez wcześniejszych tłumaczy pieśni lub unikał ich w redagowanych przez siebie pieśniach (w ostatnim przykładzie w wydanym przez niego utworze użyta wówczas w okolicach Išdagów wąska forma gwarowa i archaizm bit „był” wynikają najpewniej z odmiennego wariantu tekstu). A zatem pod względem podstawy dialektalnej Szymelpenigis również nie odszedł od tradycji kleinowskiego, zachodniego, południowego języka pisanego. Śpiewnik A. F. Szymelpenigisa (młodszego) z 1752 r. był później wielokrotnie wydawany ponownie. Źródła bibliograficzne wymieniają wydania z lat 1763 i 1766, a w bibliotekach zachowały się wydania z lat 1776 i 1791. Porównanie zachowanych wydań wyraźnie pokazuje, że późniejsze były identycznymi przedrukami wcześniejszych, w których można dostrzec zaledwie jedną czy drugą różnicę w pisowni (najczęściej powstałą z winy drukarni), por.: in. sg. mannij57 ŠiG 439, 21 // manij76 ŠiG tamże // m[a]nnij91 ŠiG tamże; part. n. sg. m. marinnams57 ŠiG 454, 4–5 // marinams76 ŠiG tamże // marrinams91 ŠiG tamże; praes. 1 sg. pawarrau57 ŠiG 457, 10 // paw arau76 ŠiG tamże // pawarrau91 ŠiG tamże; a. pl. m. Dayktus57 ŠiG 457, 20–21 // Daiktus76 ŠiG tamże // Daiktus91 ŠiG; a. sg. mannę57 ŠiG 472, 35 // manę76 ŠiG tamże // mannę91 ŠiG tamże. Śpiewnik Szymelpenigisa był najpopularniejszym litewskim śpiewnikiem w RP w XVIII w. Na jego podstawie opracowywano także inne ówczesne śpiewniki w tym regionie (np. G. Ostermejera z 1781 r.). Ponieważ język jego późniejszych wydań nie był zmieniany, nie ma w nich żadnych nowych zjawisk dialektalnych. Z tego powodu śpiewniki te utrwaliły wcześniejszą tradycję kościelnego języka poetyckiego (w większości kleinowską), zachowywaną w RP także w późniejszych czasach. 51 § 10. Kilka słów o dialektalnej podstawie modlitewników. Zgodnie z tradycją kleinowską w XVIII w. wraz z obszerniejszymi śpiewnikami wydawano także modlitewniki (oprawiane w jednej książce, lecz najczęściej mające odrębną paginację). Ich tytuł brzmiał: „Naujos labay priwalingos ir Duboms naudingos Maldū=Knygėlos”. W 1705 r. w Królewcu wydrukowano zapewne pierwszy taki modlitewnik XVIII w. (podana na jego karcie tytułowej data 1704 r. jest wątpliwa)23. Niewiele różnił się on od drugiego wydania modlitewnika Kleina, opracowanego przez Jonasa Rikovijusa i wydrukowanego w 1685 r. Różnice dotyczyły jedynie nieco innego układu modlitw, mniejszej czcionki i interpunkcji (w wydaniu z 1705 r., które najpewniej przygotował ówczesny redaktor śpiewnika, Šusteris, rzadziej stosowano wielofunkcyjny znak interpunkcyjny — ukośną kreskę /: zamiast niej sporadycznie pojawiały się wykrzyknik i średnik w obecnej postaci). Teksty późniejszych znanych wydań modlitewnika (z lat 1731, 1745, 1748, 1757, 1776, 1791) również niewiele różnią się od siebie: ich odmienności ograniczają się w większości do poziomu grafii; por. modlitwę przeznaczoną na święto Wielkanocy: 1731 1745 1748 Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 24] Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 18–19] Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 18–19] 1757 1776 1791 Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 19] Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 634] Wszechmogący, wieczny i miłosierny Boże, Ty, Ojcze naszego Zbawiciela Jezusa Chrystusa! Pokornie Ci dziękujemy, że swego jednorodzonego Syna za nasze grzechy wydałeś na śmierć... [s. 18–19] 23 Zob. LTB 1, 201. 52 Ponieważ modlitewniki, jak wspomniano, były wydawane wraz ze śpiewnikami, a ponadto do druku przygotowywali je najczęściej ci sami autorzy, nie mogły więc znacznie różnić się od tych ostatnich pod względem podstawy dialektalnej. Pewne różnice w języku śpiewników (np. częstsze skracanie końcówek) mogły wynikać z wymogów wersyfikacji. Wymaga to jednak specjalnych badań, w które tutaj się nie zagłębimy. Pod względem gatunkowym bliskie modlitewnikom są także agendy, tj. księgi zawierające modlitwy i opisy obrzędów kościelnych. Prawdopodobnie pierwszą książką tego rodzaju wydaną w Prusach Wschodnich była „Dawadnas Pamokinnimas kaipo wiffj Lietuwoje [...] Kunnigai kaip Diewo Tarnai tur elgtis [...] Karaláuczuje Mete MDCCXXX” Jonasa Berentasa. Ponieważ Berentas pochodził z okolic Rybaków (tam się urodził i przez długi czas pełnił posługę kapłańską w Wystruci), także w swoich pismach nie mógł znacznie oddalić się od dialektu rodzinnych stron, tym bardziej że już od czasów D. Kleina dialekt ten utrwalił się w wschodniopruskej tradycji piśmienniczej. Dlatego w swoim „Dawádne Pamokinnime...”, podobnie jak w tekstach biblijnych i pieśniach, trzymał się przede wszystkim dialektalnej podstawy południowej odmiany zachodnioauksztockiej (używał form z nieściągniętymi końcówkami rzeczownikowymi -(i)o, -(i)os, -ė, -ės, niekiedy także z „ruchomą” samogłoską tematyczną w końcówce -as). Jednakże zapewne dlatego, że okolice Wystruci należały do tzw. poddialektu „striuków”, Berentas w swojej agendzie nie stronił także od skracania końcówek: opuszczał „ruchome” [a] (budam’s 2, 16, gyw’s 11, 36, Kúnig’s „kunigas” 2, 23, Pon’s 11, 16, Salmon’s „Saliamonas” 12, 17... // Klebonas 9, 20, Pówilas 11, 6, Ponas Diewas 11, 27...), opuszczał -e w miejscowniku liczby pojedynczej rzeczowników (Bedoj’ 2, 2, Jßminitj’ 31, 8, Laiwėlj’ 3, 25, Malónej’ 31, 9, tykoj’ Petnyčioj’ 38, 2... // Danguje 4, 12, Pakajuje 3, 26, žodije 11, 9...), opuszczał -e, -i w końcówkach czasowników (bezok. liept’ 10, 12 // tarti 10, 13, praes. 3 nór 13, 4, pen’ „peni” 11, 16, jed’ „sėdi” 516 // gauna 12, 18, randa tamże, tryb rozkazujący 2 pl. imkit 7, 7, walgikit 7, 8... // augkite 14, 22, dekawokite 6, 26...). Warto również odnotować, że w agendzie występują przypadki mieszania [uo]/[o], [ie]/[ė], por. miejsc. l.mn. pirmúf’a Knygof’a, wiffúf’a Szaļij’a 10, 20, 21, 31, przysł. niekados 39, 5 // nėkados 27, 11, cel. l.mn. Bėdnėms 8, 12, bezok. pakwėfti 9, 11... Jest to już cecha charakterystyczna dla mieszkańców Tylży, odzwierciedlająca się także w niektórych innych ówczesnych pismach wschodniopruskich. Pod względem podstawy dialektalnej agenda Berentasa zasadniczo nie różni się także od „Agendy” Gotfryda Ostermejera, która ukazała się niemal pół wieku później (1775). W swojej gramatyce z 1791 r. pisał, że za najczystsze uważa się dość bliskie sobie dialekty ragnetycki, wystrucki i gąbiński („Der Ragnitsche, Jnsterburgische und Gumbinische Dialect stimmt ziemlich, und wird für den reinsten gehalten”, s. 130). I rzeczywiście, w wydanej przez niego w 1775 r. „Agendzie” przeważają zachodnie formy południowe z końcówkami -(i)o, -(i)os, -ė, -ės, -ys (dopełniacz lp. Adomo 3, 18, amžino 4, 6, mano 43, 3, tawo 2, 16, fawo 3, 2, Mėdžio 34, 10, didžio 6, 10, didžios 51, 19...; mianownik lp. Garbė 8, 6, Gie/me 74, 12, dopełniacz lp. Garbės 3, 10, Meilės 4, 20...; mianownik lm. Aufys 61, 11, Sßirdys 39, 9...) z „ruchomym” [a] (mianownik lp. ámžinas 42, 14, aprūpinimas 2, 26, Birdingas 15, 26, Bwentas 10, 8, Bittas 20, 3 (ale także kitts 32, 2), meldžiamas 42, 11, pagarbintas 4, 2...), z przyrostkiem -i- (tryb rozkazujący 2 lp. Aprūpik 58, 4, atnaujik 68, 15, gaiwik 67, 9, 53 Padrutik 17, 4, platik 58, 8, tryb warunkowy 3 ƒtippritu 28, 7.... ale także: tryb rozkazujący 2 lp. ƒtipprink 29, 21, tryb warunkowy 3 padruttintu 7, 13–14, pagárbintu 25, 4 ƒtipprintu 5, 10...) i in. Tu i ówdzie w „Agendzie” występują także formy: biernik lp. r. m. waddota 1, 7, mianownik lp. r. m. pralėtas 30, 9, biernik lp. r. ż. Wetą „vietą” 32, 22, biernik lm. r. m. Žėdus „žiedus” 31, 22, czas przeszły 2 lp. lėpei 50, 12, biernik lp. r. m. ūrą 60, 11; 66, 23; można je wiązać z mową mieszkańców Tylży, o ile nie są odzwierciedleniem wymowy autora albo zwykłymi pomyłkami drukarskimi. Szkoda, że nie zachował się śpiewnik Ostermejera z 1781 r., który ułatwiłby ustalenie przyczyn pojawienia się takich form. § 11. Dominacja norm kleinowskich w katechizmach. XVIII a. W Prusach Wschodnich często wydawano nie tylko teksty biblijne, śpiewniki i modlitewniki, lecz także katechizmy (zarówno jako osobne książeczki na początku tego stulecia, jak i dołączane do modlitewników w jego połowie i drugiej połowie). Co ciekawe, już w XVII w., najwyraźniej mając na uwadze wielonarodowy skład ludności tego regionu, zaczęto wydawać katechizm w czterech językach — niemieckim, łacińskim, polskim i litewskim — „D. Martini Lutheri Catechismus minor, Germanico-Polonico-Lithvanico-Latinus” (w kolejności języków podanej w tytule). Bibliografowie wymieniają wydania tego anonimowego katechizmu z lat 1670, 1683, 1696, 1700, 1709, 1720 i 1751 (data publikacji tego ostatniego jest kwestionowana)24. Porównanie mikrofilmów wydań z 1709 i 1720 r. przechowywanych w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk pozwala od razu zauważyć, że pod względem treści i języka (z wyjątkiem drobnych różnic ortograficznych) niczym się one nie różnią, a zatem późniejsze wydanie jest wznowieniem wcześniejszego. Litewski przekład tych dwóch wydań jest często bliższy tekstowi polskiemu, dlatego można przypuszczać, że tłumacz w większym stopniu opierał się na tym ostatnim, por.: Wydanie z 1709 r. (wariant z 1720 r. w nawiasach kwadratowych) Tekst niemiecki Tekst łaciński Tekst polski Tekst litewski 1. Unƒer tãglich Brodt gib uns heute. [s.20, 9–11] Panem nostrū quotidianum da nobis hodie. [s.20, 8–11] Chleb nasz powszedni daj nam dzisiaj. [p.21, 8–10] Chleba naszego powszedniego daj nam. [p.21, 10–12] [Chleba naszego powszedniego daj nam, tamże.] 24Szerzej zob. LTB 1, 228–229; „Uzupełnienia” do tego tomu, 1990, 44. 54 2. Nie będziesz miał innych bogów przed obliczem moim. [p.30, 13–15].[p.31, 14–16] [Nie będziesz miał innych bogów przed obliczem moim, tamże.] Tekst niemiecki Tekst łaciński Tekst polski Tekst litewski 3. Nie będziesz mówił fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu. [p.38, 20–23] Nie będziesz świadczył fałszywie przeciw bliźniemu swemu [p.38, 21–23] Nie mow fałſzywego świadectwa przeciw Bliźniemu twemu. [p.39, 26–29] Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu. [p.39, 23–25] [Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu, tamże.] Litewskie formy w części litewskiej katechizmu czterojęzycznego z lat 1709 i 1720 są, ogólnie rzecz biorąc, zachodnio-południowe i w wielu przypadkach pokrywają się z tymi, które skodyfikowano w gramatykach D. Kleina, a mianowicie: a) z niezredukowanymi końcówkami -(i)o, -ė, -os, -ės (praes. 3 laiko K 45, 18, g. sg. Diewo 7, 5, lobio 75, 12, mano 27, 10, ſawo 57, 17 || ſawa 27, 3..., n. sg. Nablė 129, 11, g. sg. amžinos gywatõs 83, 19, Tevißkos Deiwißkos gerybes 51, 11–12...), b) z zachowanym „ruchomym” [a] (n. sg. Deßimtas 11, 7, Diewas 11, 16, gywas 9, 8–9, gyvenimas 99, 3, kunas ir kraujas 87, 8–9...), c) z niezredukowanymi końcówkami trybu rozkazującego (2 pl. Eikite 23, 13, Imkite ir gerkite 27, 18–19, mokinkite 23, 14–15, walgykite 27, 5...), d) z często niezredukowanymi końcówkami miejscownika lp. i lm. (m. sg. dūnoje 87, 11, maldoje 69, 2, naktijė 25, 13, ßlowėje 35, 28, teiſybėje 85, 9..., ale także: Danguj 63, 11, wienoj’ tikroj wieroj’ 59 6–7...25. Jednak z drugiej strony, po odejściu od norm podanych w paradygmatach D. Kleina, w katechizmie czterojęzycznym często używa się form czasu teraźniejszego z opuszczonymi końcówkami: 3 os. gaubin „pomnaża” 67, 2, gywen 129, 16, lauš „łamie” 67, 2, myl 13, 14, mokin 63, 12; 113, 14, perwerg 117, 23–24...; 1 os. lm. atleidžiam 71, 5, gywenam 65, 9, tikkin 65, 8... Katechizm czterojęzyczny najwyraźniej nie zaspokajał potrzeb władz kościelnych Prus Wschodnich, dlatego zaczęto myśleć o przygotowaniu nowego, dwujęzycznego (niemiecko-litewskiego) katechizmu. Zwłaszcza takiego, który byłby standardowy dla litewskiej społeczności tego regionu. Podjął się przygotowania takiego katechizmu H. Lysius, który przez pewien czas pełnił funkcję inspektora szkół i kościołów w Prusach Wschodnich— 25Ponieważ wydanie z 1720 r. jest zgodne z wydaniem z 1709 r., także pod względem numeracji stron, podaje się tu tylko stronę i wiersz z tego ostatniego wydania. 55 obowiązki pastora 26. Jednak przygotowany zespołowo dzięki jego staraniom rękopis przekładu z 1719 r. nie został wydrukowany, a w 1722 r. ukazało się wydanie tego rękopisu poprawione przez G. Engelisa. W skorygowanym przez G. Engelisa „Małym katechizmie” występuje niemało różnic zarówno w tekście, jak i w języku. W niektórych miejscach pewne partie tekstu pominięto, w innych – rozszerzono; ponadto jest wiele poprawek (a) fonetycznych, (b) leksykalnych i (c) składniowych, por.: a) praes. 3 fáko LK 12, 8 i faka EK 6, 8; praes. 1 sg. ėjmi LK 12, 9 i ęlmi EK 6, 9; praes. 3 patenk’ LK 36, 5 i patenka EK 56, 12; a. sg. f. Ewangeliją LK 37, 13 i Wangelýa EK 58, 27, imper. 1 pl. Klauſykim’ LK 54, 18 i Klauſykem’ EK 83, 13..., b) atſankas Piktenybę LK 12, 11 i atſankas Griekus EK 6, 13–14; AB bednas griėbnas žmogus LK 29, 11 i AB bėdnas wargingas žmogus EK 40, 4; adv. kodel LK 33, 1 i kam EK 51, 3...; c)... Bitoje Naktij’ kurroje buwo ibdūtas LK 27, 12–13 i... Bitoje Naktije kuroje turėjo but ibdūtas EK 11, 5–7; Kláuſimai, ant kurių wiſſi krikſcʒonis [...] atſakyti tur. LK 30, 7–8 i Kiti Kláuſimai / kurius wiſſi Krikſcʒonis [...] atſakyti tur. EK 48, 1–6; Argi trys Diewai yra? LK 30, 13 i Ar trys yra Diewai? EK 48, 16... Jak widać już na podstawie przytoczonych tu przykładów, G. Engelis nieco poprawił także pisownię rękopisu Lyzijusa (miejscami nie podwajał liter oznaczających spółgłoski, zwłaszcza r, a ponadto zmieniał znaki akcentowe itp.). Nie widać jednak w EK wyraźniejszych różnic terminologicznych w stosunku do LK i katechizmu czterojęzycznego (z wyjątkiem pojedynczych form północnych). Drugie wydanie katechizmu G. Engelisa, jak się przypuszcza27, ukazało się około 1726 r. Trudno powiedzieć, czym różniło się od pierwszego, ponieważ dotychczas go nie odnaleziono. Zachowało się natomiast wydanie trzecie z 1730 r.; w porównaniu z pierwszym zawiera ono różne różnice, por.: Kláuſimai Luteraus Pirmkarčiams ant Gero Judawaditi / Ju Atſakymais EK 42, 6–10 i Kláuſimai Luteraus / prie Diewo Stalo einantiems / Ju jų Atſakymais MLK 43, 9–12; Ar nuſimanaiſi ir žinaiſi Griekìninku eſąs? EK 42, 11–13 i Ar tikki Griebnas eſas? MLK 43, 13. Może to wskazywać, że wydanie z 1730 r. przygotował nie G. Engelis, lecz ktoś inny; tym bardziej że zawiera ono również niemało różnic tekstowych (np. na końcu, po katechizmie oraz rozdziałach „Naßlėms” i „Wiſſiems iß weno”, dodano kilka psalmów Dawida, których nie ma w wydaniu z 1722 r.). Jednak także pod względem podstawy terminologicznej nie widać wyraźniejszych różnic między wydaniami z 1722 i 1730 r. Bibliografijose minimi dar 1750, 1751, 1780 m. „Mažo Katgismo“ leidimai, bet jie težinomi tik iš rašytinių šaltinių, todėl apie jų terminį pagrindą ir apskritai kalba nieko negalima spręsti. Kas kita – katekizmai, leistieji kaip priedai prie maldaknygių („Maldų knygelių“). G. Ostermejerio liudijimu28, pirmasis toks 27 LTB 1, 96. 28 O s t e r m e y e r G. Erste littauische Liedergeschichte, Königsberg, 1793, 144. 26 Więcej informacji na ten temat zob. H e i n r i c h J o h a n n L y s i u s. Mažasis Katekizmas... (opracował Pietro U. Dini), Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993, 8–11. 56 Dodatek wydrukowano w 1740 r. razem z modlitewnikiem J. Berentasa. Porównanie takich katechizmów z lat 1744, 1748 i 1753 pokazuje, że ich podstawa dialektalna jest taka sama jak w modlitewnikach, do których zostały dołączone. Jest to zrozumiałe: katechizmy tłumaczyli ci sami ludzie, którzy przygotowywali do druku również modlitewniki. Zarówno ze względu na podstawę dialektalną, jak i ogólnie na język, osobno należy wspomnieć „Chrześcijański Katechizm Katolicki” Jonasa Joskaudasa (Jaskowd), jezuickiego kaznodziei, działającego w Tylży i Królewcu, wydany w 1770 r. Ponieważ autor tego katechizmu, jak się przypuszcza, pochodził z okolic Połągi, a kształcił się w Krożach29, można by oczekiwać w jego pismach większej lub mniejszej warstwy żmudzkiej. Tak jednak nie jest: najwyraźniej, chcąc pozyskać dla katolicyzmu Litwinów z okolic Tylży i Królewca, musiał dostosować się do norm języka pisanego RP, opartych na pruskim dialekcie zachodnioauksztockim i skodyfikowanych w gramatykach D. Kleina. I rzeczywiście, w katechizmie Joskaudasa przeważają zachodnie formy fonetyczne i morfologiczne, charakterystyczne dla wielu innych pism XVIII w., np.: a) g. sg. amžino gyvenimo 13, 11, kraujo 40, 16, liežuwjo 56, 26, dūnōs 56, 4, Junkōs liggōs 58, 12, praes. 3 daro 51, 15, jako 4, 3, praet. 3 buwo 7, 8, kentejo 6, 22, nuėjo 7, 4..., b) n. sg. meile 21, 2, Moteryftė 35, 24, wale 15, 25, praet. 3 ėmė 42, 15, padarė 19, 10, g. sg. Gentyftės 41, 9, Kumyftės 41, 10, malonės 16, 12, žėmės 9, 21..., c) n. sg. griekas 37, 7, prabimas 15, 9, wienas daiktas 5, 18, part. cont. atfimindamas 13, 9, budamas 10, 10, mirdamas 49, 5..., d) in. sg. antroje pufjeje 19, 19, wienoje regimoje Daleleje 59, 2, wjetoje 41, 25, danguje 9, 11, in. pl. kurrūje daiktūje 14, 5, RaBtūje 11 9, Tėftamentūje 3, 9..., e) praes. 3 atlėidžia 63, 13, reikia 43, 2, werkia 83, 4, cond. 1 sg. būciau 53, 10 i in. Z drugiej jednak strony, pod pewnymi względami, zwłaszcza przez „striukińskie” skracanie końcówek, katechizm Joskaudasa wiąże się z północnymi gwarami pruskimi zachodnioauksztockimi; por. częste opuszczanie „ruchomego” [a]: n. sg. gers 49, 4 // géras 13, 13, niėks 40, 25, Pirms 15, 9, wiens 4, 4, vyrs 41, 3, part. cont. liepdamus 70, 2, werkdams 71, 25... oraz dość częste opuszczanie końcówek -a, -e, -i w czasie teraźniejszym: imm 3 5, 7, nenufimin „nie zniechęca się” 13, 8, wadinn 36, 19, pra-Bom 15, 13, negal 12, 12... Trudno dziś oczywiście powiedzieć, jaką rolę mogły tu odegrać jego rodzinna gwara żmudzka, mowa mieszkańców Tylży i wcześniejsza pruska tradycja pisana. Można jedynie dodać, że przypadki takiego skracania występują również w wydanej przez niego w 1770 r. książeczce „Praftas Pamokflas...”, którą częściowo można także nazwać katechizmem, ponieważ w formie pytań i odpowiedzi objaśnia się w niej różne zagadnienia katechetyczne, a dodano do niej tylko jeszcze modlitwy, por.: n. sg. Wiens 3, 12, neutr. will 5, 2, praes. 3 aptur 18, 13, gal 8, 25, gird 11, 19, mirBt 11, 22 // mirBta 11, 26 (częściej), ne futtar 10, 15, perm. te laupin 29 Więcej o jego życiu zob. B i r ż i š k a V. Aleksandrynas 2, 154. 57 23, 17. W późniejszych wydaniach tej książeczki (z 1772 i 1797 r.) również przeniesiono wiele takich form skróconych. Jednak w najbardziej rozszerzonym wydaniu z 1797 r. końcówki form skróconych często oznaczono apostrofem, por.: a. neutr. wiff PrP⁷⁰ 5, 2 oraz wiff PrP⁷⁹ 9, 12, praes. 3 mirßt PrP⁷⁰ 11, 22, mirßt PrP⁷² 16, 6 oraz mirßt’ PrP⁷⁹ 22, 18, g. sg. f. moters PrP⁷⁰ 17, 17 oraz moter’s PrP⁷⁹ 39, 12. Ponadto warto zauważyć, że niektóre formy skrócone występujące we wcześniejszych wydaniach zastąpiono w wydaniu z 1797 r. formami pełnymi, por.: n. sg. m. Ražums PrP⁷² 53, 21 oraz Ražumas PrP⁷⁹ 105, 7, in. sg. m. Dang[u]i PrP⁷², 21, 12 oraz Danguje PrP⁷⁹ 37, 8, praes. 3 yr PrP⁷² 7, 6 oraz yra PrP⁷⁹ 8, 25. Ogólnie rzecz biorąc, wydanie „Praf to Pamokßfo...” z 1779 r. jest nie tylko znacznie rozszerzone (dodano nowe modlitwy wierszowane, rozbudowano część pytań i odpowiedzi itd.), lecz także gruntownie zredagowane pod względem języka i pisowni (w niektórych miejscach polonizmy zastąpiono litewskimi odpowiednikami, regularniej niż w poprzednich wydaniach oznaczano ygrekiem długie [i] itd.). W porównaniu z niektórymi innymi religijnymi pismami z końca XVIII w. w RP (np. wspomnianymi przekładami książek Wilhelma Rėgisa) język „Praf to Pamokßfo...” Joskauda, podobnie jak jego „Krikßčioniko Katalikißko Katekizmo”, jest dość czysty. Zauważył to, jak się zdaje, również S. Daukantas, który w liście do M. Valančiusa z 5 kwietnia 1846 r. pisał, że ks. Barauskas znalazł w bibliotece petersburskiej litewski katechizm jezuicki, wydrukowany w Królewcu w 1770 r., którego język jest najczystszy („język naiczystszy Litewski”)³⁰. Oczywiście obecnie nie byłoby trafne stwierdzenie, że język Joskauda jest „najczystszy” (występują w nim również zapożyczenia charakterystyczne dla ówczesnej epoki, takie jak asaba, pekla, sūdyti, viera itp.), jest on jednak rzeczywiście czystszy, zwłaszcza pod względem składni, niż język niejednego innego autora lub tłumacza religijnych pism z tej epoki. § 12. Dialektalne podłoże Kristijonasa Donelaitisa. Dialektalne podłoże pism Donelaitisa jest już całkowicie zachodnie i południowe. Zadecydowało o tym w głównej mierze miejsce urodzenia i pracy pisarza: jak wiadomo, urodził się on we wsi Lazdynėliai, niedaleko Gumbinnen, a większą część życia pracował w Tolminkiemiu, a więc na obszarze południowych gwar zachodnioauksztockich (tzw. baltsermegių). Ponadto niemałe znaczenie mogła mieć tu dla niego wcześniejsza tradycja pisana, zwłaszcza język Biblii z 1755 r., zredagowany tak, by zbliżyć go do gwar południowych. Południowe podłoże języka pism Donelaitisa wykazują: a) regularne używanie form z nieakcentowanymi końcówkami -(i)o, -(i)os, -ė, -ės, -ys i -ūs (np.: praet. 3 bėgo DRr 23, 23, buwo t. p. 3, 11; audė t. p. 3, 23, lopė t. p. 4, 18, g. sg. diddelio Pulko t. p. 3, 27, [zalto Pá]žalio t. p. 3, 13, n. pl. Káfos irgi 30 Zob. Listy Daukantasa / opublikował A. Janulaitis. – Mūsų senovė 1, zesz. 4/5, Kaunas, 1922, 787. W drukowanym tekście omawianego listu wkradł się błąd: zamiast 1770 r. wydrukowano 1740 r. Według zapewnienia Vac. Biržiški, w liście Daukantasa takiego błędu nie było, zob. jego Aleksandrynas 2, 155. 58 Kepurrės t. p. 23, 10, skaũdžos... bėdos DR 258, 12, Akys DRr 26, 10, Wagys t. p. 30, 29, riebùs t. p. 36, 41, (kanũs t. p. 16, 38); b) dość regularne, choć nie bez wyjątków, używanie form z przyrostkami -ī-, -ē- (< in, en) (np.: inf. augyt DRr 26, 35, buddit t. p. 41, 11, paſirupit t. p. 15, 40, imper. 2 sg. atlimyk t. p. 9, 33, 2 pl. Skubikimes t. p. 12, 31, part. cont. n. sg. nufimīdams t. p. 15, 19, n. pl. gaiwīdami t. p. 3, 5..., ale także: inf. gywent t. p. 30, 41, paſikákint t. p. 6, 21, cond. 3 nugabéntu t. p. 14, 38); c) formy z zachowaną końcówką -(i)a w 3. osobie czasu teraźniejszego czasowników (np.: buddina DRr 5, 4, gárbina t. p. 5, 2, nedryta t. p. 30, 18, nufidūda t. p. 5, 36, ſkalbja t. p. 9, 25, werpja t. p. 35, 36..., ale także: paſilinkſmin t. p. 9, 1, prijartin’ t. p. 28, 9, βweplén’). Za południowe należy uznać także formy z tzw. „ruchomym” [a], występujące w pismach K. Donelaitisa: n. sg. m. Gandras DRr 4, 3, grybas t. p. 35, 18, linkſmas t. p. 4, 3, Stálas t. p. 39, 24, Weikalas t. p. 22, 28... Jednak w jego utworach wierszowanych znacznie częściej (głównie ze względu na wymagania metryki heksametru) używa się form z pominiętą tą krótką samogłoską (pominięcie często oznaczono apostrofem: kitt’s DRr 3, 36, Snieg’s t. p. 3, 4, Wyr’s t. p. 4, 17...). Oczywiście nie można sądzić, że częste opuszczanie ruchomego [a], podobnie jak skracanie niektórych innych końcówek (np. opuszczanie krótkiego -a w 3. osobie czasu teraźniejszego czasowników, opuszczanie krótkiego -i w bezokoliczniku lub w 3. osobie czasu przyszłego czasowników itd.), w pismach Donelaitisa wiąże się wyłącznie z potrzebami wersyfikacyjnymi jego utworów. Mogły się tu również odzwierciedlać wpływy sąsiednich gwar striuków oraz wcześniejszej tradycji pisanej (np. teksty biblijne z 1735 i 1755 r. również zawierają niemało form ze skróconymi końcówkami oznaczonymi apostrofem: n. sg. m. nakwin’s I Moz. 24, 54, Nelab’s Sal. pam. 16, 29, pien’s II Moz. 3, 17, Tew’s wien’s Jon. 10, 30..., praes 3 min’ Jon. 13, 18, pritar’ Ap. d. 15, 15..., inf. kalbėt’ Mat. 11, 7, pražūt III Moz. 20, 12..., in, sg. f. dwilinkoj’ I Moz. 25, 9, tréczoj’ II Moz. 19, 1...). § 13. Dialektalne cechy pism kancelaryjnych. Ogólnie rzecz biorąc, podstawę dialektalną pism w stylu kancelaryjnym z XVIII wieku w Prusach Wschodnich stanowiła zachodnia odmiana południowa. Jednak w tekstach tych, podobnie jak w innych ówczesnych stylach języka pisanego tego regionu, występuje mniej lub więcej cech typowych dla północnej gwary zachodnioauksztockiej („striukių”). Oprócz dość częstego opuszczania „ruchomego” [a], niemal we wszystkich pruskich rozporządzeniach władz można znaleźć przypadki zlewania się [o] – [uo], [ė] – [ie] oraz opuszczania nieakcentowanych krótkich końcówek czasownikowych -a, -e, -i, por.: a) inf. atkartūti PVG 77, 7 // atkartūt tamże 110, 3 oraz wažoti tamże 314, 16; wartoti tamże 97, 8 oraz praet. 3 wartūjo tamże 97, 16; n. sg. m. kiem’s tamże 198, 28, in. pl. Kiemūle tamże 175, 9 oraz in. sg. Kėme tamże 109, 28, g. pl. Kėmū tamże 101, 22; d. pl. m. ėſantiems tamże 299, 17 oraz minnėtems tamże 236, 2; willėms „złym” tamże 73, 8...; b) neutr. ger tamże 105, 3, menk tamże 253, 16, will tamże 262, 3, praes.3 apſed tamże 222, 15, yr tamże 194, 21, pabėg tamże 110, 7, pawag tamże 153, 16 reik 59 tamże 60, 32...; praes. 1 pl. darom tamże 109, 10, dūdam tamże 109, 9, norim tamże 324, 5, žadam tamże 109, 22; praet. 1 pl. dawēm’ tamże 152, 21, jēbkōjom’ tamże 152, 19, ibtyrēm’ tamże 149, 5; fut. 1 pl. jūrēsim tamże 233, 18, in. sg. ketwirtoj dienoj tamże 66, 19, lenkiškōj Kalboje tamże 321, 26, tam’ patim’ Kampē tamże 141, 20–21, wienam’ tamże 250, 21, inf. but’ tamże 158, 21, darryt tamże 101, 3, jēt’ tamże 272, 1, praes. 3 gal tamże 70, 13, gul tamże 237, 19, nōr tamże 97, 9, tur tamże 113, 4... Jednak w wielu pruskich pismach kancelaryjnych władz zarówno zlewanie się o / uo i ē / ie, jak i skracanie końcówek było nieregularne, często jedynie sporadyczne; ponadto w tekstach tego stylu w ogóle nie zaobserwowano przypadków monoftongizacji dyftongów o opadającej intonacji [ãi], [áu], [éi], typowych dla północnych gwar „striukių”. § 14. Uwagi końcowe. Po ogólnym omówieniu relacji między litewskim językiem pisanym a dialektami w XVIII-wiecznych Prusach Wschodnich można odpowiedzieć także na pytania postawione na początku tego rozdziału. Analiza użycia języka pisanego pokazuje, że w omawianym okresie większość autorów przestrzegała podstawowych cech pruskiej gwary zachodnioauksztockiej, skodyfikowanych w gramatykach D. Kleina. Wyjątek pod tym względem stanowi testament S. Bitnera z 1701 r., w którym podjęto próbę sztucznego połączenia dwóch odmian języka pisanego opartych na nieco odmiennych podstawach dialektalnych (pruskiej i środkowej). Takie sztuczne łączenie nie miało jednak perspektyw: RP nie zyskała szerszego poparcia i szybko powrócono tu do wcześniejszej tradycji kleinowskiej. Nors tas grįžimas ryškiai atsispindi tiek 1727, tiek 1735 ir 1755 m. biblijos leidimuose, vis dėlto negalima tvirtinti, kad juose buvo nuosekliai laikomasi D. Kleino gramatikose kodifikuotų „kauniečių“ tarmės normų. Tai ypač pasakytina apie 1727 m. Naująjį testamentą, kuriame apstoka lyčių su prūsų vakarų aukštaičių šiauriečių šnektoms būdingu [o] ir [uo], [ė] ir [ie] suplakimu, neretai perkeltu ir į 1735, 1755 m. leidimus. Bet K. Donelaičio beletristiniuose kūriniuose tokių lyčių nepastebėta, nors jo brošiūroje apie separacijos naudą (išspausdintoje 1769 m.) šiek tiek pasitaiko. Esama jų ir Prūsų valdžios kanceliariniuose raštuose, rašytuose veikiausiai iš įvairių RP tarmių kilusių žmonių. Taigi XVIII a. prūsinės lietuvių rašomosios kalbos vartosenoje (ypač fonologijos ir morfologijos lygmenyse griežtai nesilaikyta kleiniškųjų normų, kartais nevengta ir tam tikrų dialektizmų, prieš kuriuos šio amžiaus pradžioje buvo pakėlęs balsą Mykolas Merlinas31. Tačiau siauresnių fonologinių ir morfologinių dialektizmų, būdingų tiktai kuriai nors šnektai (pvz., Labguvos) ir labiau nepaplitusių prūsų vakarų aukštaičių tarmėje, vis dėlto buvo vengiama. 31 M a c i ū n a s V. Projekt reformy języka kościelnego Małej Litwy na początku XVIII wieku. – Archivum philologicum 6, Kaunas, 1937, 80. 60 SKRÓTY Ap. d. – Dzieje Apostolskie (Biblia) B1 – Biblia, czyli Wissas Szwentas Rasztas... 1735 B2 – Biblia, czyli Wissas Szwentas Rasztas...1755 BG – J. Berenta Nowo przejrzane i ulepszone Księgi pieśni... 1747 BT – S. Bitnerio Nowy Testament... 1701 Comp. – Compendium Lituanico-Germanicum D. Kleina... 1747 DR – Pisma K. Donelaitisa... 1977 DRr – Rękopisy K. Donelaitisa... 1955 EK – Mážas Katgismas G. Engelio... 1722 GG2 – F. Glazerisa Inne nowe pieśni...1748 GL – Grammatica Litvanica D. Kleina...1653 Iz – Księgi Izajasza (Biblia) Job. – Księga Hioba (Biblia) Jon. – Ewangelia Jana (Biblia) on. apr. – Objawienie Jana (Biblia) K9 – Catechismus minor D. Martini Lutheri... 1709 KNT – Nowy Testament J. Quandta...1727 LK – Mážas Katgismas H. J. Lyzijaus...1719 LTB – Bibliografia Litewskiej SRR Luk. – Ewangelia Łukasza (Biblia) Mat. – Ewangelia Mateusza (Biblia) MLK – Mážas Katgismas D. Mertino Luterus...1730 Mork. – Ewangelia Marka (Biblia) Moz. – Księgi Mojżesza (Biblia) Petr. 1. – Pierwszy List Piotra (Biblia) Pov. 1. efez. – List do Efezjan św. Pawła (Biblia) Pov. 1. rym. – List do Rzymian św. Pawła (Biblia) Pov. 1. tes. – List do Tesaloniczan św. Pawła (Biblia) Pov. 1. Tim.– List św. Pawła do Tymoteusza (Biblia) PrP70 – J. Joskaudasa, Prastas Pamokslas...1770 PrP72 – J. Joskaudasa, Prastas Pamokslas...1772 Prp79 – J. Joskaudasa, Prastas Pamokslas...1779 Ps. – Psalmy Dawida (Biblia) PVG – Dokumenty władz pruskich...1960 RG – Nowa... Księga pieśni... J. Rikovijusa, 1685 RM – Nauka pouczenia V. Rėgės... 1788 RS – Elementarz V. Rėgės... 1788 Rūt. – Księga Rut (Biblia) Sal. pam. – Salomon, Kaznodzieja (Biblia) Sal. išm. – Księga Mądrości Salomona (Biblia) ŠG – Śpiewnik F. Šusterisa z 1705 r. ŚiG57 – A. Šimelpenigio Jsz na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni... 1755 ŚiG76 – A. Šimelpenigio Jsz na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni... 1776 ŚiG91 – A. Šimelpenigio Jsz na nowo przejrzane i poprawione Księgi pieśni... 1791 61 ZWIĄZKI MIĘDZY LITEWSKIM JĘZYKIEM PISANYM A DIALEKTAMI W PRUSACH WSCHODNICH W XVIII WIEKU Streszczenie W niniejszym artykule, na podstawie szczegółowej analizy fonetycznej, morfologicznej, a częściowo także syntaktycznej i leksykologicznej przykładów pochodzących z zabytków językowych XVIII wieku (tekstów biblijnych, śpiewników, modlitewników, katechizmów, a także dzieł K. Donelaitisa i dokumentów kancelaryjnych), zbadano podstawę dialektalną litewskiego języka pisanego w Prusach Wschodnich. Badanie wykazało, że większość ówczesnych autorów trzymała się dialektu południowo-zachodnioaukštaitskiego, którego cechy skodyfikowano w gramatykach Daniela Kleina. Wyjątek stanowi „Nowy Testament” Samuela Bitnera (1701), w którym podjęto próbę połączenia pruskiej i środkowolitewskiej odmiany języka pisanego. Takie połączenie nie miało jednak perspektyw: w Prusach Wschodnich bardzo szybko powrócono do tradycji Kleinowskiej. Tradycja Kleinowska została zachowana w wydaniu „Nowego Testamentu” z 1727 roku, a także w wydaniach całej Biblii z 1735 i 1755 roku. W wydaniach tych normy gramatyki D. Kleina nie są jednak stosowane konsekwentnie: występują w nich również niektóre charakterystyczne cechy dialektu północno-zachodnioaukštaitskiego (mieszanie /o/ i /uo/, /ė/ i /ie/ i in.). Pojawiają się one sporadycznie także w ówczesnych dokumentach kancelaryjnych. Natomiast w utworach literackich K. Donelaitisa brak takich elementów północno-zachodnioaukštaitskich. 62