Lietuvių rašomosios kalbos ir tarmių santykis XVIII a. Rytų Prūsijoje

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWO PYTANIA XXXVIII (1997) Jonas PALIONIS STOSUNEK LITEWSKIEGO JĘZYKA PISANEGO DO GWAR W XVIII W. W PRUSACH WSCHODNICH l1.Uwagi wstępne. Stosunek języka pisanego do gwar — to jeden z najważniejszych, podstawowych problemów historii języka pisanego każdego okresu. Od tego bowiem, na podstawie której gwary lub gwar powstaje i rozwija się język pisany, w dużej mierze zależy zarówno jego struktura, jak i jego rozwój w określonym okresie historycznym. Z lingwistycznej analizy wcześniejszego, najstarszego okresu litewskiego języka pisanego wiadomo), że do XVII wieku ta relacja była dość skomplikowana. W pruskiej odmiance litewskiego języka pisanego początkowo nie przestrzegano jeszcze ściśle jednej określonej gwary, lecz później (począwszy od śpiewnika Jonasa Rėzy z 1625 r.) ugruntowała się tutaj gwara pruskich zachodnich Auksztotów, ostatecznie utrwalona w gramatykach D. Kleina. Autorzy litewskich pism XVIII wieku, którzy pisali w Prusach Wschodnich (dalej —RP), po ukazaniu się tych gramatyk zasadniczo już nie odstępowali od tej zachodnioaukštockiej drogi. Nieco inny stosunek litewskiego języka pisanego do gwar aż do omawianego stulecia występował w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej —LKD). Tutaj pod względem tego stosunku wyróżniały się dwie odmianki języka pisanego: środkowa i wschodnia (ściślej — dżucka oraz wschodnia). Starsze tradycje miała ta ostatnia, jednak w XVIII wieku silniejsze pozycje zdobyła korelująca z nią odmianka środkowa. Te silniejsze pozycje najprawdopodobniej zadecydowały o tym, że w pierwszej połowie tego stulecia odmianka środkowa wyparła wschodnią-- dżucką, natomiast w drugiej połowie tego stulecia coraz silniej zaczęła oddziaływać, zwłaszcza na poziomie fonologii i morfologii, gwara żmudzka. Formy środkowej odmianki zostały utrwalone w anonimowej gramatyce „Universitas Linguarum Litvaniae“- “, wydanej drukiem w 1737 r., natomiast formy żmudzkie w tym stuleciu nie doczekały się jeszcze kodyfikacji gramatycznej. W dalszej części, opierając się na danych współczesnej dialektologii i dialektografii litewskiej oraz na porównawczej analizie języka piśmiennictwa XVIII wieku, podjęta zostanie próba dokładniejszego zbadania języka wybitniejszych autorów RP tego stulecia pod względem jego podstawy gwarowej. W badaniach ograniczymy się głównie do poziomów fonologicznego i morfologicznego, ponieważ na nich najwyraźniej odzwierciedlają się różnice gwarowe. ! Palionis J. Lietuvių literatūrinė kalba XVI-XVII a., Vilnius: Mintis, 1967, 51-91. 38 $2. Danieliaus Normatywne formy gramatyk Kleina. Chociaż a. RP XVIII-wieczni autorzy pism litewskich, jak wspomniano ($ 1.), szła D. podążał wytyczonymi w gramatykach Kleina t. y. drogami, opierał się na podstawie dialektu pruskich zachodnich wyżan, jednak z punktu widzenia historii litewskiego języka piśmiennego ważne jest ustalenie, w jakim stopniu wówczas opierano się na tej podstawie. Ar czy przestrzegano tylko podstawowych cech tego dialektu, odnotowanyD. Kleino ch w ar gramatykacir h, czy też nie unikano wąskich dialektyzmów? Jeżeli nie unikano wąskich dialektyzmów, to na jakich poziomach występowały jų one najczęściej i ir jak traktowali je ówcześni piszący? Są to pytania, na które į spróbujemy ir odpowiedzieć poniżej, analizując dostępne dane. Jak wiadomo, dialekt pruskich zachodnich wyżan (podobnie ir jak w ogóle dialekt zachodnich wyżan) nie był jednolity. Ji był podzielony na į trzy poddialekty (północny, wieloński i południowy), ir z których każdy miał jeszcze swoje gwary i gwarowe odmiany?*. Mając na uwadze to, że D. Kleinas pochodził iš z Tylży, należącej do terytorium zachodnioaukštajskich gwar północnych, można by oczekiwać, że w jo gramatykach znajdzie się niemało cech charakterystycznych dla gwary tylżyńskiej: [uo] ir zlania się [o] i [ie] ir zlania się [ė], skracania nieakcentowanych końcówek, ruchomego opuszczania [a], monoftongizacji dyftongów z akcentem inicjalnym [Ai], [au], przypadków monoftongizacji [či]. Jednak tak nie jest: D. Kleinas wybrał nie dialekt swojej ojczystej ziemi, lecz ten dialekt, który wydawał mu się „ze wszystkich najlepszy” do ustalenia praw i reguł gramatyki języka litewskiego, mianowicie dialekt kowieński:,,Hanc Caunenfium Dialectum fegvimur in Ducatu Prufiae, utpote omnium optimam et commodipBimam“ (GL XVI). Dlatego w gramatykach D. Kleina przedstawiono nie normatywne formy północnej subgwary zachodnioauksztockiej Prus, lecz subgwary południowej, bliskiej dialektowi „kraju kowieńskiego”, por. : a) n. pl. f. dizbes GL 146, imper. 2 sg. Duk t. p. 61, n. sg. m. Piemū..., praes. 1 sg. bėgu GL 83, praet. 3 /edėjo t. p. 5, inf. fėti Comp. 5..., b) praet. 3 buwo GL 146, g. sg. /awo, tawo t. p. 147, praes. 3 f/ako t. p. 112, finno t. p. 115.., ¢) n. sg. m. gėras Comp. 107, grajumas GL 66, jūdas, jūkas tamże s. 8, d) dūdamas- //dūdams tamże s. 119, regėdamas/| regėdams tamże s. 110... e) n. sg. m. ddiktas GL 2, Aukštas tamże s. 24, inf. /čifti Comp. 55, con). jEy tamże s. 35... Porównując kleiniškie formy fonetyki i morfologii z odpowiednimi formami XVIII-wiecznych pism RP, widać, że w tych ostatnich bynajmniej nie zawsze przestrzegano południowych norm skodyfikowanych w gramatykach D. Kleina. Dotyczy to szczególnie „Nowego Testamentu” Samuela Bitnera z 1701 r., w którym wskutek świadomego dążenia jego redaktorów do przypodobania się językiem przekładu zarówno czytelnikowi RP, jak i czytelnikowi WKL, występuje więcej różnego rodzaju mieszaniny dialektalnej niż w innych ówczesnych pismach tego regionu. $3. Próby uzgadniania dialektów w testamencie S. Bitnera. S. Bitneris (około 1632–1710), jak wskazuje już samo nazwisko, nie był *Salys A. Raštai 4. Dialekty języka litewskiego, Rzym: Litewska Katolicka Akademia Nauk, 1992, s. 76 i nast. 39 Litwinem. Po litewsku nauczył się, pełniąc obowiązki duchownego reformowanego (kalwińskiego) w Birżach, Kiejdanach i ir gdzie indziej?. Ponieważ wcześniejsze (z XVI–XVII w.) litewskie wydania kalwińskie opierały się na dialekcie środkowoałtajskim (głównie na mowie okolic Kiejdan)“, przeto tłumacząc testament z ir greckiego oryginału, iš trzymał się podstawowych cech tego dialektu. Wskazuje to, z iš jednej strony, często zapisyw7 ane przed samogłoskami [e], [ė], o iš drugie — regularnie używane formy tautosylabiczsu ne [am], [an], [em], [en] nosowe ir [a], [ę]: praet. a) 3 Baukiejo Pov. 1. Tim. 5, 10, iBteide Ap. d. 4,23, g. pl. fantū Ap. d. 27, 44, n. sg. fėtas Jok. 1. 1,9, pafaiftuwe I Pov. 1. rym. 7, 3, /aufe J. kw. 6, 12, g. mn. dfaktū t. p. 21,17 ...,b) bezok. /famdit Mt 20, 1, n. lp. wam3jdis I Pow. 1. skrót. 14, 7, przyim. przed Mt 7, 26, n. w l.poj. pofajkandintas Mk 16, 16, a. w l.poj. f. kemping Mt 27, 48, tryb rozkazujący 2 w l.poj. przejście Mat. 5, 27 ..., ¢) a. lp. gafwą Mat. 13, 20, mięta Ap. d. 21, 5, drobę didę t. p. 10, 11, tulijbe Mork. 9, 14... Jednak nie należy zapominać, że S. W pracy translatorskiej Bitnerowi pomagał jeszcze Jonas Bożimovski młodszy (mieszkający w ir Kiejdanach, Wilnie i gdzie indziej)® ir Fryderyk Susteris (ksiądz RP, pracujący w Būdviečiai)“. Ci pomocnicy be niewątpliwie również pozostawili swoje ślady w języku przekładu, zwłaszcza ten ostatni. Vaclovas Biržiška pisze, że „Większą część przekładu wykonał sam Bitner, przy pewnej pomocy Jonasa Bożimovskiego młodszego i przystosowaniu przez P. Z. Šusterisa do Małej Litwy“". Ile i w jaki sposób przyczynił się J. BoZimovskis do tłumaczenia i redakcji „Nowego Testamentu” z 1701 r., tymczasem niczego konkretnego nie można powiedzieć. Natomiast o redakcji językowej F. Susterio, którego Ludwik Rėza nazywał „rewizorem” (Revizor)*, można już co nieco wnioskować z jego własnej litewskiej przedmowy, dołączonej do przekładu. Pisał on tam: „A ponieważ Litwini z Wielkiego Księstwa Litewskiego niektóre rzeczy wypowiadają w takich słowach, których Litwini w Królewskich Prusach w tym znaczeniu nie używają, dlatego uczyniliśmy rozróżnienie i słowa Litwinów w Królewskich Prusach zastąpiliśmy innymi wyrazami, jak na przykład: Litwini Wielkiego Księstwa Litewskiego mówią: Giria [tow ore; lecz Litwini Królewskich Prus mówią: Pufčia stow laukė““. Z tego cytatu wynika, że F. Šuster, chcąc uczynić język przekładu bardziej dostępnym dla mieszkańców Prus Królewskich, przy pewnych słowach przekładu w nawiasach kątowych dopisał odpowiedniki bardziej zwyczajowe dla tego regionu, np.: g. sg. alijwos (aliejaus) Luk. 10, 34,part. cont. postępując (żebrząc) Mk 9, 46, praes. 3 3Biržiška V. Aleksandrynas 1, Chicago: Fundusz Kultury JAV LB, 1960, 356. *Palionis J. Tamże, 71-79. "Biržiška V. Tamże, 1, 357. Biržiška V. A/eksandrynas 2, Chicago; Fundusz Kultury JAV LB, 1963, 15. " Tamże, 1, 357. 8 R hesa L. Geschichte der littauischen Bibel, Kėnigsberg, 1816, 30. Novum Testamentum lithvanicum. Naujas testamentas Lietuwifkas..., Karalauczuje, 1701, pratarme. 40 iBdergia (czyni nieczytelnym) Mat. 15, 11, będąc na drogach (potrząsając drogami) Mork. 27, 39, strącił go (otoczywszy go) także 27, 44, g. lp. pitwo (Įkilwio) Pov. 1. Tim. 5, 13, fafparos (kamienny narożnik) Mork. 12, 10. Już na iš podstawie tych przykładów widać, że FE Szuster nie ograniczał się wyłącznie do odpowiedników leksykalnych: czasami, wraz su z dopisywaniem poszczególnych słów, był zmuszony zmienić konstrukcję ir składniową, a zamiast be jednego słowa wpisać synonimiczny (bardziej charakterystyczny dla RP) związek wyrazowy. Istnieją również podstawy, by sądzić, że dostosowując język przekładu do pruskiego uzusu, Szuster mógł zmienić niektóre E formy fonologiczne i ir morfologiczne, tym bardziej że w wielu przypadkach pisownia testamentu została dostosowana do pruskiej. ir 1701 m. Nie mając rękopisu, nie sposób ir jednak ustalić, ile i jakich zmian mógł dokonać na tych poziomach, a o tym samym przyczynić się do ir powstania pewnej różnorodności form fonologicznych i morfologicznych w języku testamentu. Można jedynie stwierdzić istnienie takiej różnorodnoir ści i hipotetycznie rozważyć przyczyny jej powstania. $4. Zróżnicowanie form fonologicznych i morfologicznych w testamencie Bitnera. O zróżnicowaniu fonologicznym i morfologicznym testamentu z 1701 r. świadczą następujące fakty: a) sporadycznie występująca wymienność [uo] i [0], zwłaszcza w rdzeniach wyrazów oraz na końcu tematów, por. praet. 3 /aidūjo Dz. Ap. 8, 2, adv. namūp Mork. 5, 19, praes. 3 putūja tamże 9, 18, Łuk. 19, 29, a. pl. m. raudūjančius Mork. 5, 38... oraz praes. 3 bieleje Jon. 4, 35, part. cont. ; :Bwašžiodamas Mat. 25, 14, d. sg. m. foBam Mork. 9, 43, n. sg. wienolika Mat. 28, 16...; b) por. jeszcze rzadsze wymienianie się [ie] i [¢]: a. sg. m. mieBfą Luk 14, 35 || i. sg. m. méBfu t. p. 13, 8, d. pl. f. padangiems t. p. 17, 24 || giminems Mat c) stosunkowo rzadka wymiana [0] i [a] w nieakcentowanej końcówce wyrazowej: praet. 3 dugo Ap. d. 19, 20, buwo Mork. 6, 44, praes. 3 kfaufo Luk. 8, 8...“ oraz: praes. 3 dia Mat. 26, 23, kaba t. p. 22, 40, ne Fina Mork. 13, 32...; d) dość częsta wymiana skróconych form (z opuszczonymi krótkimi końcowymi -¢, -7) i odpowiadających im nieskróconych, por.: in. sg. f. drugiego dnia Mork. 11, 12 wiośnie Bfowej' Luk. 12, 27... i: w lesie Mat. 3, 1, faiweje t. p. 4, 21; imper. 2 pl. dizkit Mat. 10, 8, eikit t. p. 10, 6... i apfakijkite t. p. 10, 7, gijdikite t. p. 10, 8...; inf. dūt t. p. 10, 24, 14 ...; 34, rugot (bart) t. p. 11, 20... i elgetduti (żebrać) Luk. 16, 3, tuf/kėnti Dzieje Ap. 12, 16; e) sporadycznie występująca wymiana form rodzajowych z [a] „ruchomym® i bez niego: n. sg. m. wienas Mat. 20, 21 || ne wiens tamże 10, 29, katbédamas tamże 26, 42, mokjdamas tamże 26, 55, norėdamas tamże 1, 19 || kalbédams Mat. 26, 48, Luk. 9; 38; 22, 9... 10 W formach preterytalnych regularnie pisze się -o. 41 Takie (i inne) zróżnicowanie form fonologicznych oraz morfologicznych można wyjaśniać na różne sposoby. Przede wszystkim wspomnianym już dążeniem do uzgodnienia dwóch (opartych na nieco odmiennych podstawach dialektalnych) odgałęzień języka pisanego. Przy ich uzgadnianiu mogły pozostać ir pewne nieujednolicone formy fonologiczne i morfologiczne. Po drugie, pewna część takich wariantów mogła być odziedziczona po wcześniejiš szych pismach (jak wspomniano, jų występowały one ir D. w gramatykach Kleina). Wreszcie po trzecie, nieco wariantów mogło powstać z powodu ir indywidualnego ar stosunku redaktorów- -tłumaczy į do określonych rodzajów, błędów drukarskich ir itp. przyczyn. Jednak ogólnie rzecz biorąc, 1701 m. język testamentu pod względem podłoża dialektalnego niewiele różnił się od XVIII-wiecza. nego pruskiego języka pisanego. Wynikało to jedynie ne z bliskości gwar ir środkowo-- zachodnioaukštajskich, lecz także ze ir świadomych starań, by harmonizować te gwary. $5. Powrót do norm kleiniškich 1727 r. w testamencie. Oczywiście, jeszcze bliższa wcześniejszej pruskiej tradycji języka pisanego, która od czasów J. Rėzy opierała się wyłącznie na gwarach zachodnioaukštajskich Prus, była Jona Kvanto (Quandt, z 1686-1772) inicjatywy przygotowany 1727 m. „Nowy Testament“. Zrezygnowano w nim z idei uzgadniania dialektów i powrócono do norm kleinowskich, ponieważ wydanie z 1701 r. nie przypadło do gustu Litwinom RP pod względem językowym i nazywano je „kiejdańskim”"!. Wydanie z 1727 r. początkowo przygotowywali proboszcz tylżycki Reinhold Rozenberg i proboszcz gąbiński Krystup Rebentišas, a po ich śmierci (1724 r.) — proboszcz ragnetski Hiob Naunynas i proboszcz Walterkiemski Pilypas Ruigys". Wszyscy oni, z wyjątkiem ostatniego, nie byli Litwinami, lecz, jak się wydaje, dość dobrze nauczyli się litewskiego, skoro powierzono im taką pracę. Bez wątpienia z nich najlepiej po litewsku mówił Pil. Ruigys, dla którego język litewski był ojczystym i który, jak się uważa, miał największy udział w redagowaniu wydania z 1727 r.". Jeszcze w 1930 r. Vac. Biržiška zaznaczył, że ludzie ci jedynie poprawili przekład z 1701 r., starając się przede wszystkim przybliżyć go do przekładu niemieckiego, i w tym celu w pewnym stopniu skorzystali z rękopisu J. Bretkūnasa oraz psałterza J. Rėzy z 1625 r’. To samo twierdzenie powtórzył on również w 1953 r."” W rzeczywistości porównanie tych dwóch wydań „Nowego Testamentu” potwierdza twierdzenie V. Biržiški dotyczące tego, że redaktorzy wydania z 1727 r. nie tłumaczyli od nowa, lecz jedynie poprawiali przekład Bitnera. W obu wydaniach można znaleźć niemało tekstów całkowicie zbieżnych, chociaż różnorodnych U Rhesa L. Geschichte der littauischen Bibel, 28. 12 Tamże, 33. 5 Biržiška V. Aleksandrynas?2,- 2l. Biržiška V. Lietuviškų knygų istorijos bruožai, Kaunas: Spaudos fondas, 70. 1929-1930, Biržiška V. Senųjų raštų istorija 1, Chicago, 1953, 151. 42 różnic językowych jest w nich również pod dostatkiem. Nie wdając się į w bardziej tų szczegółową analizę różnic, zostaną tu uwypuklone jedynie te, w których odzwierciedla się dialektalna podstawa poprawek oraz wysiłki redaktorów wydania, by 1727 m. zwesternizować środkowolitewskie 1701 m. rodzaj publikacji. Na poziomie fonetycznym najwyraźniej takie starania ukazuje zastępowanie środkowolitewskich rodzajów su twardym [t] przed [e], [ė] zachodnimi twardej spółgłoski, por.: part. be to cont. gaifėdams BT Mat. 27, 3 ir praet. 3 żałował strona t. KNT, przyimek Kofay BT Jon. 9, 5 ir Koley strona t. KNT, do Biofay BT Jon. 5, 17 ir ikBioley KNT t.p., praet. 3 piife BT Jon. 11, 32ir piile KNT p., pl. t. G. turkfeli BT Łk. 2, 24 ir Kurklelū KNT s. tyt. Ogólnie rzecz 7 1727 m. biorąc, grafem w wydaniu jest rzadkim zjawiskiem, wskazującym na chęć redaktorów tego wydania, by zdystansować się od Testamentu Bitnera nie ne tylko pod względem fonologii, ir lecz także grafiki (pojawiający ne się gdzieniegdzie /mógł powstać z winy drukarni, sižiūrėjimo ar np. Karalyfte KNT Jon. 3, 5). Inna, równie łatwo zauważalna zmiana o charakterze fonetycznym — rodzajów su „ruchliwym“ [a] skrót, por. sg. n. m. żywy BT Jon. 4, 51 > gyw's KNT s., t. cz. cd. płacąc BT Mat. 26, 55 > mokidam's KNT p., t. sg. n. m. najemnik Jon. 10, 13 > Samdinink's KNT p., t. fwietas BT Jon. 3, 17 > Swiet's KNT t. p., wienas BT Jon. 6, 71 > Wien's KNT t. p.... Jak widać, opuszczenie „ruchomego” [a] w testamencie z 1727 r. jest regularnie oznaczane graficznie apostrofem, który szczególnie często był używany w tym samym celu już w śpiewniku J. Rikovijusa z 1685 r. Trudno obecnie powiedzieć, czy we wszystkich przypadkach takiej zmiany uwzględniano wymowę tzw. „striukiškich” gwar RP, czy też opierano się bardziej na wcześniejszej tradycji śpiewników tego regionu. Na poziomie morfologii wysiłki na rzecz westernizacji może wskazywać zastępowanie form 1. osoby trybu przypuszczającego z -čia formami z -c7au (por. gėrčia BT Mat. 26, 53 > gėrčiau KNT t. p., iBpildicia BT Jon. 4, 34 > iBpildiciau KNT t. p., trokBčia BT Jon. 4,15 > trokBčiau KNT t. p.... Jednak w związku z taką zmianą należy dodać, że nie jest ona bezspornym wskaźnikiem westernizacji. Przede wszystkim dlatego, że formy z -cia były używane w XVI–XVII w. nie tylko przez autorów odłamu środkowego (kėdainiškich), lecz także przez autorów RP (obok -io i stosunkowo rzadszych form z -dfau). W paradygmatach gramatyk D. Kleina zostały one wysunięte nawet na pierwsze miejsce (regécia || regėčiau GL 109, šinnočia || čiau tamże 115...). Hipotetycznie zaliczając -cia > -crau do przypadków westernizacji, ma się na myśli to, że formy z -c7au szczególnie regularnie były używane w pismach autorów pochodzących z południowego pruskiego obszaru zachodnioaukštaitskiego („baltsermegów”) (np. w pismach K. Donelaitisa zaobserwowano je wyłącznie z -Čiau). Na poziomie składni jako przykład westernizacji może służyć dość regularne zastępowanie illatiwu konstrukcją przyimkową „į + biernik”, por.: kuriofna tiktay namūjfna BT Luk. 9,4 > kur į kokius Nammus KNT tamże, karoblin Bt Luk. 17, 27 > į Akrutą KNT tamże, rankofna BT Jon. 3, 35 > į Rankas KNT tamże. W GL D. Kleina illatiw i konstrukcja „į + biernik” zostały scharakteryzowane jako pewnego rodzaju warianty, a nawet przyznano pierwszeństwo illatiwowi jako „elegantszemu” środkowi wyrazu!“. 43 Jednakże przyznanie takiego pierwszeństwa w gramatyce nie zostało dokładniej umotywowane. Możliwe, że niemałą rolę odegrało tu podejście stylistyczne: D. Kleinowi, słynnemu ówczesnemu tłumaczowi i twórcy pieśni religijnych, illatiw mógł wydawać się jedynie krótszym, lecz bardziej dźwięcznym środkiem ne wyrażania kierunku. ir Przypuszczenie, że pierwszeństwo przyznane illatiwowi było uwarunkojo wane jego większym RP rozpowszechnieniem w gwarze zachodnioaukštaitskiej (zwłaszcza południowej), nie ma mocnych podstaw: przeczy temu między innymi obserwowana be już od końca XVII a. wieku stała tendencja do powszechnego „į + umacniania się w piśmiennictwie konstrukcji RP „biernikowej” (konstrukcja ta przeważała w ir K. pismach Donelaitisa). Być może najłatwiej ustalić przypadki westernizacji na poziomie leksyki, ponieważ 1701 m. w tekście testamentu w nawiasach okrągłych, jak wspomniano, zapisano niemało zachodnich (dokładniej: bardziej charakterystycznych dla pruskiej odmiany języka pisanego) słów, z których większość przeniesioir į 1727 m. no do wydania, rezygnując w nim z ich „kiejdańskich” odpowiedników. Za przykłady westernizacji leksyki w tym wydaniu można uznać takie przeniesione (ujęte w nawias) słowa, jak drugys [a. sg f. karBtinę (drugį) BT Mat. 8, 14: i. sg. m. Druggiu KNT t. p. ], pūsčia [in. sg. f. girioje (puBčzoje) BT Mat. 3, 1: PuBčioje KNT t. p.], skaitytinė [g. sg. f. literos (Įkaitijtines) BT II Pov. 1. kor. 3, 6: n. sg. f. Skaitytine KNT p.], t. skūnė [a. pl. klūnus (fkunes) BT Luk. 12, 18: Skunes KNT t. p. ], ubagauti [inf. elgetauti (ubagauti) BT Luk. 16, 3: ubbagauti KNT t. p.], vartai [broma (wartai) BT Mat. 7, 13: Wartai KNT p.] t. ir kt. Jednakże westernizacja leksyki nie ograniczała się wyłącznie do przeniesienia do wydania z 1727 r. słów zapisanych w nawiasach: niemało słów, skądinąd niezwyczajnych dla zachodnich Auksztotów, zastąpiono w nim bardziej znanymi przedstawicielom tego dialektu, a zwłaszcza szerzej rozpowszechnionymi w ówczesnym użyciu pruskiego języka pisanego. Na przykład w testamencie z 1701 r. użyto formy „gerdas” Mork. 13, 7 zostało zmienione w wydaniu z 1727 r. na wykrzyknik, lekarz Łuk. 5, 31 — do resztek, aby Jon. 11, 57 —1 jeib, iskala „szkoła” Dz. Ap. 6,9 —i Sile, palaikis Mork. 2, 21 —| starą, veizdeti Ap. D. 3, 5—4į patrzeć, Zuklavimas Łuk. 5, 4 —| włókno. Zatem przypadki westernizacji są zauważalne na wszystkich poziomach językowych „Nowego Testamentu” z 1727 r. I wskazuje to na starania redaktorów tego testamentu, by uczynić jego język bardziej zrozumiałym dla czytelnika RP, bliższym wcześniejszej tradycji kleiniškiej. Pojedyncze odstępstwa od tej tradycji można wyjaśnić zarówno indywidualnymi poglądami redaktorów na poszczególne zjawiska językowe, jak i ich pragnieniem respektowania zmian, które zaszły w użyciu litewskiego języka pisanego RP w okresie pokleiniškim. W testamencie z 1727 r. dość często występują również przypadki pomieszania [0] i [uo], [ė] i [ie], por. : a) inf. diwanoti II Petr. 1. 1, 4, įwejūti Jon. 21,3ir /ingoti Pov. 16 Zob. Pierwsza gramatyka języka litewskiego, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1957, 257. 44 1. Efez. 4, 14; g. l. poj. m. Giido „chciwości“ Paw. l. rym. 1, 29 ir a. l. mn. m. LoBus „kulawych“ Mat. 15, 30; w. l.mn. wiffu/e Daiktofe 1 Pov. 1. czas. 5, 18 ir wiffiife Wietiifa I Powieść . Tim. 2, 8 ...; b) n. l. poj. m. Śnieg Jon. kwi. 1, 14 ir g. śpiewa f. Giedos Jud. 1. 1,22; a. pl. f. Jawėmnas „ražienas“ I Pov. 1. kor. 3, 12 ir n. pl. m. Miene/ei Jon. 4, 35 ... Takie pomieszabe nia i wątpliwości są już bezpośrednim odzwierciedleniem gwary prusko-wysokoniemieckiej północnej. $6. 1735 m. „Nowego Testamentu“ cechy języka. Od 1727 m. wydania niewiele się różni ir 1735 m. Język „Nowego Testamentu- “. To ir zrozumiałe: ten ostatni przygotowali H. Naunynas ir Pil. Ruigys, którzy w największym vo stopniu przyczynili się do 1727 m. redagowania wydania. Różnice między tymi dwoma wydaniami najczęściej ograniczają się do poziomu ortografii i fonetyki, choć ir od czasu do czasu pojawiają się pewne zmiany w morfologii, ir składni i leksyce. Na przykład rzeczowniki pospolite są częściej pisane wielkimi 1727 m. literami, jest me w nim więcej alatywów, adhezywów, które 1735 m. w wydaniu nierzadko zostały już zastąpione konstrukcjami przyimkowymi, więcej starszych modeli zdań. $7. Dążenie do zachowania „czystej” gwary w 1735 m. Biblii. 1735 m. został wydany ir Przekład Starego Testamentu, który wraz z su „Nowym Testamentem” obejmował całą Biblię ),,Biblia, tai efti Wiffas S3wentas RafBtas Starego ir Nowego Testamentu...“) Jak widać iš niemieckiego Jana Przemowa pastora, dołączona do tego pierwszego wydania całej Biblii, be H. Naunyn ir Fil. Ruigi, Stary Testament tłumaczyli także Kristup Štimeris, Abraomas Liuneburgas, Fabijonas Kalau, Adomas Pilgrimas, Kristupas Šperberis ir du Adomas Šimelpenigis (starszy i ir młodszy), o nad całością pracy przekładowej czuwał Jonas Berentas ir Petras Milkus (ci dwaj ir czytali korektę). Rękopis przekładu przygotowany przez tak liczną grupę ludzi pod względem językowym nie mógł być całkowicie jednolity, tym bardziej że tłumacze pochodzili z różnych iš miejsc, mniej lub bardziej różniących ar się dialektem (np. H. Naunyn urodził się w Ragainė, Milkus P. — w Tylży, K. Štimer w — Wystruci, A. Liuneburg w — Gąbinie, lecz przez długi czas pracował w Kłajpedzie)". Mimo to większej różnicy językowej, nie tylko między poszczególnymi częściami Starego Testamentu, lecz także między Starym i Nowym Testamentem, nie widać w wydaniu z 1735 r. Z pewnością w głównej mierze zadecydowało o tym staranie przygotowujących to wydanie, zwłaszcza redaktorów (przede wszystkim J. Berenta z Wystruci), by trzymać się wcześniejszej — kleinowskiej tradycji, od której odstąpiono w testamencie S. Bitnera, i na jej podstawie ujednolicić język wydania. O tym, że redaktorzy wydania z 1735 r. w rzeczywistości nie ignorowali wcześniejszej tradycji (nie tylko kleinowskiej, lecz także przedkleinowskiej), można wnioskować zarówno ze wspomnianej już przedmowy J. Kwanda, w której mowa o przekładach Biblii J. Bretkūnasa i S. Chilinskiego, jak i zwłaszcza 45 „Biržiška V. A/eksandrynas 2, 10 i n. iš jo 1730. I. 3 z RP zawiadomienia władz o przebiegu przygotowywania nowego wydania. W tym zawiadomieniu wskazano, że przy nowym wydaniu korzystano z ir J. przekładu Biblii Bretkūnasa (od niego jo przejęto nazwy wiatrów), jednak wiele pożytku iš to nie posiadano. Nie posiadano z tego powodu, że J. Bretkūnas w swoim przekładzie opierał się na dialekcie Labiawy, który dla „czystych” Litwinów powiatów Wystruci, Ragnety i ir Tylży był niezrozumiały, nie do przyjęcia: ir ir „Sie [tj. J. Tłumaczenie Bretkūnasa, — J. P.) jest jednak według łabiauskiej gwary, z so którą kurońską związany z językiem, napisany; dlatego też przez czystszych Litwinów ir w urzędach insterbursko-ragnickim i tylżyckim, które przecież są najbardziej rozległe, nie może być ani zrozumiane, ani przyjęte i wymaga gruntownej poprawy z wyrazu na wyraz.”“- '** §8. Tendencja do pietetyzacji w wydaniu Biblii z 1755 r., w przekładach A. Pilgrima, K. Lovyna, V. Régésa. Pod względem podstawy gwarowej zasadniczo nie różni się od wydania z 1735 r. nowe wydanie całej Biblii, przygotowane przez Adama Szymelpenigiego młodszego (1699–1763) i wydrukowane w 1755 r. Jest to zrozumiałe: wydanie to było faktycznie jedynie nieco zredagowaną wersją tamtego wariantu. Jednakże i w nim dostrzega się tendencję, aby podczas redagowania w większym stopniu spietytyzować język. Na przykład występujące tu i ówdzie w wydaniu z 1735 r. formy bez afrykat są tu zastępowane formami afrykatyzowanymi (por.: adv. ap/tey B' I Moz. 3,10 > apBczey B)*; part. act. n. sg. f. pagimdufi t. p. > pagimd3uJfi; pamatufi t. p. > pamacjufi; praes. 3 uffigeid IV Moz. 14, 26 uffigeids- ’), „strukujące“ formy czasowników czasu teraźniejszego 3 os. — „niestrukującymi“ (por.: banda B' Job. 4,2 bando B? barfta Ps 15,7 barfto; klaufa Mork. 4,9 klaufo; walga t. p. 14, 18 walgo). Tendencję do południowienia mogą wskazywać także zmiany niektórych słów w wydaniu z 1735 r. (np.: adv. apfukar Sal. pam. 9, 14 > aplink, iBkiey Jon. 11, 14 > aiBkiey, fut. 1 sg. pabengfu Rut. 3, 2 > pabaigfu, g. sg. m. pakalo Iz. 30, 6 > nugaros, g. pl. pawer/fmi Job. 8, 2 > Baltinni). Sądząc po lokalizacji tych słów podanej w Wielkim słowniku języka litewskiego (LKZ), a także na podstawie pism K. Donelaitisa (DR), formy zastępcze wydania z 1755 r. musiały być bardziej charakterystyczne dla gwar południowych zachodnich Aukštaitów. Zachodnie południowoaukštaitskie formy przeważają także w wyjaśnieniach historii biblijnych J. Hübnera „J6/kir/tyti [...] Nuffidawimai JB Séno bey Naujo Teftamento.. (1742), przetłumaczonych przez Adama Pilgrima, pastora z Wystruci. W wielu przypadkach używa się tu pełnych końcówek, z wyjątkiem -as rzeczowników, która jest często skracana w apostroficzny sposób charakterystyczny dla pism pruskich: n. sg. Adom’s 15, 20, Pon's Diew's 57,5, wert's Daikt's III, 15, wiens nelab’s 15, 21... (choć zdarzają się również: Diewas 77, 2, Welinas 12,18, Wyras 48, 18...). W tym przekładzie jest nieco także zo /o, BFalkenhahn V. Der Ubersetzer der litauischen Bibel Johannes Bretke und seine "Helfer, Konigsberg und Berlin: Ost-Europa-Verlag, 1941, 238. 46 Ponieważ śpiewniki, jak wspomniano, były wydawane razem z kancjonałami, a ponadto przygotowywane do druku najczęściej przez tych samych autorów, nie mogły więc pod względem podstawy dialektalnej bardziej różnić się od tych ostatnich. Nieco różnic w języku kancjonałów (np. częstsze przypadki skracania końcówek) mogło powstać wskutek potrzeb wersyfikacji. Wymaga to jednak specjalnych badań, w które tutaj nie będziemy się zagłębiać. Pod względem gatunkowym modlitewnikom bliskie są również agendy, tj. księgi opisów modlitw i obrzędów kościelnych. Bodaj pierwszą książką tego rodzaju, która ukazała się w RP, była książka Jonasa Berenta „Dawadnas Pamokinnimas kaipo wiffi Lietuwoje [...] Kunnigai kaip Diewo Tarnai tur elgtis [...] Karalduczuje Mete MDCCXXX*. Ponieważ Berent był mieszkańcem Įsrutis (zarówno urodzonym, jak i przez długi czas pełniącym posługę kapłańską w Įsrutis), nie mógł więc również w swoich pismach bardziej oddalić się od dialektu rodzinnych stron, tym bardziej że już od czasów D. Kleina był on ugruntowany w pisanej tradycji RP. Dlatego w swoim „Dawadne Pamokinnime...”, podobnie jak w tekstach biblijnych i pieśniach, w większym stopniu trzymał się dialektalnej podstawy południowej odmiany gwar zachodnioaukštaitskich (używał form z niezredukowanymi końcówkami rzeczowników -(r)o, -(7)os, -€, -ės, niekiedy także z „ruchomą” samogłoską wygłosową tematu w końcówce -as). Jednak zapewne dlatego, że okolice Įsruties należały do tzw. podgwary „striukių”, Berentas w swojej agendzie nie unikał również skracania końcówek: opuszczał „ruchome” [a] (budam’s 2, 16, gyw’s 11, 36, Kuaing’s „ksiądz” 2, 23, Pon's 11,16, Salmon’s „Salomon” 12, 17... //Klebonas 9,20, Powilas 11,6, Ponas Diewas 11, 27...), opuszczał -e w końcówkach rzeczowników lp. miejscowniku (Bédojy’ 2, 2, JBmintij' 31,8, Laiwėlij' 3,25, Maloney’ 31,9, tykoj’ Petnycioj’ 38, 2... /| Danguje 4,12, Pakajuje 3,26, odie 11, 9...), opuszczał -e, -7 w końcówkach czasowników (inf. Ziept’ 10,12 //tarti 10, 13, praes. 3 nor 13,4, pen’ „karmi” 11, 16, fed’ „siedzi” 516 //gauna 12, 18, randa t. p., imper. 2 pl. imkit 7,7, walgikit 7,8... //augkite 14,22, dekawokite 6, 26...). Należy również zauważyć, że w agendzie występują przypadki mieszania [uo]/[o], [ie]/[€], por.: in. pl. pirmidfa Knygofa 10, 20, wiffufa S3aliffa 21, 31, adv. niekados 39,5 //nekados 27,11, d. pl. Bednems 8, 12, inf. pakwefti 9, 11... Jest to już cecha charakterystyczna dla tilżenów, odzwierciedlająca się także w niektórych innych ówczesnych pismach RP. Pod względem podstawy dialektalnej agenda Berenta zasadniczo nie różni się również od „Agendy” Gotfryda Ostermeyera (1775), która ukazała się niemal pół wieku później. W swojej gramatyce z 1791 r. pisał, że za najczystsze dialekty litewskie uważa się dość bliskie dialekty Ragainė, Įsrutis i Gumbinė (,,Der Ragnitsche, Jnsterburgische und Gumbinische Dialect stimmt ziemlich, und wird fiir den reinsten gehalten- ““, s. 130). I rzeczywiście, w wydanej przez niego w 1775 r. „Agendzie” przeważają zachodnie formy południowe z końcówkami -(/)o, -(1)OS; , -6, -€s; -ys (g.sg. Adomo3,18, amžino 4,6, mano 43,3, tawo 2,16, fawo 3,2, Mėd3šio 34,10, didžio 6,10, didšžios 51,19...; n. sg. Garbe 8,6, Giefme 74, 12, g. sg. Garbės 3,10, Meilės 4, 20...; lm. mn. Aufys 61,11, S3irdys 39, 9...) z „ruchomym” [a] (lm. poj. wieczny 42,14, zaopatrzenie 2,26, Birdingas 15,26, Bwentas 10, 8, Bittas 20,3 (betir kitts 32,2), modlony 42,11, wysławiany 4,2...), z przyrostkiem -+ (imper. 2 os. poj. Apripik 58, 4, atnaujik 68, 15, gaiwik 67,9, 53 Padrutik 17, 4, platik 58, 8, cond. 3 ftippritu 28, 7..., ale także: imper. 2 sg. [tipprink 29, 21, cond. 3 padruttintu 7, 13-14, pagarbintu 25,4 [tipprintu 5, 10...) i in. Gdzie ne gdzie W „Agendzie” ir pojawiają a. się formy lp. rodzajów gramatycznych. m. waddotą 1,7, n. lp. m. pralétas 30,9, a. lp. f. Weta „miejsce“ 32, 22, a. lm. m. Zedus „pierścienie“ 31, 22, imperf. 2 lp. leper 50, 12, a. lp. m. rg 60, 11; 66, 23, które można wiązać z su gwarą tylżycką, jeśli nie są odzwierciedleniem wymowy autora lub zwykłymi pomyłkami drukarskimi. Szkoda, że nie zachował się śpiewnik Ostermejera z 1781 r., który ułatwiłby ustalenie przyczyn powstania takich form rodzajowych. $11. Dominacja norm kleiniskich w katechizmach. W XVIII w. w Prusach Wschodnich często wydawano nie tylko teksty biblijne, śpiewniki i modlitewniki, lecz także katechizmy (zarówno jako osobne książeczki na początku tego wieku, jak i dołączane do modlitewników — w połowie oraz w drugiej połowie wieku). Ciekawe, że jeszcze W XVII w. zaczęto tu, mając zapewne na względzie wielonarodowościowy skład mieszkańców tego regionu, wydawać czterojęzyczny — niemiecko-łacińsko-polsko-litewski — katechizm: „D. Martini Lutheri Catechismus minor, Germanico-- Polonico-Lithvanico-Latinus“ (z podaną przed tym tytułem kolejnością języków). Bibliografowie wymieniają wydania tego anonimowego katechizmu z lat 1670, 1683, 1696, 1700, 1709, 1720 i 1751 (co do daty ukazania się ostatniego z nich istnieją wątpliwości- )? **. Porównując mikrofilmy z lat 1709 i 1720 znajdujące się w Bibliotece Litewskiej Akademii Nauk, można od razu zauważyć, że pod względem treści i języka (z wyjątkiem pewnych drobnych różnic w pisowni) niczym się nie różnią, a zatem późniejsze wydanie jest przedrukiem wcześniejszego. Litewskie tłumaczenie tych dwóch wydań w wielu przypadkach jest bliższe polskiemu, można więc przypuszczać, że tłumacz w większym stopniu trzymał się tego ostatniego, por. : wyd. z 1709 r. (wyd. z 1720 r. —w nawiasach kwadratowych) Vokiškasis Lotyniškasis Lenkiškasis Lietuviškasis tekst tekst tekst tekst 1. Unfer taglich Panemnostrūguo-- Chleb nal powBed-- Dūną mufu dieBrodt gib uns heutidianum da nobis ni day nam džišia. niBka dik nam. tam. [s.20, 9-11] hodie. [s.20, 8-11] [s.21, 8-10] [s.21, 10-12] [Ding mud dieniBka dik mum’s, ib.] 24 Szerzej zob. LTB 1, 228-229; niniejszego tomu „Uzupełnienia”, 1990, 44. 54 2. Du Jolt keine Nie będziesz miał Bogów Nie miej innych Nie będziesz miał innych bogów przede mną. Bogów przede mną Bogów przede mną. [s.30, . 13-15] [s.31, nie. 14-16] [s.31, [s.30, 13-14] [Nie miej 13-15] innego Boga według mnie, ib.] Vokiškasis Lotyniškasis Lenkiškasis Lietuviškasis tekst tekst tekst tekst 3. Du Jolt nicht Non loquéris con-Nie mow falBywego Ne-luddik ne-teifalfch ZeugniB retra proximum tušwiadectwa prieciw [ausluddimo prieB den wider deinen um falfum teftimo-Blisniemu twemu. bliźniego twego. [s.39, Nechften. [s.38, nium [s.38, 21-23] [s.39, 26-29] 23-25] 20-23] [Nie świadcz fałszywie przeciw bliźniemu twemu, ib.] Formy litewskiej części katechizmu czterojęzycznego (1709 i 1720), ogólnie rzecz biorąc, są zachodnio-południowe, w wielu przypadkach pokrywają się z tymi, które zostały skodyfikowane w gramatykach D. Kleina, mianowicie: a) z niezredukowanymi końcówkami -(f)0, -6, -os, -ės (praes. 3. os. K 45,18, g. sg. Diewo 7,5, lobjo'75, 12, mano 27,10, fawo 57,17//Jawa 27,3..., n.sg. NaBle 129, 11, g. sg. amžinos gywatos 83,19, TewiBkos DeiwiBkos gerybes 51, 11-12...), b) z niezopuszczonym „ruchomym” [a] (n. sg. DeBimtas 11,7, Diewas 11,16, gywas 9,8-9, gywenimas 99,3, kunas ir kraujias 87, 8-9...), c) z niezredukowanymi końcówkami trybu rozkazującego (2 pl. Eikite 23,13, Imkite ir gerkite 27,18—-19, mokinkite 23, 14-15, walgikite 27, 5...), d) z często niezredukowanymi końcówkami lp. i lm. miejscownika (m. sg. dūnoje 87,11, maldoje 69, 2, naktijė 25,13, Bloweje 35, 28, teifybeje 85, 9..., ale także: Danguj 63,11, wienoj' tikroj wieroj' 59 6-7...)%. Jednakże z drugiej strony, już odchodząc od norm przedstawionych przez D. Kleina w paradygmatach, w katechizmie czterojęzycznym często używane są formy czasu teraźniejszego z opuszczonymi końcówkami: 3. os. gauBin „gausina“ 67, 2, gywen 129, 16, Jlauš „Jaužia“ 67, 2, myl 13,14, mokin 63, 12; 113, 14, perwerc3 117, 23-24...; 1 pl. atleidziam 71, 5, gywenam 65,9, tikkim 65, 8... Katechizm czterojęzyczny, jak widać, nie zaspokajał potrzeb zwierzchności kościelnej RP, dlatego zaczęto myśleć o przygotowaniu nowego, dwujęzycznego (niemiecko-litewskiego) katechizmu. Zwłaszcza takiego, który byłby standardowy dla litewskiej społeczności tego regionu. Sporządzenia takiego katechizmu podjął się H. Lyzijus, który przez pewien czas pełnił obowiązki inspekto- * Ponieważ wydanie z 1720 r. jest zgodne z wydaniem z 1709 r., a numeracja stron jest taka sama, podaje się tutaj tylko stronę i wiersz tego ostatniego wydania. ra szkół i kościołów RP.،」]} DC?人體藝術- ើម្ប.ाठम- ाडौं.} ]} 马会 天天购彩票 tshemb.} } properties? no.}]} റ?} } nggun.} } 55 ? **. Jednakże jo przygotowany zbiorowym wysiłkiem rękopis 1719 m. przekładu nie został wydrukowany, 0 1722 m. ukazało się G. wydanie tego rękopisu skorygowane przez Engela. G. W skorygowanym przez Engela „Małym Katechizmie” występuje niemało różnic zarówno w tekście, jak i w języku. W jednym miejscu wydano pewne części tekstu, w innym je rozszer- — zono, be ponadto jest mnóstwo ir (a) fonetycznych, (b) leksykalnych oraz (c) poprawek składniowych, por. a) praes.3 fdko LK 12, 8 ir /aka EK 6, 8; praes. 1 sg. ¢/mi LK 12,9ir ¢/mi EK 6,9; praes. 3 wejdź LK 36,5 ir wchodzi EK 56, 12; a. lp. f. Ewangelię LK 37,13 ir Wangelyd EK 58,27, tryb rozkazujący 1 lm. Słuchajmy LK 54,18 ir Klaufykem’ EK 83, 13...,b) odgałęzienie Piktenybe LK 12, 11 ir odgałęzienie Griekus EK 6, 13— 14; AB bédnas grieBBnas žmogus LK 29,11 ir AB bédnas wargingas 3mogus EK 40, 4; adv. dlaczego LK 33,1 ir komu EK 51, 3..;; ¢) ... W Bittoje W nocy, w której został wydany LK 27,12-13 ir ... W Bittoje W nocy, w której miał zostać wydany EK 11, 5-7; Pytania, na które wszyscy chrześcijanie |...) powinni odpowiedzieć. LK 30, 7-8 ir Inni Kldufimai | kurius wifi KrikBc3onis |...) atfakyti tur. EK 48, 1-6; Czyż trzy Bogowie są? LK 30,13 ir Ar trzy są Bogowie? EK 48, 16... Jak widać już z przedstaiš wionych tutaj przykładG. ów, Engelis nieco poprawiał ir rękopisu Lizyjusza pisba (miejscami nie podwajając znaków spółgłoskowych, zwłaszcza r, be to, zastępując znaki akcentu itp.). Jednak wyraźniejszych różnic dialektalnych w stosunku do LK i katechizmu czterojęzycznego (z wyjątkiem jednej czy drugiej formy EK północnej) nie widać. Drugie G. wydanie katechizmu Engela, jak się przypuszcza®, ukazało się około 1726 r. Czy różniło się ono czymś od pierwszego, trudno powiedzieć, ponieważ dotychczas go nie odnaleziono. Natomiast 1730 m. trzecie wydanie zachowair ło się; w porównasu niu z pierwszym występują w nim różne różnice, por. : Kldufimai Luterausa Pirmkarčiams ant Dobrego [udawaditi | fu Atfakimais EK 42,6-10ir Kldufimai Luteraus | prie Diewo Stalo einantiems | fu jū Atfakimais MLK 43,9-12; Ar nufimanaifi ir Finaifi Griekininku éfas? EK 42,11-13ir Czy naprawdę GrieBnas efas? MLK 43, 13. Może to wskazywać, że wydanie z 1730 r. zostało przygotowane nie przez G. Engela, lecz przez kogoś innego; tym bardziej że zawiera ono również niemało różnic tekstowych (np. na końcu, po katechizmie i rozdziałach „NaBlėms” oraz „Wiffiems iB weno”, zamieszczono kilka psalmów Dawida, których nie ma w wydaniu z 1722 r.). Jednak pod względem podstawy dialektalnej w wydaniach z 1722 i 1730 r. również nie widać wyraźniejszych różnic. W bibliografiach wymienia się jeszcze wydania „Mažo Katgismo” z lat 1750, 1751 i 1780, lecz są one znane wyłącznie ze źródeł pisanych, dlatego nie można niczego rozstrzygnąć ani o ich podstawie dialektalnej, ani w ogóle o ich języku. Czym innym są katechizmy wydawane jako dodatki do modlitewników („Książeczek modlitewnych”). Według świadectwa G. Ostermejera**, pierwszy taki "7 LTB 1, 96. BOstermeyer G. Erste littauische Liedergeschichte, Królewiec, 1793, 144. 2% Szerzej na ten temat zob. Heinrich Johann Lysius. Mały Katechizm... (opracował Pietro U. Dini), Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993, 8-11. 56 dodatek wydrukowany 1740 m. wraz su J. Modlitewnik Berenta. Iš 1744, 1748 ir 1753 m. Z porównań takich katechizmów jų widać, że podstawa dialektalna jest taka sama jak ir tų modlitewników, do których zostały one dołączone. Jest to ir zrozumiałe: katechizmy tłumaczyli ci sami ludzie, którzy przygotowywali modlitewniki do druku. ir Zarówno ze względu na podstawę dialektalną, jak i ogólnie ze względu na język osobno należy wspomnieć Jana Joskauda (Jaskowd), jezuickiego kaznodzieję, pracującego w Tylży ir W Królewcu, 1770 m. wydany ,,KrikBéioniBkas KatalikiBkas Katekizmas“. Ponieważ autor tego katechizmu, jak się przypuszcza, pochodził iš z okolic Połągi, o uczył się w Krożach?, można by zatem oczekiwać w pismach jo większej lub ar mniejszej warstwy żmudzkich cech językowych. Jednak tak nie jest: widocznie chcąc przyciągnąć į katolicyzm ziemi tylżyckiej ir Litwinów z Królewca musiał dostosować się do norm języka RP pisanego, opartych na skodyfikowanej w gramatykach Kleina ir D. dialekcie pruskim zachodnioaukštaitskim. Ir iš W istocie w katechizmie Joskauda przeważają zachodnie formy fonetyki i morfologii, charakterystyczne dla wielu innych XVIII pism, a. np. : a) g. sg. am3ino gywénimo 13,11, kraujo 40,16, liešuwjo 56,26, dūnos 56,4, funkos Iliggos 58, 12, praes.3 daro 51,15, [ako 4,3, praet. 3 buvo 7,8, kentėjo 6, 22, nuėjo 7,4...,b) n. sg. meilė 21,2, Moteryfté 35,24, walé 15, 25, praet. 3 ėmė 42,15, padarė 19,10, g. sg. Gentyf/tės 41,9, Kumyjftės 41,10, matonés 16, 12, šėmės 9, 21...,c) n. sg. griekas 37,7, praBimas 15,9, wienas daiktas 5,18, part. cont. atfimindamas 13,9, budamas 10, 10, mirdamas 49, 5..., d) in. sg. antroje pufféje 19,19, wienoje regimoje Daleleje 59,2, wietoje 41, 25, danguje 9,11,in. pl. kurrife daiktūfe 14,5, RaBtūfe 119, Tėf/tamentūfe 3,9..,€) praes.3 atléidsia 63,13, reikia 43,2, werkia 83, 4, cond. 1 sg. bučiau 53, 10 ir kt. Jednakże z drugiej strony, pod pewnymi względami, zwłaszcza dzięki „striukijskiemu” skracaniu końcówek, katechizm Joskauda łączy się z gwarami północnymi pruskich dialektów zachodnioaukštaitijskich, por. często opuszczane „ruchome” [a]: n. sg. gers 49,4//gėras 13, 13, nieks 40, 25, Pirms 15,9, wiens 4,4, vyrs 41, 3, part. cont. /iepdams 70, 2, werkdams 71, 25... oraz dość częste opuszczanie końcówek -a, -e, -/ w czasie teraźniejszym: 7mm 3 5, 7, nenufimin,nenusimena‘ 13, 8, wadinn 36, 19, praBom 15,13, negal 12, 12... Ile wpływu mogła tu mieć jego rodzima gwara żmudzka, ile gwara tylżycka, a ile wcześniejsza pruska tradycja pisana — dziś oczywiście trudno powiedzieć. Można tylko dodać, że takie przypadki skracania występują również w wydanej przez niego w 1770 r. książeczce „Praftas Pamokl|tas...““, którą częściowo także można nazwać katechizmem, ponieważ w formie pytań i odpowiedzi wyjaśniono w niej różne kwestie katechetyczne, dodano tylko jeszcze modlitewki, por.: n. sg. Wiens 3, 12, neutr. wiff 5, 2, praes. 3 aptur 18,13, gal 8,25, gird 11, 19, mirSt 11,22 //mirBta 11, 26 (częściej), ne futtar 10, 15, perm. te laupfin 9 Szerzej o jego życiu zob. Biržiška V. Aleksandrynas?2, 154. 57 23, 17. Į późniejsze wydania tej książeczki (1772, 1797 m.) wiele takich skróconych form również zostało przeniesionych. Jednak w najbardziej rozszerzon1797 m. ym wydaniu końcówki skróconych form często oznaczono apostrofem, por.: neutr. a. w/ff PrPTM5, 2ir wiff’ PrP” 9, 12, praes. 3 mirBt PrP” 11, 22, mirBt PrP"*16, 6 ir mirBt’ PrP 22,18, g. sg. f. kobiety PrP” 17,17 ir kobiecy PrP” 39, 12. Be to, należy zauważyć, że niektóre skrócone formy wcześniejszych wydań 1797 m. w wydaniu zastąpione pełnymi, por.: sg. n. m. Rajums PrP” 53, 21 ir Rajzumas PrP” 105, 7, in. sg. m. Dang[u)j PrP"*,21,12ir W niebie PrP” 37, 8, praes. 3 yr PrP27,6ir yra PIP” §, 25. Ogólnie rzecz biorąc 1779 m. ,,Prafto Pamokfto...” wydanie jest tylko znacznie ne uzupełnione (dodano nowe modlitwy wierszowane, rozszerzono część pytań i odpowiedzi itp.), lecz znacznie przeredagowane pod względem ortografii języka ir ir (w niektórych miejscach polonizmy zastąpiono litewskimi odpowiednikami, regularniej niż we wcześniejszych wydaniach oznaczana jest ygrekiem długa [i] itd.). W porównaniu z niektórymi innymi religijnymi pismami RP z końca XVIII w. (np. z tłumaczonymi książkami wspomnianego Wilhelma Rėgėgo) Joskaudo ,,Prafto Pamokjto...“, jako ir jo ,„,„KrikBčioniko KatalikiBko Kateki3mo““, język jest dość czysty. Jak się zdaje, zauważył to ir S. Daukantas, który w liście do M. Valančiusa z 5 kwietnia 1846 r. pisał, że ks. Barauskas znalazł w bibliotece petersburskiej litewski katechizm jezuity, wydrukowany w Królewcu w 1770 r., którego język miał być najczystszy („język naiczytszy Litewski- )®. Oczywiście stwierdzenie, że język Joskauda jest „najczystszy”, nie byłoby obecnie trafne (występują w nim również zapożyczenia charakterystyczne dla ówczesnej epoki, takie jak asaba, pekla, sūdyti, viera itp.), jednak rzeczywiście jest on czystszy, zwłaszcza pod względem składni, niż język niejednego innego autora-tłumacza tekstów religijnych tej ar epoki. $12. Podstawa dialektalna Kristijonasa Donelaitisa. Podstawa dialektalna pism Donelaitisa jest już całkowicie zachodnio-południowa. Zadecydowało o tym przede wszystkim miejsce urodzenia i pracy pisarza: jak wiadomo, urodził się on we wsi Lazdynėliai, niedaleko Gąbina, a większą część życia pracował w Tolminkiemis, a więc w granicach gwary południowych mieszkańców zachodniej Auksztoty (tzw. baltsermėgiai). Ponadto niemałą rolę mogła tu odegrać wcześniejsza tradycja pisana, zwłaszcza język Biblii z 1755 r., przybliżony przez redaktorów do gwar południowych. O południowej podstawie języka pisarskiego Donelaitisa świadczą: a) regularne rodzaje z nieakcentowanymi końcówkami -(/)0, -(i)os; , -€, -ės; używanie -ys i -ūs (np.: praet. 3 bėgo DRr 23, 23, buwo t.p.3,11; aude t.p. 3,23, lope t.p. 4,18, g. sg. diddelio Pulko t. p. 3,27, fzalto Pajfzalio t. p. 3,13, n. pl. Kdfos irgi 30 Zr. Listy Daukantasa /opublikował A. Janulaitis. —Mūsų senovė 1, kn. 4/5, Kaunas, 1922, 787. W drukowanym tekście omawianego listu wkradł się błąd: zamiast 1770 r. wydrukowano 1740 r. Vac. Zdaniem Biržiški, takiego błędu w liście Daukantasa nie było, zob. jego A/eksandrynas 2, 155. 58 Bolesne t. p. 23, 10, problemy ... czapki DR 258, 12, Oczy DRr 26, 10, Złodzieje t. p. 30,29, tłuste t. p. 36,41, /kanūs t. p. 16, 38); b) dość regularny, choć ir ne be wyjątków, rodzajów z su przyrostkami -£, stosowanie (< -ėim, en) (np. : inf. rosnąć DRr 26, 35, buddjt t. p. 41,11, pafirupjt t. p. 15, 40, imper. 2 l.poj. atfimyk t. p. 9,33, 2 l.mn. Skubjkimes t. p. 12, 31, imiesłów cz.ter. n. l.poj. nufimjdams t. p. 15, 19, n. pl. gaiwįdami t. p. 3, 5..., bet ir: inf. gywent t. p. 30, 41, pafikdkint t. p. 6, 21,cond.3 nugabéntu t. p. 14, 38); c) lytys su iSlaikytu galūnės -(7)a veiksmažodžių esam. laiko 3 asmenyje (np. : buddina DRr 5, 4, garbina t. p. 5,2, nedryfta t. p. 30,18, nufidida t. p. 5,36, /kalbja t. p. 9, 25, werpja t. p. 35, 36..., bet ir: pa/ilink/- min t. p. 9,1, prifiartin’ t. p. 28, 9, Bweplén’- ). Za południowe należy uznać również występujące w pismach K. Donelaitisa formy z tzw. „ruchomym“ [a]: n. sg. m. Gandras DRr 4, 3, grybas t. p. 35,18, linkfmas t.p. 4,3, Stalas t. p. 39,24, Weikalas t. p. 22, 28... Jednakże w jego utworach wierszowanych znacznie częściej (głównie z powodu wymogów metrum heksametrycznego) używane są formy z opuszczoną tą krótką samogłoską (opuszczenie nierzadko zaznaczono apostrofem: kitt’s DRr 3, 36, Snieg's t. p. 3,4, Wyr's t. p. 4, 17...). Oczywiście nie można sądzić, że częste opuszczanie ruchomego [a], podobnie jak w kurių kitų galūnių trumpinimas (pvz.: trumpojo -a numetimas veiksmažodžių niektórych przypadkach. czasu w 3. osobie, opuszczanie krótkiego -/ w bezokoliczniku czasowników lub w przyszł. czasie w 3. osobie itd.) w pismach Donelaitisa wiąże się wyłącznie z potrzebami wersyfikacyjnymi jego utworów. Mogło się tu również odzwierciedlać oddziaływanie sąsiednich gwar striukskich i wcześniejszej tradycji piśmienniczej (np. w tekstach biblijnych z 1735 i 1755 r. także niemało jest form z końcówkami skróconymi i oznaczonymi apostrofem: n. sg. m. nakwin's I Moz. 24, 54, Nelab’s Sal. por. 16, 29, jeden ojciec 11 Mojż. 3, 17, jeden ojciec Jon. 10, 30..., praes 3 os. Jon. 13, 18, zgadzaj się Dz. Ap. 15, 15..., bezok. mówić Mat. 11, 7, przeczuć III Mojż. 20, 12..., in, sg. ż. podwójny 1 Mojż. 25, 9, trzeci II Mojż. 19, 1...). $13. Dialektalne cechy pism kancelaryjnych: Ogólnie rzecz biorąc, podstawą dialektalną XVIII-wiecznych pism stylu kancelaryjnego RP jest dialekt zachodniopołudniowy. Jednakże w nich, podobnie jak i w innych ówczesnych stylach języka pisanego tego regionu, występuje mniej lub więcej cech właściwych podgwarze północnych wyżyn zachodnich („striuków”). Oprócz dość częstego opuszczania „ruchomego” [a], niemal we wszystkich rozporządzeniach władz pruskich można znaleźć także przypadki zlania [0] —[uo], [ė] —[ie] oraz opuszczania nieakcentowanych krótkich końcówek czasowników -a, -e, -7, por. : a) inf. atkartiti PVG 77, 7//atkartūt tamże 110, 3 i wajoti tamże 314, 16; wartoti tamże 97, 8 i praet. 3 wartūjo tamże 97,16; n. sg. m. kiem’s tamże 198, 28, in. pl. Kiemūj/e t. p. 175, 9 ir in. sg. Kėme t. p. 109, 28, g. pl. Kemi t. p. 101, 22; d. pl. m. efantiems t. p. 299,17ir minnétéms t. p. 236, 2; wiffems piktiems t. p. 73, 8...; b)neutr. ger t. p. 105, 3, menk t. p. 253,16 wiff’ t. p. 262, 3, praes.3 apfed t.p. 222,15, yr t.p. 194,21, pabėgt.p- .110, 7, pawag t.p. 153, 16 reik. praes. 59 t. p. 60, 32...; 1 lm. robimy t. p. 109, 10, dmuchamy t.p. 109, 9, chcemy t. p. 324, 5, Fadam t. p. 109, 22; praet. 1 lm. daliśmy t. p. 152,21, jeBkojom’ t. p. 152,19, iBtyrėm' t. p. 149,5; fut. 1 lm. gurė/im t. p. 233, 18, in. lp. czwartego dnia t. p. 66, 19, lenkiBkoj W języku t. p. 321,26, temu samemu W kącie t. p. 141, 20-21, jednemu t. p. 250, 21, bezok. lecz t. p. 158, 21, robić t. p. 101, 3, fėt' t. p. 272,1, praes. 3 gal t.p. 70, 13, gul t.p. 237,19, nér t.p. 97,9, tur t. p. 113, 4... Jednak w wielu W pruskich pismach kancelarii władzy zarówno uo, o/ jak i é/ fe skracanie, podobnie jak skracanie końcówek, było nieregularne, często tylko sporadyczne, tego, be właściwego północnym gwarom żmudzkim, akcentowania początkowego dwugłosek przypadków monoftongizacji [4i], [au], [éi] w tekstach tego stylu w ogóle nie zauważono. $14. Uwagi końcowe. Po ogólnym zbadaniu stosunku dialektów litewskiego języka ir pisanego XVIII a. RP można odpowiedzieć na ir į pytania postawione na początku tego rozdziału. Analiza użycia języka pisanego pokazuje, że w omawianym okresie wielu autorów przestrzegało podstawowych cech dialektu pruskiego zachodnioaukštaitskiego, skodyfikowanych D. w gramatykach Kleina. Wyjątek pod tym względem stanowi S. testament 1701 m. Bitnera, w którym próbowano sztucznie uzgodnić dwie gałęzie języka pisanego, oparte na nieco odmiennych podstawach dialektalnych (pruską i środkowolitewską). ir Jednakże takie sztuczne uzgodnienie nie miało perspektyw: RP nie spotkało się z szerszą aprobatą, wkrótce ir powrócono tu do wcześniejszej, kleinowskiej, tradycji. Chociaż ten powrót wyraźnie odzwierciedla się 1727, zarówno w 1735 ir 1755 m. wydaniach Biblii, nie można jednak twierdzić, że konsekwentnie przestrzegano w nich D. norm dialektu „kaunskiego- ”, skodyfikowanych w gramatykach Kleina. Dotyczy to szczególnie 1727 m. Nowego Testamentu, w którym brakuje [form] su charakterystycznych rų dla północnych gwar pruskich wyżauksztaickich [0] ir [uo], [ė] ir [ie] z pomieszane niem, rzadko ir į 1735, 1755 m. przeniesionym pozwoleniom. Ale K. W utworach beletrystycznych Donelaitisa takich rodzajów nie zauważono, jo chociaż w broszurze o pożytku separacji (wydrukowanej 1769 w r.) nieco się zdarza. Istnieją jų ir W kancelaryjnych pismach władz pruskich, pisanych najprawdopiš odobniej RP przez ludzi pochodzących z różnych gwar. Zatem w XVIII-wiecznym użyciu pruskiego litewskiego języka pisanego (zwłaszcza na poziomie fonologicznir ym i morfologicznym) ściśle nie przestrzegano norm kleinowskich, czasami nie unikano także pewnych dialektyzmów, przeciwko którym na początku tego stulecia podniósł głos Mykolas Merlinas*’. Jednakże unikano węższych dialektyzmów fonologicznych i morfologicznych, właściwych tylko jakiemuś jednemu dialektowi (np. łabiewskiemu) i bardziej rozpowszechnionych w gwarze pruskich górnołużyczan zachodnich. 3 Maciūnas V. Maz Litewski projekt reformy języka kościelnego na początku XVIII w. — Archivum philologicum 6, Kaunas, 1937, 80. 60 Ap. d. B? BG BT Comp. DR DRr GG? MLK Mork. Moz. Petr. 1. Pov. 1. efez — Pov. I. rym. — Obj. 1 Tes. — Obj. 1 Tym.— Przyp? Przyp? ? Przyp? Ps. PVG RG RM RS Rūt. Sal. pam. Sal. išm. SG SiGY? SiG’® A. SKRÓTY Dzieje Apostolskie (Biblia) Biblia, to jest Wissas Szwentas Rasztas ... 1735 Biblia, to jest Wissas Święty Pismo ...1755 J. Berento Na nowo przejrzane i poprawione ir Pieśni Księgi ... 1747 S. Bitnerio Nowy Testament ... 1701 D. Kleina Compendium Lituanico-Germanicum ... 1747 K. Pisma Donelaitisa ... 1977 K. Rękopisy Donelaitisa ... 1955 G. Engela Mały Katechizm ... 1722 E. Glazera Inne nowe Pieśni ...1748 D. Kleina Gramatyka Litewska ...1653 Księga Izajasza (Biblia) Księga Hioba (Biblia) Ewangelia Jana (Biblia) Objawienie Jana (Biblia) D. Martini Lutheri Mały katechizm ... 1709 J. Ouandto Nowy Testament...1727 H. J. Lyzijausza Mały Katechizm...1719 Litwy Bibliografia Litewskiej SRR Ewangelia Łukasza (Biblia) Ewangelia Mateusza (Biblia) Mały Katechizm D. Marcina Lutra...1730 Ewangelia Marka (Biblia) Księgi Mojżeszowe (Biblia) List Piotra (Biblia) List Pawła do Efezjan (Biblia) List Pawła do Rzymian (Biblia) List Pawła do Tesaloniczan (Biblia) List Pawła do Tymoteusza (Biblia) J. Joskaudo Prastas Kazanie...1770 J. Joskaudo Prastas Pamokslas...1772 J. Joskaudo Prastas Pamokslas...1779 Psalmy Dawida (Biblia) Gromady władz pruskich...1960 J. Rikovijusa Naujos... Księgi Pieśni... 1685 V. Rėgės Nauka Nauczania... 1788 V. Rėgės Książeczki do Czytania- ... 1788 Księga Rut (Biblia) Kaznodzieja Salomon (Biblia) Księga Mądrości Salomona (Biblia) Śpiewnik F. Susteriego z 1705 r. A. Šimelpenigisa Na nowo przejrzane i ulepszone Księgi Pieśni... 1755 Šimelpenigio Jsz naujo pėrweizdėtos ir pagerintos Giesmjū Knygos... 1776 šiG? ! A. Šimelpenigisa Na nowo przejrzane i ulepszone Księgi Pieśni... 1791 61 BEZIEHUNGEN POMIĘDZY LITEWSKIM JĘZYKIEM LITERACKIM A DIALektami PRUS WSCHODNICH albo BŁĘDNY OCR DEN IN MUNDARTEN IM 18. STULECIE Streszczenie Im niniejszego Artykuł jest poświęcony Podstawy szczegółowej analizy fonetycznej, morfologicznej, a częściowo także syntaktycznej i leksykologicznej Analizie Świadectw z Zabytków językowych XVIII stulecia (z tekstów biblijnych, śpiewników, modlitewników, katechizmów, a także Dziełach K. Donelaitisa i kancelaryjnego języka Dokumentach) które Zbadano dialektalną podstawę litewskiego języka literackiego w Prusach Wschodnich. Badanie to wykazało, że największa część ówczesnych autorów trzymała się dialektu południowo-zachodnio-wysokolitewskiego, którego właściwości zostały skodyfikowane w gramatykach Daniela Kleina. Wyjątek stanowi „Nowy Testament” Samuela Bitnera (1701), w którym podjęto próbę połączenia pruskiej i środkowolitewskiej odnogi języka pisanego. Jednak takie połączenie nie miało perspektyw: w Prusach Wschodnich bardzo szybko powrócono do tradycji Kleinowskiej Tradycja zuriick. Tradycja Kleinowska zachowała się w wydaniu „Nowego Testamentu” z 1727 roku, jak również w wydaniach całej Biblii z 1735 i 1755 roku. W wydaniach tych normy gramatyki D. Kleina nie są jednak konsekwentnie stosowane: występują w nich także pewne charakterystyczne właściwości dialektu północno-zachodnio-wysokolitewskiego (mieszanie /0/ i /uol, /é/ i /ie/ itd.). Pojawiają się one również sporadycznie w ówczesnych dokumentach kancelaryjnych. W utworach literackich K. Donelaitisa brak jednak takich północno-zachodnio-wysokolitewskich elementów. 62