Etimologinės pastabos P. Skardžiaus „Lietuvių kalbos žodžių daryboje“

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXVIII (1997) Juozas KARACIEJUS ETYMOLOGICZNE UWAGI P. SKARDŽIAUS „LITEWSKIEGO JĘZYKA SŁOWOTWÓRSTWIE“ Po upływie pięćdziesięciu lat od ukazania się jedynej pracy poświęconej specjalnie słowotwórstwu języka litewskiego Leskiena po A. (pracy Leskiena, opubliko1891) wanej przybyła obszerna monografia, obejmująca całe słowotwórstwo litewskie. Zdaniem autora recenzowanej pracy, jej zadaniem jest wypełnić lukę, która powstała w wyniku tego, że praca Leskiena, ukazawszy się przed pięćdziesięciu laty, nie mogła objąć całego materiału języka litewskiego. wolno sądzić, że praca ta, pojawiwszy się po pięćdziesięciu latach, wypełnia tę lukę tylko częściowo. Nie ujmuje to jednak jej wartości. Bibliografia liczy 27 pozycji, w tym najnowsze prace z zakresu słowotwórstwa litewskiego. Materiał językowy dobrano z dużą starannością. Autor starał się możliwie wyczerpująco przedstawić system słowotwórczy języka litewskiego. Praca składa się z rozdziałów poświęconych poszczególnym sposobom słowotwórstwa. Omówiono w niej również znaczenie i funkcje formantów. Szczególną uwagę zwrócono na historyczny rozwój słowotwórstwa. Książka stanowi cenny wkład do badań nad językiem litewskim.]} jingï</translation_batch>? naujas array prieštarauja item count. sukurk tik 8 items, preserve each Lithuanian strings, cannot invent. Need translate literal fragments. fix. [ 1941-1943 m. ?] final.} рҟ?} тру.}]}? Nope. Need exact 8 translated strings. Last P. Fundamentalna monografia Skardžiusa „Słowotwórstwo języka litewskiego“ (dalej: ŽD) była nowym krokiem nie tylko dlatego, że jej autor ne wykorzystał znacznie więcej materiału, lecz także dlatego, że była pierwszą pracą z tej dziedziny ir napisaną przez litewskiego językoznawcę, w której autor starał się „wskazać te środki, którymi samodzielnie posługujemy się w celu powiększenia zasobu własnych słów“ (ŽD 14; wyróżnienie P. Skardžiusa). Chociaż z iš tego P. twierdzenia Skardžiusa wynikałoby, że główna uwaga skupiona jest na synchronicznej analizie słowotwóiš rczej, to w rzeczywistości tak nie jest: praca ta „jest nie tylko ne synchronicznym opisem słowotwórstwa, lecz także jego badaniem diachronicznym, wiążącym słowotwórstwo języka litewskiego i jego właściwości z właściwościami słowotwórstsu wa języków bałtyckich oraz innych języków indoeuropejskich, wyjaśniającym wspólne początki i prawidłowości słowotwórstwa języków indoeuropejskich“ ir (Rosinas 1996: XVI-XVII). Jest rzeczą oczywistą, że badając słowotwórstwo języka litewskiego nie tylko synchronicznie, lecz także diachronicznie ir (P. Skardžius był specjalistą w dziedzinie historii języka litewskiego), autor pierwszej litewskojęzycznej monografii poświęconej słowotwórstwu, która położyła solidne fundamenty pod późniejsze zarówno diachroniczne, jak i synchroniczne opisy słowotwórstwa (mowa tu o pracach prof. V. Urbutisa i dr. hab. S. Ambrazasa), nie mógł pominąć także etymologii tego czy innego derywatu, ponieważ etymologia połowy XX wieku znacznie różniła się od prac etymologów XIX wieku, w których najczęściej wskazywano jedynie pokrewne rdzenie wyrazów. W czasach, gdy P. Skardžius pisał swoją ŽD, etymologia poświęcała więcej uwagi słowotwórstwu, tj. starała się podawać nie tylko wyrazy mające ten sam rdzeń, lecz na pierwszym miejscu stawiać te wyrazy, które mają pokrewne formanty słowotwórcze, i w ten sposób ustalić pierwotne znaczenie oraz wyjaśnić jego rozwój. Dlatego od razu nasuwa się wniosek, że pisząc wspomnianą monografię, P. Skardžius nie mógł obejść się bez szerszych lub węższych uwag etymologicznych. W rzeczywistości w tym dziele takich uwag jest dość dużo, a ich szczegółowe omówienie wymagałoby specjalnej pracy o większej objętości. Tutaj poprzestaniemy jedynie na etymologicznych komentarzach do kilku terminów — społecznych — należących do jednej grupy semantycznej, zawartych w ŽD, i, opierając się na nowszych badaniach tej dziedziny, spróbujemy pokazać, jak obecnie wyjaśnia się pochodzenie tych terminów, tym bardziej że P. Skardžius we „Wstępie” do dzieła zaznaczył: „Podawane są tylko bardziej wiarygodne etymologie wyrazów” (ŽD 12). Zatem odciął się od opublikowanych wówczas hipotetycznych etymologii poszczególnych słów, a w największym stopniu opierał się na tradycyjnych. Wyraźnie widać to w wykazie literatury etymologicznej podanym w „Wykazie skrótów”, którego podstawę stanowią prace K. Būgi, J. Endzelīna, E. Benveniste’a, A. Meilleta oraz słowniki etymologiczne E. Boisacqa, E. Bernekera, A. Brücknera, E. Klugzego, A. Waldego — J. B. Hofmanna, A. Waldego — J. Pokornego. Čitvaras. Jak dotąd pochodzenie tej mitologicznej postaci litewskiej, jak się wydaje, nadal wywołuje najwięcej dyskusji. Dzieje się tak dlatego, że problem jej pochodzenia interesuje nie tylko językoznawców, lecz także mitologów. Od wiarygodnego wyjaśnienia pochodzenia tego słowa zależy bowiem ustalenie 21 miejsca čitvarasa i jego funkcji w mitologii litewskiej. P. Skardžius pisze o nim tak: „Obecnie nie tylko nie odczuwamy już złożoności wielu wyrazów złożonych, lecz niemal już jej nie rozumiemy, np. Aitvaras (od aiti-varas |...; odnośnie do pochodzenia zob. Būga LKŽ 26)” (ŽD 404). A zatem P. Skardžius w tym dziele oparł się na K. Būdze, który przychylił się do etymologii opublikowanej w 1911 r. przez E. Lidėna, według której, na podstawie fińskiego baltizmu (?) asffa „magazyn żywności”, pierwszy komponent tego złożenia arff(1) — oznacza „spichlerz” i dalej jest spokrewniony z st. *j4ta „budka, chatka”, natomiast drugi — varas oznacza „strażnik” < ide. *woros „strażnik”. Zatem pierwotne znaczenie tego złożenia miało brzmieć „strażnik spichlerza”. Wyjaśnienie H. Gūnterta, że pierwszy komponent tego litewskiego złożenia jest rzekomo spokrewniony ze skr. ėta-„lśniący, pstry”, K. Būga uznał za mniej przekonujące (Būga 1961 3: 336— 337). E. Fraenkel w „Etymologicznym słowniku języka litewskiego” skłania się ku powiązaniu pierwszego komponentu tego złożenia z osk. aefeis „część (udział)”, a drugi — z lie. varyti, pr. warrien „siła” (Fraenkel 1962 1: 4). Istnieją także inne wyjaśnienia pochodzenia tego złożenia. Na przykład V. Ivanov i V. Toporov lie. artvarą wiążą ze zrekonstruowanym irańskim słowem * pati-vara-(Ivanov, Toporov 1987 1: 55; 1991: 26), lecz to ostatnie powiązanie jest chyba najmniej wiarygodne, ponieważ „Aarf(r)- varas najprawdopodobniej powstało w samym języku litewskim: 41f(1)można wiązać z Zrfas ‘włóczęga, urwis, wiercipięta’ (: esr), a O -varas— z varas, la. vara, pr. warri(e)n ‘siła’ ” (ZinkeviCius 1984 1: 184-185). Wynika z tego, że również obecnie najbardziej niejasne jest pochodzenie pierwszego komponentu tego złożenia, natomiast co do drugiego — panuje mniej więcej zgoda. Dlatego A. Sabaliauskas ma całkowitą rację, mówiąc, że żirtfvaras jest „słowem o niejasnym pochodzeniu, wciąż budzącym wiele dyskusji” (Sabaliauskas 1990: 214). Jednak wybrana przez P. Skardžiusa i zaaprobowana przez K. Būgę etymologia E. Lidėna była wówczas najbardziej wiarygodna. Balva. Analizując derywaty z przyrostkiem -va, Skardžius P. podkreśla, że niektóre „rzeczowniki z tym przyrostkiem nie mają już w ogóle bliskich krewniaków, przynajmniej w naszym języku, np. [...] ba/va „dar“ BrB2 Moz XXIII 8; BrP I 324 (= łot. balva „t.p.“)“ (ŽD 378). W istocie to słowo znane wszystkim Bałtom można powiedzieć, że do dziś pozostaje bez etymologii, chociaż w latach powojennych przynajmniej dwukrotnie próbowano wyjaśnić pochodzenie tego słowa. Przy tej samej okazji należy dodać, że w obu przypadkach rozwiązania problemu pochodzenia tego słowa próbowali dokonać językoznawcy łotewscy: w artykule opublikowanym w 1957 r. w języku niemieckim A. Gater šį próbował wywodzić bałtyckiš ie słowo od ide. * bhel(eu)- „bić, chłostać“ (Gaters 1957: 80-86), o całkiem niedawno 22 K. Karulis — iš ide. *bhel- „świecący, błyszczący; biały“. Zdaniem tego ostatniego rozwój znaczenia był następujący: „biały“ — „dobry“ — rzecz. „korzyść“ (Karulis 1992 1: 105). Iš na pierwszy rzut oka taki K. Wyjaśnienie Karulisa wydaje się całkiem wiarygodne, jednak po głębszym zbadaniu oparta na faktach języka łotewskiego ewolucja semantyczna budzi wątpliwości, ponieważ lit. balva, podobnie jak pr. ir ba/we, oznacza ne „dar” w ogóle, lecz „dar przekupny, łapówkę” Dlatego nie można, jak się wydaje, odrzucić założenia, że to słowo mogło przedostać į się do języków bałtyckich ze źródła dotąd nieustalonego, iš tym bardziej że nie ma ono bliskich krewniaków tylko w językach bałtyckich, lecz także w innych językach ne indoeuropejskichir se (por. Abaiev 1958 1: 248-249; Fraenkel 1962 1: 33; Toporov 1975: 190). Banda : wspólne. Omawiając lit. banda „majątek, zysk, korzyść; bydło, stado bydła; podkreślając derywację „zboże zasiane dla parobka jako dodatek do rocznej pensji”, że ten rzeczownik należy do grupy derywatów, „których obecnie nie możemy ir łączyć z żadnymi pierwotnymi czasownikami naszego języka” su (SłD 42). P. Skardžius dalej wskazuje, że jest on spokrewniony z pr. su en-bandan „zum pożytek- ”, goc. bindan „wiązać“, nasze wspólne ,,gemeinsam; uczestnik“ ir itp. albo próbować, cz. perbanda „kusi“, por. Būga TZ I 410 t., Endzelin MLV I 262“. O omawiając osobno w innym miejscu lie. beridras darybą P. Skardžius dodaje jeszcze, że jest spokrewniony su , łac. biedrs „t. p.“ : gr. xev9epod0cg „uošvis“; por. s. ind. bandhuh „sujungimas, junginys, giminystė, bendrovė, santykis; giminietis, šeimos narys“, bandhati „jis riša“ kt.“ ir (ŽD 298). Zatem w ir tym przypadku P. Skardžius przedstawia obowiązujące wówczas i potwierdzone przez najwybitniejszych bałtystów K. Būgę oraz J. Endzelīna wyjaśnienie pochodzenia tych słów, którego przestrzega się również obecnie (por. Fraenkel 1962 1: 34, 39). Prawdą jest, że czasami także w naszych czasach zupełnie niepotrzebnie próbuje się zrewidować wyjaśnienie pochodzenia pierwszego słowa. Na przykład autor pierwszego „Słownika etymologicznego języka łotewskiego” K. Karulis lit. banda „bydło rogate, stado” próbuje oddzielić od lit. banda, używanego we wszystkich pozostałych znaczeniach (Karulis 1992 1: 106), lecz taka próba nie ma żadnych mocniejszych podstaw, ponieważ lit. banda, łot. banida oznacza taki majątek, który jest rezultatem określonej transakcji. Dlatego łączącym ogniwem tej transakcji jest lie. wspólny „partner, uczestnik” (szerzej zob. Karaliūnas 1993: 266-267). Bėrnas. Jak już wspomniano, analizując słowotwórstwo danego słowa, P. Skardžius starał się nie tylko wyjaśnić jego pochodzenie, lecz także ustalić jego pierwotne znaczenie oraz zwięźle opisać rozwój semantyczny. Na przykład, analizując derywaty z przyrostkiem -na, P. Skardžius wskazuje: „Obok przymiotników w naszym języku występują również rzeczowniki z przyrostkiem -na, z których część to dawne przymiotniki, które stały się rzeczownikami lub mogą nimi zostać, np. bėrnas „dziecko, niemowlę, małe dziecko; vaikis, Knecht“. Następnie P. Skardžius wskazuje, że to słowo, podobnie jak jego ekwiwalentny odpowiednik łot. bėrns, spokrewniony z „gr. gpm „niosę“, go. bairan „nieść, robić, rodzić“, i dodaje: „a więc pierwsze znaczenie wyrazu berno mogło być „przyniesiony, przyniesiony tu” (ŽD 217). W innym miejscu ŽD, omawiając rozwój użycia i znaczeń wyrazów, autor mówi, że po przejściu od indywidualnego myślenia „do grupowego pojmowania i nazywania rzeczy [...] ta mnogość wyrazów lub ich poszczególnych rodzajów, która w starożytności była potrzebna do obrazowego kwalifikowania właściwości każdej rzeczy oraz każdego wydarzenia i działania, z 23 czasem nie zawsze była już potrzebna, ponieważ do oznaczania nowo powstających idei czy pojęć teraz [...] w wielu przypadkach zaczęto wykorzystywać już istniejące wyrazy, oczywiście często rozmaicie je modyfikując i zmieniając ich znaczenia. [...] Na przykład ten sam bérnas: mając ten sam rdzeń ber co łac. fero „niosę“, s.ind. bhdrati „niesie“ itd., początkowo mógł znaczyć „przyniesiony, przyniesiony tu“, z czego później mogło rozwinąć się dalsze znaczenie „niemowlę, małe dziecko“, dalej „chłopak, chłopaczek“, „parobek“, „robotnik folwarczny“ itd., zob. s. 217.“ (ŽD 577). Dokładnie w ten sam sposób pochodzenie i rozwój znaczeniowy tego wyrazu wyjaśnia się również obecnie (por. Fraenkel 1962 1: 40; Pokorny 1959: 131; Sabaliauskas 1990: 17). Lud. Krótko poruszywszy w ŻD kwestię relacji między dawnymi tematami spółgłoskowymi a 7 tematami, tj. przejścia tematów spółgłoskowych w temat 7, i stwierdziwszy, że „dawniej istnieli także tak zwani prawdziwi; przedstawiciele tematu £”, P. Skardžius podaje przykłady tego tematu z krótkimi etymologiami, wśród których znajdujemy także stary, używany już w „Postylli” M. Daukšy, litewski termin społeczny /iZudis, porównywany z la. /Audis „ludzie”, s.sl. /'udbje, s.v.a. luti „to samo” (ŻD 51). W ten sposób ten specyficzny bałtycko-- słowiańsko-germański termin społeczny jest etymologizowany również obecnie (por. Sabaliauskas 1990: 24; Stang 1972: 32). Co prawda próbowano wiązać go etymologicznie z /rūdėti (Karaliūnas 1976: 89), jednak związek ten, choć formalnie fonetycznie wydawałby się możliwy, nie jest wiarygodny, ponieważ, lit. /fūd-ėti ir pan. są innego pochodzenia” (Mažiulis 1996 3: 88). Viėšpats. O tym starym litewskim złożeniu napisano już niemało. Rzecz w tym, że nie można pominąć tego złożenia nie tylko wtedy, gdy mowa o rzeczowniku i zaimku pats, lecz także wtedy, gdy wyjaśnia się pochodzenie rzeczownika viešnia oraz przymiotnika vrėšas. Dlatego jest rzeczą oczywistą, że analizując złożenia, nie mógł go przemilczeć również P. Skardžius, który tutaj, jak się zdaje, jako pierwszy w litewskiej literaturze lingwistycznej tak przekonująco dowiódł, że „zarówno pod względem budowy [...], jak i pochodzenia (por. st. ind. vis-patih „Gospodarz, głowa wspólnoty” ds. vd. visah „ludzie, poddani“, s.sl. VBSB „wieś“, łac. viesis „gość“, nasze v/esėti „być w gościach, , gościć“ gr. oixo0C „dom“ iš Foixoc ir itd.) jest bardzo starym słowem”, ir skoro jo etymologia oraz fakty z historii kultury wskazywałyby, że „w starożytności najprawdopodobnine ej był on czymś innym niż władca wspólnoty, t. y. dworu, zamieszkującego go rodu, a następnie, już w czasach historycznych, stał się zwykłym panem „Herr” [-)- Ale mimo tej starożytności dokładnego odpowiednika me naszego „viešpats” nie znajdujemy w żadnym innym ide. języku: s.ind. vis-pdtih w pierwszej części ma rdzeń vis- (z *uik-), który pod względem stopnia apofonii su samogłoskowej całkowicie zgadza się z s.sl. vsss „wieś” (> I. wies itd.), natomiast pierwsza część naszego viespaties, pierwotnego tematu spółgłoskowego, jest ewłaśnie stopniem — *veiš-, który pozostaje dalej w relacji do su *vais-, por. viešė „svetyba” (: narodziła się na wieży [= w gościniec] na drodze DP 39), ds. wrześsie „czas publiczny” End., vdisés „jedzenie na wieży” [...]“ (ŻD 394), Do tych P. Do uwag Skardžiusa na temat pochodzenia tego słowa niewiele ką można dodać. Chyba tylko to, że nieco później, z bardziej filologicznego punktu widzenia, lie. viespatį, zestawiając 24 su zob. waispatin oraz słowiańskie gospod, analizował E. Fraenkel (Fraenkel 1950: 51— 89). Właśnie P. Skardžius ir iš części E. Opierając się na wnioskach Fraenkela J. Jurginis, posługując się danymi historycznymi, spróbował raz jeszcze dowieść, że „słowiański pan i litewski ir viešpats były w języku litewskim synonimami ze względu na jednakowe społeczne tų pochodzenie słów” ir że „viešpats był władcą lub seniorem odrębnej przedfeudalnej wspólnoty litewskiej” sama viesé analogiczna do (!) o słowiańskiej župy — (Jurginis 1957: 344—345). Nie wdając į się w analizę danych historycznych przedstawionych przez autora artykułu (to chleb historyków), można wywnioskować, że J. W artykule Jurginisa jedynie powtórzono P. Wnioski Skardžiusa — — nie przedstawiono w nim żadnych nowych danych lingwistycznych. Jak wspomniano, takich uwag etymologicŽD znych jest bardzo wiele. Ale ir iš z tych kilku uwag, jak się wydaje, staje się jasne, że P. Skardžius był przekonany, że nie można be przedstawić ir bardziej wiarygodnej etymologii słowa bez starannej, szczegółowej analizy ir historycznej jego budowy słowotwórczej. Właśnie to on už „skarcił“ E. Fraenkela, że ten ostatni „W etymologicznym słowniku języka litewskiego“ „etymologizowane słowa przeważnie tylko zestawia z innymi słowami lub porównuje z su odpowiednikami innych, czasem nawet najbardziej odległych języków su indoeuropejskich, lecz dość mało interesuje się użyciem, słowotwórstwem, ukształtowaniem, a zwłaszcza znaczeniami oraz rozwojem znaczeń w samym języku litewskim lub innych językach jų bałtyckich“ ir jų tų (Skardžius 1971: 121). LITERATŪRA Abaiev 1958: A6aes B. H. Hcropuko-srumororuyeckusi CJIOBapb OCETHHCKOIO A3bIKa |, Mocksa-Jlenunrpan: UsnarensctBo Akanemuu Hayk CCCP. Būga K. 1961: Rinktiniai raštai 3, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Fraenkel E. 1950: Slavisch gospod, lit. viešpats, preuss. Waispatin in Zubehor.— ZfSIPh 20: 51-89. Fraenkel E. 1962: Litausches etymologisches Worterbuch 1, Heidelberg-Gėttingen. Gaters A. 1957: Bemerkungen zur indogermanischen Wurzel *bhel(eu)- „schlagen“.— KZ 75: 80-86. Ivanov, Toporov 1987: Banos B. B., Tonopos B. H. Airsapac. - Mu- @sr HaponoB MHpa 1, Mocksa: CoBeTcKast SHITMKIIOIIEIUS. Ivanov, Toporov191l: UBaunos B.B, Tonopos B. H. Auirsapac. - Mu- @orormgeckn¥ crosaps, Mocksa: CoBeTcKasi SHIIMKIIONEAMS. Jurginis J. 1957: „Viešė“ ir jos „pats“. — Literatūra ir kalba 1, Vilnius: 331-345. Karaliunas S. 1976: Lie. diutnos „švarus, tvarkingas...”, taūsti (-cia) „ilgėtis, liūdėti“ ir ju giminaičiai. — Baltistica 12(1), 85-94. Karaliunas S. 1993: Kapanwounac C. [rec]. Karulis K. Latviešu etimologijas vardnica I-II. Riga „Avots“ 1992. — Linguistica Baltica 2. Karulis K. 1992: Latviesu etimologijas vardnica 1, Riga: Avots. Leskien A. 1891: Die Bildung der Nomina im Litauischen, Leipzig: Hirzel. Mažiulis V. 1996: Prūsų kalbos etimologijos Žodynas 3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Pokorny J. 1959: Indogermanisches etymologisches Worterbuch 1, Bern und Miinchen: Francke Verlag. 25 Rosinas A. 1996: Pranas Skardžius ir jo darbai.— P. Skardžius. Rinktiniai raštai 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, XII-XXVIII. Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius: Mokslas. Skardžius P. 1971: Etimologinio lietuvių kalbos žodyno problemos. — Lituanistikos instituto 1971 metų Suvažiavimo darbai, Chicago, 121-127. Stang Chr. S. 1972: Lexikalische Sonderibereinstimmungen zwischen dem Slavischen, Baltischen und Germanischen. Oslo-Bergen-Tromso: Universitetsforlaget. Toporov 1975: Tono pos B. H. llpyccknii aseix. ClroBaps. A-D, Mocksa: Hayka. Zinkevičius Z.1984: Lietuvių kalbos istorija 1: Lietuvių kalbos kilmė, Vilnius: Mokslas. ETYMOLOGISCHE BEMERKUNGEN IN DER MONOGRAPHIE VON P. SKARDZIUS “LIETUVIŲ KALBOS ŽODŽIŲ DARYBA” (“DIE WORTBILDUNG DES LITAUISCHEN”) Zusammenfassung Die Studie von P. Skardžius enthilt verhéltnismaBig viele etymologische Bemerkungen, da der Autor bestrebt ist in seinen diachronischen Untersuchungen der Wortbildung im Litauischen nicht nur die Herkunft der Worter festzustellen sondern auch ihre semantische Entwicklung. PSkardzius stiitzt sich dabei auf die damals traditionellen Etymologien. Im vorliegenden Beitrag werden nur die Etymologien einer semantischen Gruppe — eines Teils der sozialen Termini (astvaras, balva, banda, bendras, liaudis, viešpats) — ūberblickt und dabei die Resultate der neueren Forschung herangezogen. Unsere Analyse gestattet zu folgern, daB bis in die Gegenwart die Herkunft von lit. arfvaras nicht geklart ist, und daB die Versuche, lit. ba/va, banda (K. Karulis) bzw. lit. /faudis (S. Karalitinas) auf eine andere Weise zu erklédren, keine ūberzeugenden Rezultate gegeben haben. 26