Pietro Dini. „Le Lingue Baltiche“

bleme und Perspektywy, p. 409-416) omawia aktualny stan badań nad mitologią bałtycką, próbuje sformułować najważniejsze kierunki jej badania. Magdalene Huelmann, która niedawno wydała cenną monografię o litewskich i łotewskich pieśniach pracy ir (Die litauischen und lettischen Arbeitslieder. Ein Vergleich, Miinchen, 1996)? podsumowuje wyniki swoich badań w ir omawianej przez nas książce (Aspekte des litauischen und lettischen Arbeitslieds, p. 417—426). Książkę kończy artykuł wybitnego niemieckiego bałtysty Rainera Eckerta (Brauchtum und Folklore im Ostbaltischen: Zum Johannisfest (lett. Jani: lit. Joninės, und den zu Johannisliedern, p. 427-455), w którym po krótkim omówieniu najważniejszych problemów badań folkloru narodów bałtyckich analizuje się odzwierciedlenie święta Jana w łotewskich pieśniach ludowych. Iš W istocie chyba w twórczości nė ludowej żadnego innego narodu nie znajdziemy tak wielu pięknych strof poświęconych temu świętu. Nie sposób nie cieszyć się z tego cennego wydawnictwa. Pozostaje szczerze podziękować organizatorowi konferencji i redaktorowi wydawnictwa, profesorowi Katolickiego Uniwersytetu w Eichstätt Alfredowi Bammesbergerowi, który między ir innymi we wstępie do książki, po litewsku, przypomniał o pewnych związkach swojego miasta z be ir su Litwą: „Po wojnie grupa Litwinów osiedliła się w naszej dzielnicy. Ir teraz chcemy przedłużyć kontakty między Eichstätt ir Litwy, lecz tylko raz šį absolutnie pokojowe- ®.’ Jak wspomnieliśmy, dzieło wydało słynne Carlo wydawnictwo Wintera. Należy przypomnieć, że wydawnictwo to zaczęło wydawać i rozpowszechniać książki lituanistyczne w 1879 roku. A zatem w tej dziedzinji ie nie ma sobie równych. Algirdas Sabaliauskas PIETRO DINI. LE LINGUE BALTICHE Patrząc na półkę z książkami lituanistycznymi i bałtystycznymi Pietra Diniego, można odnieść wrażenie, że książki te przynoszą mu bociany. Greta L'anello baltico (Genewa, 1991), H. J. Lysius, Katekizmas (Wilno, 1993), L'inno di Sant’Ambrogio di Martynas Mažvydas (Rzym, 1994), Repubbliche baltiche (Mediolan, 1994), greta žeminin2 Por. Kudirkienė L. Lituanistica, 1997, 3 (31), s. 141–143. 31945–1949 w Eichstätt działało litewskie gimnazjum. Profesor A. Bammesberger, chcąc uczcić jubileusz gimnazjum, zwrócił się w litewskiej prasie Stanów Zjednoczonych i Kanady do byłych uczniów i nauczycieli tego gimnazjum. Po tym apelu „Zaczęły napływać bardzo dobre opinie: zarówno byli nauczyciele, jak i byli uczniowie opowiadali o swoich wrażeniach i wspomnieniach” (Darbininkas, 1998. V. 28.). Warto wspomnieć, że w litewskim gimnazjum w Eichstätt pracowali znani lituaniści Stasys Barzdukas, Izabelė Matusevičiūtė, Sergejus Treigys. Wychowanie artystyczne wykładał znakomity nasz architekt Vytautas Žemkalnis (Landsbergis). Wśród 55 maturzystów pierwszego rocznika 14 maja 1946 r. świadectwo dojrzałości otrzymał tutaj również obecny prezydent Republiki Litewskiej Valdas Adamkus, por. Rudys S. Litewskie gimnazjum w Eichstätt, Litewskie szkolnictwo w Niemczech. Red. V. Liulevičius, Chicago, 1969, s. 322-341. 253 kų poezji ir innych przekładów literackich į na język włoski, dziś na półce ląduje jeszcze jedna oryginalna: Le Języki Bałtyckie (Języki bałtyckie), Firenze: La Nuova Italia Editrice, 1997, mająca XXII ir 531 stronę. Gdybyśmy liczyli dni od ostatniego ukazania się książki Diniego w 1994 roku, wyszłoby, że przez prawie cztery lata codziennie musiał napisać co najmniej pół strony. po Oczywiście, jeśli robił przerwy, to w ciągu dnia pisał więcej. ir Le Lingue Baltiche została pomyślana jako jedna iš Emanuele wydana w redagowanej przez Banfiego serii książek o o językach ir Europy jako piąta książka serii (po wcześniejszych tomach poświęconar ych ogólnie ir wielu językom oraz językom angielskiemu i rosyjskiemu). Zatem książka Diniego o językach bałtyckich ukazała się wcześniej niż, powiedzmy, czyjekolwiek dzieło o językach romańskich, ogólnie o tak zwanych wielkich ar językach: niemieckim, francuskim, polskim itd. — ir Samozadowolenie współczesnych Bałtów, pragnących nie zostać zapomnianymi w wirach kultury europejskiej, może zostać mile połechtane. We wstępie autor pisze, że „do tej pory brakowało ogólniejszych prac w języku włoskim o filologii bałtyckiej i językach ir bałtyckich“ (s. XVII). Jednak od iš razu trzeba powiedzieć, że dzieła o takiej szczegółowości ne nie ma nie tylko w języku ir włoskim, lecz także w żadnym innym, nawet w językach samych Bałtów. Najpierw o strukturze książki. Ji składa się iš z dziesięciu części, z których każda obejmuje średnio stron po 50 tekstu, a zatem każda ma liczne podrozdziair ły. Części są następujące: 1) „Prehistoria ir językoznawstwa 2) bałtyckiego”, „Zarys języka prabałtyckiego”, „Kontekst 3) lingwistyczny”, „Terytorium 4) Bałtów między pogaństwem a chrześcijaństwem”, 5) ir ,,‘Małe’ języki bałtyckie”, „Język pruski i Prusowie”, 6) „Języki bałtyckie ir między 7) katolicyzmem a reformacją”, „Odrodzenie narodowe, ir niepodległość i 8) sowietyzacja Bałtów”, 9) „Języki bałtyckie i nowa niepodległość między autochtonami a imigrantami”, 10) „Teksty”. Ponadto dołączono szczególnie obszerną bibliografię, obejmującą ponad sześćdziesiąt stron (s. 445-515), samą w sobie stanowiącą książkę w książce. Niektóre z tych rozdziałów są po prostu synchronicznymi przekrojami określonego okresu. Jeden z przekrojów, który rekonstruuje Dini — to wspólny okres języka prabałtyckiego (rozdział drugi). Opisuje tu wokalizm i konsonantyzm języka prabałtyckiego, prozodię, różnice między rzeczownikami i czasownikami, cechy składni, leksykę, frazeologię oraz onomastykę. Bardzo podobnie w rozdziale siódmym przedstawione są również cechy języków litewskiego i łotewskiego. W oczy rzuca się jednak, że językowi prabałtyckiemu poświęca się znacznie więcej uwagi. Jest to całkowicie zrozumiałe — rozwinięcie rozdziału siódmego oznaczałoby rozpoczęcie pisania gramatyk języków litewskiego i łotewskiego, a cele autora są zupełnie inne. Z takiego wyboru wynika również niewątpliwy priorytet, jaki autor przyznaje historii. Częściowo książka Diniego przypomina nieco 7-tomową Historię języka litewskiego Zigmasa Zinkevičiusa. Jednakże, choć w obu pracach oceniane są teorie dotyczące związków języków bałtyckich z innymi językami, choć obaj autorzy omawiają rozwój piśmiennictwa, akcenty rozłożone są inaczej: Zinkevičius pisze wyłącznie historię języka litewskiego, większą uwagę zwraca na rozwój samego języka, a nie na rozwój jego badań. Dini natomiast charakteryzuje paralelnie wszystkie trzy wielkie (i inne mniejsze) języki bałtyckie; obok rozwoju języków szczególnie interesuje go zmienność badań nad językami i poglądów badaczy. 254 tų W historię į badań wkracza się znacznie szerzej, niż wymagałoby tego wprowadzające dziełko į o językach bałtyckich. Na przykład Dini podaje etymologie nazwy Bałtyk przynajmniej trzech autorów (Giuliano Bonfante, Gertrudosył? ir Władimira Toporowo, p. 7-8), Nie zadowala się tylko jedną, bardziej dla niego przekonującą, lecz stara się dostrzec dobre strony wszystkich etymologii, nie narzucać żadnej jedynej opinii. Mimo to Dini delikatnie pokazuje, że Hipoteza Toporova jest najbardziej obiecująca, t. y. oparta rzekomo na wcześniejszych poglądach Bonfantego i Bensego Toporovas „przedstawił hipotezę, że pierwotto ny pamapr. *baltsignifikatas był ‘zamknięta strefa morska’, rozumiana także jako ‘biały’ ar "podmokły, bagnisty'.“ Takie przedstawienie problemów ne jest przypadkoOo we, to zasada książki. Oto jeszcze, omawiając rekonstrukcję wokalizmu i konsonantyzmu prabałtyckiego, Dini wspomina tradycyjne hipotezy, przedstawia schematy tabel, jednak wskazuje nietradycyjne poglądy ar ir (s. 55—72). Już sam fakt, że używane jest tylko słowo hipoteza, wskazuje Wobec Dini nie chce być — surowym oceniającym, pragnie jedynie ukazać obecny stan badań. Jednak sam dobór również jest oceną. Takie hierarchiczne przedstawienie, oddzielające tradycyjne koncepcje od nowatorskich, nadaje pracy jedynie wymiar ne historyczny, ale dobrze orientuje początkującir ego bałtystę. Mówi się, że dobry autor słownika etymologicznego, pisząc hasła słownikowe, nie powinien pozwalać sobie na etymologizowanie. W przeciwnym razie pokusa wyciągania pochopnych wniosków może być zbyt wielka, by można było się jej oprzeć. Jak widać, Dini jest wystarczająco ostrożny i rozumie takie niebezpieczeństwo. Oznaką ostrożności może być również to, że Dini nadal nazywa anonimowym publikowany przez Vincentasa Drotvinasa XVI-wieczny rękopis Clavis Germanico-Lithvana, choć na Litwie zaczyna już przeważać opinia Drotvinasa, że jego autorem był Frydrich Pretorijus. O ostrożności Dini świadczy również opisana na s. 301–303 dyskusja Zigmופasa Zinkevičiusa i Jonasa Palionisa dotycząca istnienia w XVI wieku wileńskiej i kiejdańskiej miejskiej mowy potocznej koiné, ukształtowanej na podstawie interdialektalnej. Przedstawiwszy dwa różne poglądy — Zinkevičiusa twierdzący i Palionisa negujący — Dini tylko stwierdza, że „przyszłe badania pozwolą doprecyzować różne aspekty, które z kolei mogą potwierdzić hipotezę interdialektalną lub wyznaczyć nowe modele wyjaśniające” (s. 303). Sam Dini w ogóle bardzo interesuje się historiografią paleokomparatystycznego okresu badań języków. Opublikował studia dotyczące odrębnych koncepcji języków bałtyckich u autorów europejskich: Konrada Gesnera, P. F. Giambullariego, Angela Rocca i in. Są to nowe odkrycia Diniego, które odtąd będą musiały być uwzględniane we wprowadzeniach do filologii bałtyckiej. Dlatego naturalne jest, że kiedy zaczyna się przedstawiać te teorie, z tekstu znika słowo hipoteza — Dini charakteryzuje już własne poglądy. Jest jednym z tych, którzy poważnie analizują niegdyś żywą teorię pochodzenia Litwinów od Rzymian. Dini nie ma wątpliwości, że teorię należy badać, 0 a nie wyśmiewać jako pseudonaukową (ostatni raz słyszałem, jak z niej drwił dr Jurgis Gerulaitis w Bibliotece Newberry’ego w Chicago, USA, 25 października 1997 r., podczas jego uroczystego wykładu o pierwszej litewskiej książce). Teoria pochodzenia od Rzymian ma, według Diniego, następujące aspekty: a) we wszystkich znanych źródłach rzymskie pochodzenie Litwinów, obok innych argumentów, wspierają argumenty lingwistyczne, argumentom lingwistycznym przyznaje się pierwszeństwo (w najlepszym razie równorzędną ocenę) przed innymi argumentami, różnice między językami łacińskim i litewskim usiłuje się wyjaśniać jedynie jako różnice między językami pokrewnymi, lecz nieidentycznymi 235 b) — c) ir ne ir (s. 309). A zatem jest to przede wszystkim teoria nė lingwistycbe zna, która ji była najbardziej rozpowszechniona jedynie w centralnej Europie ir wśród wschodnich Słowian. Jednakże, jak ustalił Dini, Włoch Rocca, który wiele poglądów na temat języków bałtyckich przejął iš z kroniki Motiejusa Miechowity, nie napisał nic o rzymskim pochodzeniu Litwinów, iš chociaż Miechowita już o tym mówił. Najwyraźniej taka teoria pochodzenia Litwinów była dla Rocca zbyt drastyczna, nieprzekonująca, a ir może nawet bezczelna, by chciał w nią uwierzyć. ja Dini omawia teorie ir pochodzenia innego rodzaju (s. 312314). Wyróżnia on na wpół łacińską teorię Michała Litwina (szkoda, że nie podaje powszechnie uznawanego nazwiska prawdziwego autora, Wacława Mikołajowicza) o na wpół łacińskim języku litewskim; pewne odblaski tej teorii (nieokreślone) znajduje również w tekstach Teodora Bibliandra. Trzecia to teoria czworakiego języka (linguarium guadripartitum), jak nazywa ją Dini. Z fragmentu kroniki Miechowity na s. 277—278 wynika, że czworakość języków bałtyckich symbolizują jej cztery części: Jaćwingowie, Litwini z Żmudzinami, Prusowie, Łotysze. Teoria znana z prac Miechowity, Bibliandera, Gesnera i Rocci. Ogólnie rzecz biorąc, jest to ważne spojrzenie na ziemie bałtyckie nie tylko od wewnątrz, lecz także z zewnątrz, ukazujące, jak wyobrażano sobie języki bałtyckie w epoce renesansu w obcych krajach. Mimo to oczywiste jest, że teorie te powstawały głównie w samej Europie Środkowej, na ziemiach wschodniosłowiańskich — w Europie Zachodniej nie były oryginalne. W niektórych miejscach można by oczekiwać dokładniejszych sformułowań, na przykład na s. 273 mowa jest o całym długim okresie istnienia Wielkiego Księstwa Litewskiego, o latach 1236— 1795. Jednak teoretycznie Wielkie Księstwo nadal istniało także na początku XIX wieku, wszak cesarz Rosji Aleksander I, obok wszystkich innych tytułów, nadal tytułował się wielkim księciem WKL. Podobnie Uniwersytet Wileński zamknięto nie w 1865 roku przez Aleksandra II, jak napisano w książce (s. 347), lecz w 1832 roku przez Mikołaja I. Przy czasopiśmie Mūsų kalba zaznaczono, jak gdyby nadal było wydawane, jednak już w 1990 roku przekształciło się ono w Gimtąją kalbą. Przedstawiając główne cechy dialektu żmudzkiego, na s. 289 stwierdza się, że Żmudzini mają d, ¢ zamiast ogólnoliterackich č, dž, ale jest to bardzo przybliżony opis, ponieważ bynajmniej nie we wszystkich pozycjach i nie wszyscy Żmudzini jednakowo używają £, d zamiast ¢, dž (przede wszystkim w końcówkach; Żmudzini nadmorscy stosują to najszerzej, a środkowi i wschodni — tylko miejscami). W dziele tego rodzaju wystarczyłoby powiedzieć, że w pewnych lub niektórych pozycjach Żmudzini nie mają ogólnopolskich głosek č, dž. W książce bardzo pięknie przedstawiono mapy, schematy i inne materiały ilustracyjne. Oto na przykład bardzo proste i przekonujące schematy przedstawiające koncepcje poszczególnych autorów dotyczące genetycznego związku Bałtów ze Słowianami (s. 128, 130). Jednak mapa dialektów litewskich na s. 290 mogła być nieco bardziej konsekwentna: skoro zaznaczono dialekty litewskie poza granicami Litwy, na Białorusi (Rodūnia, Ramaškonys), to całkiem logiczne byłoby oczekiwać, że naniesiono by także inne dialekty litewskie: na Białorusi, w Polsce, 256 na Łotwie. Tym bardziej że sam autor poświęcił cały podrozdział opisowi wysp i śladów języka litewskiego na Białorusi i w Polsce (s. 386–388), wspominając tam o niezaznaczonych dialektach. Wśród drobnych uwag można dodać, że na s. 420 nie zachowano dokładnej pisowni w dziele Daukantasa Būdas: zamiast daukantowskiego i (diakrytyk podobny do cyrkumfleksu), oznaczającego specjalny żmudzki rozszerzony dźwięk i [e], wszędzie zaznaczono i (pirm gimimo). Widocznie nie odważono się zaznaczyć cyrkumfleksu, a odpowiedniego diakrytyku nie było. Jednak dla włoskiego czytelnika takie oznaczenie w ogóle nie będzie się różnić od znajdujących się na sąsiedniej stronie (s. 421) słów pieśni Mėnuo saulužę vedė: anksti, pirmą, zaakcentowanych lewym znakiem akcentu (grawisem). Podobnie przy oddawaniu tekstu żmudzkiego po auksztaicku pominięto słowo jau (s. 421, w. 1). Błędów korektorskich jest bardzo mało, choć się zdarzają (na s. 296 zamiast Drotvinas jest Drotivinas, p. 440 zamiast Ramoniėnė Ramonienė, p. 511 zamiast Vanagieni — Vanagienė). Wszystkie uwagi nie powinny umniejszać wartości dzieła; ważne będzie uwzględnienie ich przy wydawaniu przyszłych edycji. Zresztą wśród językoznawców bałtystów stało się już banalne stwierdzenie, że dzieło Diniego aż prosi się o przekład. Wprowadzenia do filologii bałtyckiej napisali Ernst Fraenkel (po niemiecku, a Simas Karaliūnas przełożył je także na język litewski) oraz Jonas Kabelka. Jednak książka Diniego jest dziełem o wiele obszerniejszym i bardziej wyczerpującym. Już z tego, co powiedziano, widać, że Diniemu nie jest obce podejście socjolingwistyczne; świadczą o tym nawet tytuły niektórych podrozdziałów: „Ograniczony puryzm językowy”, s. 365, „Interferencja z językiem rosyjskim”, s. 369, „Kontakty językowe”, s. 381. W książce nie zabrakło również przedstawienia teorii kulturoznawczych (Vytautasa Kavolisa, Tomasa Venclovy, s. 298—300) ani danych archeologicznych (Mariji Gimbutienė, Rimutė Rimantienė, G. Cesnysa, V. Šimėnasa, s. 12-16, 188-190). Dziś, nie mając encyklopedii języków bałtyckich, Le Lingue Baltiche Diniego moglibyśmy wykorzystywać także jako podręczną encyklopedię. Zgodnie z samą naturą autora dzieło ma charakter encyklopedyczny. Dlatego, tak jak przy pisaniu recenzji jakiejkolwiek encyklopedii nie sposób omówić wszystkiego, tak i wszystkie recenzje książki Diniego Le Lingue Baltiche są skazane na to, by pozostać niepełne. Nie wydano żadnej innej książki o językach bałtyckich na tym poziomie w żadnym innym języku. Dlatego, ryzykując popadnięcie w banał, chciałoby się powiedzieć, że ważne byłoby przetłumaczenie jej przynajmniej na te języki, w których najczęściej publikowane są badania bałtystyczne: litewski, łotewski, rosyjski, polski, niemiecki, angielski. To reprezentacyjna książka dotycząca studiów nad filologią bałtycką. Giedrius Subačius Uniwersytet Illinois w Chicago KU PAMIĘCI RŪDOLFS GRABISA Łotewscy językoznawcy pięknie uhonorowali swojego starszego kolegę Rūdolfsa Grabisa z okazji jego dziewięćdziesiątych urodzin, wydając interesujący zbiór artykułów „Savajai 257