Dažninis dabartinės rašomosios lietuvių kalbos žodynas (pirmieji tyrimo rezultatai)

LITEWSKIE PYTANIA JĘZYKOZNAWCZE XXXIX (1998) Vida ŽILINSKIENĖ Instytut ir Matematyki i Informatyki, Wilno SŁOWNIK FREKWENCYJNY WSPÓŁCZESNEGO LITEWSKIEGO JĘZYKA PISANEGO (pierwsze wyniki badań) Funkcjonuje już komputerowy słownik frekwencyjny współczesnego litewskiego języka pisanego, iš opracowany na podstawie materiału czterech stylów funkcjonalnych (beletrystyki, publicystyki, naukowego i ir urzędowego). Szerzej o zasadach metodologii opracowywania słownika zob. ir w artykule (Grumadienė 1995). Różnorodność leksyki określonego języka, pewnego stylu funkcjonalnego lub ar dowolnego utworu pisarza ocenia się za pomocą tak zwanego współczynnika iteracji (stosunku liczby użyć słów do liczby słów), który ir jednocześnie oznacza średnią częstość występowania słowa w ir tekście. Wykonane obliczenia pokazują, że współczynnik iteracji wymienionych stylów oraz całego języka litewskiego wynosi: stylu beletrystycznego —, publicystycznego —, naukowego —12,63, urzędowego — 9,53, —20,78, całego języka —20,06. — 10,51, Im mniejszy jest ten współczynnik, tym w tekstach zawierających taką samą liczbę użyć słów (w naszym przypadku zbadano po 300000 użyć słów z tekstów każdego stylu funkcjonalnego) znaleziono więcej różnych słów, tym bardziej różnorodna jest leksyka danego stylu. Z przedstawionych liczb bardzo wyraźnie wynika, że: 1) leksyka stylu beletrystycznego jest dwukrotnie bardziej różnorodna niż leksyka stylu urzędowego, 2) różnorodność leksyki stylu beletrystycznego, publicystycznego, a nawet naukowego jest dość zbliżona. ]} ngl? Nope. Need preserve exact issue malformed source. Translate literal. First Różnorodność form wyrazowych znalezionych w badanych tekstach możemy porównywać, zestawiając stosunek liczby użyć wyrazów do liczby form wyrazowych w poszczególnych stylach: beletrystyka —4,34, publicystyka —4,48, naukowy —4,83, urzędowy —7,29, cały język —7,16. Liczby te również wyraźnie pokazują, że: 1) bardziej zróżnicowanych form gramatycznych używa się w stylu beletrystycznym, publicystycznym i naukowym, 2) pod tym względem styl urzędowy także znacznie różni się od pozostałych stylów. 219 Ponieważ dysponujemy opracowanym według tej samej metodologii frekwencyjnym słownikiem litewskiej publicystyki (Žilinskienė 1990), obliczonym na podstawie tekstów gazet i czasopism z lat 1973-74, oraz frekwencyjnym słownikiem łotewskiej publicystyki (Jakubaite 1969), obliczonym na podstawie tekstów z 1966 roku, możemy 67 m. porównać współczynniki iteracji: litewska jų publicystyka z lat 1993-95 -10,51, litewska publicystyka z lat 1973-74 -15,38, łotewska publicystyka z lat 1966-67 —18,60. Współczynniki te wyraźnie pokazują, że leksyka współczesnej litewskiej publicystyki jest bardziej zróżnicowana niż leksyka litewskiej publicystyki sprzed dwudziestu lat lub leksyka łotewskiej publicystyki sprzed prawie trzydziestu lat. Porównajmy dziesiątki najczęstszych wyrazów poszczególnych stylów i całego języka (zob. tabela 1; w niej i w innych tabelach liczba znajdująca się obok wyrazu oznacza częstość tego wyrazu). Tabela 1. Dziesiątki najczęstszych wyrazów poszczególnych stylów beletrystyka publicystyka naukowy urzędowy cały język ir* 11442 ir* 9743 ir* 11140 ir* 10990 ir* 43315 jis 9634 būti 5825 būti 6294 būti 5138 jis 24613 aš 4580 jis 5824 jis 4692 jis 4463 būti 21366 į 4216 tas 3487 tas 2783 tas 3286 tas 13528 būti 4109 kad* 3235 šis 2138 kuris 2273 į 10715 tas 3972 į 2719 kuris 2054 Lietuva 2195 kad* 9877 0* 2822 aš 2602 į 1941 šis 2135 aš 9025 kad* 2811 kuris 1985 kad* 1844 kad* 1992 kuris 7610 kaip 2219 o* 1904 su 1838 ar 1903 iš 7162 kas 2136 su 1897 iš 1647 į 1839 su 7034 Częstość wyrazów oznaczonych w tabeli 1 gwiazdką (*) różni się od częstości tych samych wyrazów podanej w tezach (Žilinskienė 1995), ponieważ tutaj podaje się ogólną częstość konkretnego leksemu, natomiast w tezach podano częstość odpowiedniego leksemu występującego w badanych tekstach wyłącznie jako spójnik. Z tabeli 1 wyraźnie wynika, że: 1) w pierwszej dziesiątce najczęstszych słów znalazły się części mowy o charakterze służebnym, zaimki, które pod względem statystycznym zwykle zachowują się jak części mowy o charakterze służebnym, oraz czasownik być, który w tekście jest często używany jako czasownik posiłkowy, 2) w pierwszej dziesiątce najczęstszych słów sześć słów 220 (i, on, być, ten, że, jest to te same słowa, į) różnią się tylko rangami (numerami pozycji na jų listach częstości), oczywiście z wyjątkiem i, jest tylko jedno słowo 3) mające konkretne znaczenie Litwa w pierwszej dziesiątce najczęstszych słów stylu urzędowego. Porównajmy dwudziestki najczęstszych słów współczesnej i starszej litewskiej ir publicystyki oraz łotewskiej publicystyki (zob. 2 tabelę). 2 tabela. Najczęstsir ze słowa litewskiej i łotewskiej publicystyki 1993-95 m. 1973-74 m. łotewska publicystyka publicystyir 9743 ir 11890 un 10401 ka 5825 publicysty5733 ka być on 6395 być on być 5824 ten ten ten 4167 5244 3487 3939 ar 3631 że 3235 į 2614 przez do 3546 2719 ja 2461 co 3119 aš 2602 że winš 2455 który 2610 1985 który 2394 no 2342 0 1904 su 2046 ka 2325 z 1897 ten 2024 ari 2304 z 1890 cały 1825 ten 2275 Litwa 1839 jeszcze praca 1759 darbs 2059 Sis 1715 z 1602 my 2030 cały 1517 jak 1594 gads 1789 swój 1463 rok 1563 ale 1643 ale 1273 i 1538 uz 1630 człowiek 1271 człowiek 1421 ka 1609 czy 1213 nie 1389 viss 1601 rok 1302 tylko 1277 padome 1386 o 1165 swoje 1263 savs 1349 Porównując publicystykę litewską obu okresów, widzimy, że częstość użycia najczęstszych słów jest bardzo podobna, tylko trzy słowa (bet, ar, apie), znajdujące się w pierwszej dwudziestce współczesnej publicystyki, przesunęły 221 się niżej we wcześniejszej publicystyce (ale znajduje się na 22., ar — na 39., około — na 26. pozycji) (Žilinskienė 1990), o słowo Lietuva we wcześniejszej publicystyce było zaszyfrowane jako nazwa ir państwa; tam obliczano jedynie łączną częstość poszczególnych grup nazw własnych (np. imion, nazwisk, nazw państw, nazw wodnych itd.) ir dlatego nie zostało ujęte w słowniku słów w kolejności malejącej częstości. Przy opracowywaniu współczesnej publicystyki uznano „savo” za dopełniacz zaimka „savas” i, oczywiście, że wtedy odnotowany leksem „savas”, po takim przeliczeniu o wcześniejszej publicystyki „savas” miałby częstość 1461 ir znalazłby się na 17. pozycji. Be Trzeba zauważyć, że w drugim dziesiątku najczęstszych słów pojawiły się już rzeczowniki ir (metai, žmogus), tylko „darbas” we współczesnej publicystyce przesunął się į do trzeciego dziesiątka. Porównujsu ąc publicystykę łotewską, możemy į zauważyć, że do pierwszego dziesiątka trafiła większość takich samych słów pełniących funkcje służebne, te same ir du najczęstsze rzeczowniki, tylko w łotewskim korpusie bardzo częste jest również (we wcześniejszej publicystyce litewskiej „taryba” powtórzyła 455, o się we współczesnej — 137 razy). Porównajmy rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, ir czasowniki i przysłówki znajdujące się w pierwszej setce najczęstszych słów całego języka we wszystkich czterech stylach ir (zob. 3 tabelę). 3 tabela. Najczęstsze rzeczowniki, czasowniki i przysłówki poszczególnyir ch stylów beletrystyka| publicystyka naukowy urzędowy wszystkie języki człowiek Litwa praca Litwa Litwa oko człowiek system praca praca ręka rok Litwa dokument człowiek głowa praca człowiek artykuł rok dzień kraj badanie republika prawo czas dzień część prawo dokument dom pora pora osoba czas słowo państwo proces przedsiębiorstwo dzień mężczyzna ziemia element ustawa państwo raz Wilno materiał przewodniczący republika praca czas woda państwo część dziecko życie czas instytucja ustawa ojciec szkoła rok organizacja artykuł noga Rosja kultura język przedsiębiorstwo beletrystyka| publicystyka naukowy urzędowy wszystkie języki pora dziecko dane część słowo kobieta Litwin Litwin słowo język życie przedsiębiorstwo warunek deputowany kraj okno raz sposób sąd osoba bank liczba komisja system ustawa 222 znaczenie pytanie raz świat przypadek sprawa ziemia dom język uchwała pora gospodarstwo nauka porządek miejsce Europa forma towar życie część grupa rada miasto powierzchnia kraj metoda pracownik wynik członek działalność człowiek problem przypadek miejsce rząd właściwość naruszenie środek dzień projekt bank posiedzenie forma umowa czas cena duży duży duży państwowy duży dobry nowy różnorodny wysoki nowy dobry główny administracyjny wysoki ważny nowy główny ważny ważny 223 beletrystyka| publicystyka naukowy urzędowy wszystkie języki wspólny społeczny jeden jeden jeden jeden jeden pierwszy pierwszy pierwszy pierwszy dwa dwa trzy być być być być być móc mieć móc mieć móc nie być móc mieć móc mieć mieć nie być nie być trzeba nie być mówić mówić tworzyć nie być trzeba wiedzieć du trzeba używać przewidywać du wiedzieć iść ustalać chcieć du ustalać chcieć chcieć brać tworzyć trzeba mówić powiedzieć otrzymać patrzeć nie móc nie móc widzieć wyglądać tak bardzo bardzo także bardzo bardzo teraz dużo dużo dużo dużo tak dlatego tak jeszcze gdzie dlatego często teraz tak tutaj tutaj dlatego już tam jeszcze często teraz dobrze już tutaj wtedy także gdzie dlatego tylko przymiotników Jak należało ir się spodziewać, z iš pierwszej setki najczęstszych słów wynika, że przede wszystkim beletrystyka różni się od stylów niebeletrystycznych: w beletrystyce 1) jest najmniej rzeczowników (ich jest 18) ir (ich jest, a czasownik2) ów dwukrotnie więcej (jest 15), 2) publicystyka jest bliższa beletrystyce zarówno pod względem stosunku części mowy, jak i w odniesieniu do konkretnych leksemów (np. dom, raz, dziecko, życie, dobry, mówić, tutaj znajdują się jedynie w pierwszej setce najczęstszych słów tych stylów). Kilka leksemów znajduje się w pierwszej setce najczęstszych słów wszystkich stylów: człowiek, praca, czas, być, móc, nie być, mieć. Iš na podstawie pierwszej setki najczęstszych rzeczowników można już bez trudu iš powiedzieć, z jakiego stylu tekstów wybrano te słowa. Np. w żaden sposób nie można sobie wyobrazić, aby w beletrystyce częste były słowa badanie, proces, element, dana, warunek, znaczenie, forma, podobnie jak nie można sobie wyobrazić, aby [częste ir były słowa] oko, ręka, głowa, dziecko, ojciec itp. ir często powtarzałyby się w języku stylu naukowego. Takie słowa mogą być częste najwyżej w jednej konkretnej próbie, w której pisze się właśnie tylko na ten temat. Be jest bardzo oczywiste, że czasowniki z pierwszej setki najczęstszych słów mają bardzo ogólne znaczenie i w tekstach najczęściej funkcjonują jako czasowniki posiłkowe. ir Porównajmy rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i czasowniki znajdujące się w pierwszej setce najczęstszych słów współczesnej i wcześniejszej litewskiej ir publicystyki oraz łotewskiej publicystyki ir (zob. 4 tabelę). 4 tabela. Najczęstsze ir rzeczowniki i czasowniki w litewskiej i łotewskiej publicystyce w latach 1993–95 i 1973–74 litewska publicystyka łotewska publicystyka publicystyka Litwa praca darbs człowiek rok gads rok człowiek padome + praca szkoła cilvėks kraj kraj laiks dzień raz partia czas republika naród państwo gospodarka valsts ziemia dzień dzień Wilno życie republika czas film zeme życie rejon miejsce szkoła czas dług Rosja miasto rūpnica dziecko nauka rajons Litwin ziemia dzive łotewska publicystyka publicystyka publicystyka przedsiębiorstwo dziecko pilsėta raz lud taryba bank pytanie organizacja ustawa pytanie reizę świat świat komiteja dom miejsce uznémums gospodarka czas pasaule 225 1993-95 m. 1973-74 m. Europa nauczyciel słowo część produkcja Chiny miasto organizacja zadanie sport nauka student siła kobieta robotnik duży nowy młody nowy duży wielki dobry dobry dobry ważny radziecki wysoki ważny młody wysoki socjalistyczny prawdziwy jeden jeden pierwszy pierwszy pierwszy jeden dwa trzy drugi być być być mieć mieć nie być móc móc móc nie być trzeba być mówić nie być wydarzyć się trzeba wiedzieć pracować pracować mówić du rozmawiać dać chcieć mówić To porównanie właśnie pokazuje, które leksemy są najbardziej charakterystyczne dla publicystyki, tj. które leksemy są częste zarówno w litewskiej publicystyce obu okresów, jak i w publicystyce łotewskiej. 226 Wreszcie pewne częste leksemy (np. tylko we współczesnej publicystyce wśród najczęstszych słów znalazły się już bank, ustawa, podczas gdy we o wcześniejszej publicystyce występowały słowa radziecki, socjalistyczny) wskazują na polityczne i ekonomiczne ir aspekty danego okresu. W tym badaniu wykorzystano komputerowy materiał Frekwencyjnego słownika współczesnego pisanego języka litewskiego, który został opracowany przy wsparciu Funduszu Badań i ir Studiów Litwy. Otrzymano 1998 06 26 LITERATURA Grumadienė L. 1995: Słownik frekwencyjności współczesnego pisanego języka ir litewskiego: struktura i przebieg pracy. — Język litewski: badacze i ir badania. Tezy referatów konferencyjnych, Wilno: Instytut Języka Litewskie18-19. go, Jakubaite T 1969: Jakubaite T, Gulevska D., Ozola V, Prūse R., Rubina A, Sika N. Słownik frekwencyjny języka łotewskiego. 2, Ryga: Zinatne. Žilinskienė V.1990: Częstotliwościowy słownik języka litewskiego, Wilno: Mokslas, Žilinskienė 176. V. 1995: Częstotliwościowy słownik pisanego języka litewskiego. —Język litewski: badacze i badania. Tezy referatów konferencyjnych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 33-34. SŁOWNIK FREKWENCYJNY LITEWSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO (wstępne wyniki badań) Streszczenie Artykuł przedstawia ocenę frekwencji słów w leksyce różnych stylów funkcjonalnych współczesnego litewskiego języka literackiego według współczynników iteracji, wskazując na stosunek form wyrazowych w odmianach stylistycznych. Porównuje się najczęściej używane słowa w gatunkach stylistycznych oraz najczęściej używane słowa w litewskiej publicystyce w latach 1993-1995 i 1973-1974, a także w łotewskiej publicystyce. Porównanie pokazuje, które leksemy są szczególnie charakterystyczne dla publicystyki oraz jak odzwierciedlają one polityczne i gospodarcze aspekty określonego okresu. 227