Istorinis lietuvių kalbos žodynas ir senųjų raštų kompiuterizavimas

LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTANIA XXXIX (1998) Saulius AMBRAZAS, Ona ALEKNAVIČIENĖ, Vytautas ZINKEVIČIUS Instytut Języka Litewskiego, Wilno HISTORYCZNY LITEWSKI SŁOWNIK IR STARYCH PISM KOMPUTERYZACJA Historyczny słownik języka litewskiego jest od dawna marzeniem językoznawców. Jeszcze Pod a. koniec XIX wieku A. Bezzenberger w swojej pracy Beitrūge zur Geschichte der litauischen Sprache (1877) opublikował słowniczek dawnych pism litewskich. Później materiaiš ły z wielu dawnych pism do swojego słownika zbierał K. Būga. Po to šį pracę kontynuowali inni wielkiego redaktorzy Słownika języka litewskiego. Jednak niestety ne wszystkie słowa ze starych pism trafiły į šį do słownika. Podjęcia się opracowania słownika historycznego zamierzał A. Salys (Zinkevičius, Z. 1992: 308-309), lecz bezlitosna śmierć tą przerwała pracę. W latach powojennych ukazała się cała seria indeksów i słowników starych pism. Największy szacunek należy się tutaj Cz. Kudzinowskiemu, który opracował S. B. indeksy słów przekładu Nowego Testamentu Chylińskiego (1964) ir M. Daukszy Postylli. (1977) Następnie należy wymienić J. Lebedisa (1958), J. Prace Kruopy J. (1970), Kabelki, (1964), V. Žulio (1970), J. Palionisa (1967; 1983; 1995), K. Pakalki (1979; 1997), K. Morkūnasa (1980), V. Drotvinasa (1987; 1995-1997), A. Jakulisa (1995), D. Urbo (1996), A. Girdenisa i D. Girdenienė (1997). Na Uniwersytecie Wileńskim istnieje niemało prac dyplomowych poświęconych leksyce dawnych pism M. Mažvydasa, B. Vilentasa, J. Bretkūnasa, S. M. Slavočinskisa i niektórych innych. W większości kierowali nimi V. Urbutis i J. Palionis. Wszystko to mogłoby zostać wykorzystane w historycznym słowniku języka litewskiego, którego opracowanie postanowiono rozpocząć ponad dziesięć lat temu podczas szerokiej narady w ówczesnym wspólnym Instytucie Języka i Literatury Litewskiej. Następnie w tym celu w Dziale Historii Języka i Dialektologii, głównie z inicjatywy K. Morkūnasa, zaczęto tworzyć specjalny kartotekowy zbiór materiałów. Gdy powiały wiatry Odrodzenia, do Litwy dotarły zachodnie komputery i nowe technologie. Zaczęto rozważać, jak należałoby to wszystko zastosować przy opracowywaniu historycznego słownika języka litewskiego. Takie rozważania nad nowymi ideami i pracami, przede wszystkim samodzielne opracowywanie na komputerze i wydawanie słownika S. Dau'kanta (1993— 1996), szczególnie wspierał wielki entuzjasta komputeryzacji G. Subačius. W znacznym stopniu przyczynił się do tego również przygotowany przez P. U. Diniego i wydrukowany na Litwie Mały Katechizm H. J. Lysijusa (1993), w którym indeks litewskich słów sporządzono już nie z kartotek, jak robiono wcześniej, lecz za pomocą komputera. Ponadto w tym czasie z inicjatywy A. Vanagasa komputeryzowano Słownik współczesnego języka litewskiego, rozpoczęto opracowywanie Słownika frekwencyjnego współczesnego litewskiego języka pisanego (redaktorki L. Grumadienė i V. Žilinskienė), którego pierwszy tom ukazał się 1997 m. 192 Wszystko to stworzyło sprzyjające warunki 1995 m. w Instytucie Języka Litewskiego, w Wydziale Historii Języka i Dialektologii do ir powstania grupy ludzi zdecydowanych rozpocząć komputeryzację dawnych pism litewskich. Od 1996 m. šį pracę finansuje Państwowa Komisja Języka Litewskiego przy Litewskie Republiki według Sejmu „Litwy Kształcenie w zakresie używania ir państwowego języka Republiki 1996-2005 m. programę“. Iš początkowo tę grupę, be S. Ambrazo (kierownika grupy), utworzył O. Aleknavičienė, M. Lučinskienė ir R. Petkevičius. Zebrali na komputerze J. Bretkūno obie części Postilės, B. Vilento Ewangelie oraz Epistoły, Enchiridioną ir J. Ewangelii Jaknavičiaus 1647 m. zezwolenie. Wkrótce į do pracy włączył się V. Zinkevičius, na którego barkach spoczywa cały ciężar tworzenia programów komputerowych niezbędnych do badania dawnych pism. J. Karaciejus į przyniósł tej grupie przygotowaną przez siebie postyllę wolfenbüttelską (1995) ir K. Lukauskasa Kazania, (1996), które również zostały zebrane komputerowo. Stopniowo komputeryzacja dawnych pism przeskoczyła Granice działu historii języka i dialektologii również obecnie zyskują coraz szerszy zakres. Oto doktorantka Działu Gramatyki G. Kavaliūnaitė zebrała M. Katechizm Mażwidasa, Formę chrztu i Pieśń św. Ambrożego. Pozostałe pisma M. Mażwidasa, a także Kancionał J. Bretkūnasa, Kolekty i Pieśni Duchańskie oraz wydanie Ewangelii J. Jaknavičiusa z 1705 roku zebrały studentki A. Cicėnaitė, I. Krampaitė i I. Pilipaitė. Na Uniwersytecie Witolda Wielkiego V. Vasiliauskienė podjęła się opracowania Punktów kazań K. Sirvydasa (zebrano już pierwszą część). Do komputeryzacji dawnych tekstów zamierzają przyłączyć się także niektórzy naukowcy Uniwersytetu Pedagogicznego w Wilnie oraz Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Kierowniczka wydawnictwa Instytutu Języka Litewskiego A. Stanislovaitienė przygotowuje komputerowe czcionki dawnych pism. Dla każdego autora dawnych pism tworzone są odrębne kroje pisma. Ponadto A. Stanislovaitienė wraz z G. Kavaliūnaitė przygotowała program do odczytania za pomocą skanera (zeskanowania) wydanego w 1958 r. przez J. Otrębskiego i Cz. Kudzinowskiego tłumaczenia Nowego Testamentu S. B. Chylińskiego. Szczególnie cieszymy się, że współpracę z nami zgodził się podjąć wybitny niemiecki uczony J. D. Rangė, który wykonuje ogromną pracę: wydaje i dogłębnie bada tłumaczenie Biblii J. Bretkūnasa. Ukazały się już fotokopie Nowego Testamentu i niektórych ksiąg Starego Testamentu, a także znakomita monografia Bausteine zur Bretke-- Forschung (1992); mamy nadzieję, że wkrótce pojawi się również odczytany tekst Nowego Testamentu J. Bretkūnasa z obszernymi komentarzami. Za wszystkie te szczególnie ważne dla lituanistyki i powszechnie uznane dzieła w 1997 r. J. D. Rangė wręczono Nagrodę M. Mažvydasa. 10 stycznia 1997 r. między Instytutem Języka Litewskiego a Instytutem Bałtystyki Uniwersytetu w Greifswaldzie podpisano specjalną umowę dotyczącą badania piśmiennictwa litewskiego z XVI–XVII w. oraz tworzenia jego komputerowego banku. Dużym wsparciem w badaniu naszych dawnych pism będzie krytyczne wydanie Biblii M. Lutra (12 tomów), otrzymane w 1998 r. dzięki staraniom J. D. Rangėgo i ambasady Niemiec. Jest to niezwykle cenny dar Republiki Federalnej Niemiec dla Instytutu Języka Litewskiego. M. Lučinskienė przedstawiła program komputeryzacji dawnych pism litewskich również na międzynarodowej konferencji, która odbyła się w Sofii i była poświęcona komputeryzacji tekstów średniowiecznych 193 (przede wszystkim słowiańskich) (1997: 23-24). Tak więc stopniowo nasz program nabiera międzynarodowego rozgłosu. Jak przewiduje się prowadzenie prac nad komputeryzacją dawnych pism? Iš Na początku będą sporządzane indeksy słów poszczególnych dawnych pism. Będą one opracowywane w czterech najważniejszych etapach (zob. 1 rys. ). Najpierw tekst jest wprowadzany do komputera lub odczytywany skanerem w autentycznej pisowni. Jak wiemy, niemało dawnych pism to prace zbiorowe, w których przygotowa- — niu jų uczestniczyło kilku autorów. Czasami jedna część tekstu jest tłumaczeniem, a druga ma o oryginalny, kompilacyjar ny charakter. Wszystko to należy wskazać już podczas wprowadzania tekstu. Dlatego zazwyczaj iš najpierw trzeba przeprowadzić pewną analizę tekstologiczną, jeżeli nie została ji wykonana wcześniej. Oto Z. Zinkevičius (1971: 153-167) ustalił, że J. w wydanym przez Jaknaviciusa wydaniu Ewangelii me 7 ostatnie Ewangelie zostały przetłumaczone ne J. przez o Jaknaviciusa, inną, dotychczas jeszcze nieustaloną osobę. Dlatego podczas składania tekstu te ostatnie są w pewien sposób oznaczane, aby odróżniały się od tekstu głównego, J. przypisywanego Jaknaviciusowi. Jeszcze bardziej złożona jest J. struktura Postylli Bretkūnasa. Iš O. Z (1998) przeprowadzonej przez Aleknavičienė wstępnej analizy tekstologicznej wynika, że większość J. Bretkūna perykop je wydrukowanych w Postilė może pochodzić z iš B. Vilenta Ewangelii oraz Epistoł, lecz jedna z nich — „Kosanis” — może pochodzić z jego Enchiridionu, a jeszcze jedna — Mt — została dodana przez samego 3,13-17 J. Bretkūna. Dwie modlitwy zamieszczone na końcu pierwszego tomu najprawdopodobniej przedrukowano z Giesmių Chrikščioniškų M. Mažvydasa (cz. I). Jest bardzo prawdopodobne, że „Pasijos” są tłumaczone, a nie kompilacyjne, jak same kazania Bretkūnasa, tylko ich oryginał nie został jeszcze ustalony. Te dane tekstologiczne Postylli J. Bretkūnasa trafiają do tworzonego komputerowego banku dawnych pism na dwa sposoby: a) podczas gromadzenia za pomocą specjalnych znaków (nawiasów kątowych " ') zaznaczane są zarówno same perykopy, jak i ich cytaty w tekście kazań (zob. rys. 2); b) pozostałe informacje tekstologiczne są przekazywane komputerowi programowo, tj. inne dające się wyodrębnić części Postylli J. Bretkūnasa wskazuje się według stron i wierszy w samym programie komputerowym, który później będzie analizował zgromadzony tekst. Informacja tekstologiczna Enchiridionu B. Vilentasa również została podana programowo — według stron podzielono go na następujące części: 1) tekst przetłumaczony z Enchiridionu M. Lutra; 2) dodatki B. Vilentasa, również przez niego przetłumaczone: „Wenc3awoghima Knigeles”,,,Chrik[chtima Knigeles“ oraz „Palpalitas budas Spawedies“; 3) związany z nazwiskiem M. Mažvydasa rozdział „Trumpas klaufimas ir prieprowimas“; 4) pierwsze 4 strony, zebrane z ponownie wydanego w 1882 r. przez E. Bechtela Enchiridionu Vilentasa, ponieważ w uszkodzonym egzemplarzu Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego brakuje tych stron. W drugim etapie pracy komputer sam, według specjalnego programu, sporządza konkordancje form wyrazowych, tzn. układa formy wyrazowe całego tekstu w porządku alfabetycznym, wskazując ich miejsce w tekście (tom, stronę, wiersz) i podając fragment tekstu, w którym są używane. Odzwierciedlają się tu również informacje tekstologiczne wprowadzone w pierwszym etapie pracy. 194 Oto J. w konkordancji Ewangelii Jaknavičiusa formy oznaczone gwiazdką (*) iš ne J. przetłumaczonych przez Jaknavičiusa Ewangelii (zob. 3 ryc. ). J. W konkordancji Postyli Bretkūna określone umowne znaki wskazują, która forma wyrazu pochodzi z perykop zaczerpniętych iš iš B. Vilenta Ewangelii oraz Listów (V) ir Enchiridionu (k), a która z iš perykop dodanych przez samego J. Bretkūna, jak również z Mt 3,13-17 (0), modlitw iš (m) ir Kazania w (#). formie „Pasji” iš nie mają żadnego znaku (zob. 4 ryc. ir 2 tab. ). Znajdzie to później odzwiercieir dlenie w indeksie ir słów i będzie bardzo pomocne w dalszych badaniach nad J. językiem Postylli Bretkūna. Ponieważ B. Vilento Ewangelie oraz Epistoły porównywane są su J. z perykopami Postylli Bretkūnasa, dlatego w tej konkordancji formy oznaczono znakiem = iš tų B. Vilento Ewangelii, które znajdują się w ir J. Postylli Bretkūnasa, # kratki tutaj również oznaczają formy iš „Pasji“, o formy iš tų Fragmentów Biblii, których nie ma J. Bretkūna W Postyli nie ma be żadnego znaku (zob. 5 il. ir 2 tab. ). Obecnie są już przygotowane J. Bretkūna Postyli, B. Wileńto Ewangelii oraz Epsistoł, Enchiridionu, J. Jaknavičiusa 1647 m. Ewangelii ir K. Konkordancje Kazań Lukauskasa. Do opracowania konkordancji form wyrazowych stworzono cały system programów komputerowych (na ten temat zob. Zinkevičius V. 1996: 36-37). Według ją komputera najpierw odczytuje on i analizuje tekst dawnych pism oraz tworzy specjalne pliki danych komputerowych (bazy), do których wpisuje znalezione w tekście formy wyrazów i rejestruje informacje o miejscu występowania każdej formy wyrazu w tekście (numer tomu, strony, wiersza, numer formy wyrazu w wierszu, numer bajtu pliku tekstowego, od którego zaczyna się ta forma), a także wspomniane odsyłacze tekstologiczne oraz zaznaczone podczas opracowywania tekstu trudno czytelne litery, niejasne formy i inne dane (czy forma została przeniesiona z jednego wiersza do drugiego, czy ma przedrostek ne, który autorzy dawnych pism często zapisują oddzielnie od wyrazu podstawowego itp.). Te pliki danych komputerowych o formach wyrazów dawnych pism wraz z plikami tekstów dawnych pism są niczym kamienie węgielne gmachu wielkiego komputerowego banku dawnych pism. Analizując tekst, komputer przeprowadza również pewną kontrolę tego tekstu: informuje o wykrytym nieznanym mu znaku, nieprawidłowej numeracji stron, zbyt długich wyrazach, wierszach itp. Po odczytaniu, przeanalizowaniu i, jeśli trzeba, skorygowaniu tekstu, na podstawie wszystkich informacji zgromadzonych w tworzonym banku komputerowym porządkuje formy wyrazów alfabetycznie wraz z metryką, umownymi znakami oraz kontekstem i drukuje konkordancję. Komputerowy system programów przeznaczony do wykonania wszystkich wymienionych tu prac składa się z kilkudziesięciu modułów programowych. Na przykład wyłącznie do opracowania Postylli J. Bretkūnasa stworzono system około 30 modułów programowych, zawierający ponad 30000 wierszy napisanych w języku programowania C++. Ponieważ różne dawne pisma mają odmienne znaki, długości wierszy, rozmiary stron, ich numerację, komentarze tekstologiczne i inne, które komputer musi zaznaczyć podczas odczytywania tekstu, dla każdego tekstu tworzy się odrębne modyfikacje systemów modułów programowych. 195 Aby wspomniane programy komputerowe działały prawidłowo, szczególnie ważne jest, aby podczas gromadzenia tekstów do tworzenia konkordancji ir jednakowo rozumiano stosowane znaki specjalne (fonty) oraz ir kody. jų W Instytucie Języka Litewskiego ukształtował się już pewien system znaków. 1 W tabeli przedstawiono znaki, które przygotowujący šo wprowadzał podczas 1 przepisywania tekstu: tabela. Znaki specjalne į wstawiane przez przygotowujących podczas przepisywania tekstów dawnych pism' Znak | Kod Funkcja - 045 Iš oddzielane z obu stron numery stron. 092 Oddzielane są numery stron w tych dawnych pismach, w których znak ,,-“ stosowany ne jest wyłącznie jako znak przeniesienia, a nie jako ir łącznik w tekście. { 0123 W tekście wstawiany przed niejasną literą. ) 0125 W tekście wstawiana po jest niepewna litera. | 091 W tekście wstawiany jest przed literą odtworzoną przez edytora. ] 093 W tekście wstawiany jest po literze odtworzonej przez edytora. < 060 W tekście oznacza początek komentarza edytora. > 062 W tekście oznacza koniec komentarza edytora. i 0245 W tekście oznacza początek cytatu. 3 0250 W tekście oznacza koniec cytatu. < 043 Bon, gdy w tekście nie ma znaku przeniesienia, ale powinien się tam znajdować. Wybrano niemały zestaw znaków specjalnych, które w konkordancjach przekazują informacje tekstologiczne. Komputer wpisuje je sam po metryce formy wyrazu: ! Prosimy zwrócić uwagę przyszłych pomocników i współpracowników na to, że chcąc owocnie współpracować, powinniśmy gromadzić i opracowywać dawne pisma według podobnego systemu. Wtedy będziemy mogli wymieniać się zebranymi lub zeskanowanymi tekstami i bez dodatkowego przygotowania oraz przetwarzania analizować je zgodnie z naszymi potrzebami, innymi słowy, rozumieć dowolny tekst „od pierwszego wejrzenia“. 196 2 tabela. Znaki specjalne po metryki form wyrazów* Znak | Kod Funkcja 0 0224 Forma wyrazu iš J. Forma Słowa dodana w Postylli Mt 3,13-17. k 0107 Bretkūna iš J. perykopa Postylli Bretkūna, która jest ir B. Vilenta Enchiridione. m 0109 Forma Słowa iš J. modlitw znajdujących się w Postylli Bretkūna. V 0209 Forma Słowa iš J. perykopa Postylli Bretkūna, która jest ir B. Wilenta W Ewangeliach i W Listach. # 035 Forma słowa iš J. Bretkūna W Postylli ir B. Wilenta W Ewangeliach i „Pasji” znajdujących się w Epistolach. oo 0165 Forma słowa iš B. Vilenta Perykopy Ewangelii oraz Epistoł, która znajduje się również w Postylli J. Bretkūna. T 0194 Forma słowa iš pierwszych 4 B. stron Enchiridionu Vilenta, zebranych iš F. wydane1882 m. go ponownie przez Bechtela B. Enchiridion Vilenta. Q 0234 Forma wyrazu z rozdziału „Wenc3awoghima Knigeles“ Enchiridionu B. Vilenta. + 043 Forma wyrazu z rozdziału ,,Chrik[chtima Knigeles“ Enchiridionu B. Vilenta. 5 0235 Forma wyrazu z rozdziału „Irumpas klaufimas...“ Enchiridionu B. Vilenta. n 0239 Forma wyrazu z rozdziału „Palpalitas budas Spawedies“ Enchiridionu B. Vilenta. * 042 Forma wyrazu z Ewangelii przetłumaczonych nie przez J. Jaknavičiusa (1647). Znaki przedstawione w tabeli 22 zaczerpnięto z zestawu fontów „MS LineDraw*. Znaki te mają już określone funkcje w naszych konkordancjach i nie należy ich używać do wykonywania innych funkcji. 197 Jeszcze jedna grupa znaków używanych w konkordancjach pomaga badaczowi szybciej odnaleźć formę w podanym obok kontekście, zobaczyć początek i koniec wiersza tekstu dawnych pism, a także numer porządkowy hasła. ir Te znaki ir jų kody przedstawio3 no w tabeli*: 3 tabela. Znaki specjalne w kontekstach form wyrazowych Znak | Kod Funkcja i 0222 Oznacza formę wyrazu w zdaniu (aby łatwiej było zauważyć). || 0186 Oznacza koniec wiersza tekstu dawnych pism. » 0175 Występuje w po kontekście przed numerem porządkowym hasła. Komputeryzacja dawnych pism według pewnego wspólnego systemu jest konieczna dlatego, że na podstawie tekstów przetworzonych komputerowo oraz ich indeksów przewiduje się opracowanie słownika dawnych pism. Dlatego już teraz stara się nie używać wymienionych znaków specjalnych do wykonywania innych funkcji ani nie wykorzystywać ich kodów do nowo tworzonych znaków. Nasze konkordancje należą do dwóch najważniejszych typów: 1) konkordancje czyste (zob. ich fragmenty na rys. 3–5), przeznaczone do badania pod różnymi względami form wyrazów dawnych pism (w tym celu opracowuje się również ich listy odwrotne według ostatniej litery formy wyrazu, zob. rys. 9), oraz 2) konkordancje z wydrukowanym w drugim wierszu 0 i powtórzoną formą oryginału (zob. rys. 6). Właśnie z konkordancjami drugiego typu zwykle pracuje się na trzecim etapie. Badacz na podstawie kontekstu podanego obok formy wyrazu najpierw ustala, jakie jest jej znaczenie gramatyczne i leksykalne. Następnie w drugim wierszu konkordancji zamiast powtórzonej formy oryginału odtwarza współczesną ortografią podstawową formę hasłową tego wyrazu (dla czasownika — bezokolicznik, dla wyrazu odmiennego — mianownik liczby pojedynczej); w nawiasach, tam gdzie jest to konieczne, podaje znaczenie leksykalne wyrazu (a w przypadku tekstów tłumaczonych — oryginał) i za pomocą skrótów (zob. wykaz podany na rys. 7) charakteryzuje tę formę. Występujące kolejno w konkordancji formy mające to samo znaczenie gramatyczne i leksykalne oraz jednakowy kształt graficzny wystarczy opisać jeden raz, tylko zamiast O należy podać liczbę, ile razy taka forma została użyta. Wtedy * Prosimy zwrócić uwagę na tabelę 3 tym, którzy tworzą fonty komputerowe dla znaków dawnych pism. Te trzy pozycje kodowe należałoby pozostawić wolne, tzn. nie przeznaczać ich na litery dawnych pism ani inne symbole używane przez autora w tekście. 198 komputer będzie wiedział, dla ilu następujących po po sobie form obowiązuje taki opis. Dzięki specjalnemu oprogramowaniu, odczytując te konkordancje form wyrazowych wraz z opisami, uzupełni on informacje o każdej formie wyrazowej dawnych pism zapisane w su banku komputerowym. ją Na ich podstawie w przyszłości będzie ti można przeprowadzać wyszukiwanie. Komputer wykonuje również pewną kontrolę opisów form wyrazowych: ostrzega, jeśli wykryje niezamknięte nawiasy w określeniu znaczenia wyrazu, nieznany mu skrót po przypadkowo zapisany kilkakrotnie w tym samym opisie formy ar wyrazowej. Ponieważ komputer analizuje tylko te wiersze, w których zamiast wpisano jakąś liczbę, początkowo można opisać wszystkie lub tylko niektóre interesujące badacza formy wyrazowe i przekazać je komputerowi do przetworzenia, a później uzupełniać 0 konkordancję nowymi opisami. iš ne o ir 0 O. Aleknavičienė tak opisała część rozpoczynających się a literą J. Bretkūna form wyrazowych Postylli (zob. 8 rys. ). Ten etap pracy będzie wymagał najwięcej czasu. Oto J. Bretkūna W postylli znajduje się 133 895 formy wyrazów B. Willenta w Ewangeliach i Listach apostolskich — 31 610, jo Enchiridionie — 8 954, J. Jaknawicza w Ewangeliach (1647) — 15 455, K. Lukauska W kazaniach — 109 044 formy wyrazów. Badacz będzie musiał ustalić znaczenie gramatyczne i jų leksykalne każdego z nich oraz scharakteryzować je skrótami (oryginał ir tłumaczonego ir tekstu). Wymieniono tu jedynie liczby dotyczące pięciu konkordancji już obecnie przygotowanych, jednak wiele innych ma mniejszy zakres ne ir zabytka. ów języka litewskiego z XVI–XVII wieku. Na czwartym etapie pracy komputer, opierając się į na informacjach zapisanych w banku komputerowym, uporządkuje wyrazy alfabetycznie, ustali częstotliwość ich użycia oraz wyliczy wszystkie formy znalezione w tekście, tj. w istocie sam przygotuje indeks wyrazów badanego tekstu. Przewiduje się w nim podanie nie tylko form wyrazów, lecz także znaczeń rzadkich lub ważnych z historycznego punktu widzenia wyrazów wraz z przykładami, a także tekstów tłumaczonych i ich oryginałów. Oczywiście tę część pracy będzie musiał wykonać sam badacz, ale komputer, na podstawie znaczeń wyrazów (lub oryginałów) zapisanych na trzecim etapie pracy oraz przykładów znajdujących się w konkordancji, dostarczy mu wszystkich potrzebnych informacji. Wraz z indeksami słów zamierza się wydać także obszerne studia leksykalne lub inne studia językowe dotyczące poszczególnych zabytków dawnego języka litewskiego, które będą mogły być bronione jako rozprawy doktorskie, oraz przygotować naukowe wydania niektórych szczególnie rzadkich dawnych pism. Po sporządzeniu w ten sposób indeksów słów poszczególnych tekstów w przyszłości będzie można bez wielkich kartotek napisać słowniki pism z XVI–XVII wieku, a później także z XVIII i XIX wieku. Z drugiej strony planujemy uzupełnić tworzony komputerowy bank dawnych pism o rozbudowane systemy wyszukiwania informacji, tj. urządzić go tak, aby każdy badacz mógł za pomocą komputera znaleźć potrzebne do swojej pracy dane o użyciu poszczególnych słów lub ich form w dawnych pismach i nie musiał już za każdym razem sam czytać wszystkich tych tekstów oraz sporządzać kartoteki, jak to było dotąd. Już teraz przygotowanymi przez nas konkordancjami interesują się niektórzy specjaliści w dziedzinie leksyki, morfologii, składni, a nawet historii kultury. Przydałyby się one przy uzupełnianiu wielkiego Słownika języka litewskiego i przygotowywaniu jego nowej redakcji. 199 Jak wynika z tego iš krótkiego przeglądu, stoimy dopiero na samym początku ir wielkiej i długiej drogi, a nasze siły o nie są wielkie. Jak powiedział w jednym z kazań Postylli J. Bretkūnas, Piuwe ira dide | O maf; pracowników (II 62,8). Dlatego zapraszamy wszystkich, którzy badają dawne pisma, do współpracy, prosimy, aby przyczynili się do tej wspólnej sprawy radami, ir zwłaszcza į zapisanymi na dyskietkach komputerowych dawnymi tekstami oraz programami komputerowymi. Tylko dzięki wspólnym wysiłkom wszystkich zdołamy stopniowo wspiąć się na į piękny, od ir dawna przez wielu wymarzony szczyt, który nazwiemy historycznym słownikiem języka litewskiego lub jakąś ar inną nazwą. Nasz adres: Instytut Języka Litewskiego, Antakalnio 6, 2055 Wilno; faks (370 2) 226573; poczta elektroniczna: [email protected]. ; [email protected]; [email protected]. 1 rysunek Ogólny schemat tworzenia indeksów słów dla komputeryzacji ir dawnych pism etap Objaśnienia symboli: początek wykonywanych I prac etapy ; = į [| 1 ; į | Komputer PERTTI Irlandczyk Tekst dawnych pism jest przenoszony į Stuknij ir i 3 analizuje przyszłe prace w środowisku komputerowym L.---. 'etap Komputerowy bank dawnych pism wyszukuje jų miejsca w tekście za pomocą komputera i inne i i; pracuje wyłącznie | Ee == komputer tekst dawnych pism (specjalista zaznacza dla siebie formy wyrazów, pracuje / ~ Ro dane w “ T m środowisku komputeroi wym | pp xT T i i dane na papierze P ii | Us) ' | II kontynuacja etapu ; i i Komputer podaje według III etapu i IV etapu! uszeregowane alfabetycznie formy dawnych wyrazów Co i Tworzone są vg) formy wyrazów z kontekstasu mi. Badacz opisuje ji Sunany sony raštų, (konkordancijas) žodžių formas | žodžiųindeksai ot Aro nerd; r || 200 LOT 8 paveikslas Jono Bretkūno Postilės konkordancijoje aprašytos žodžių formos (fragmentas su žodžiu alga) alga BP1107,8 m tas darbas [ekal[i/Ir|- koke ghis palkui nūg Diewo gauna Jalga.|Ant Pirmo.|Ape Kitrifta Karaliaus Herodo.|- HErodas »1789 3 alga (atlygis) s f sg a alga BPI112,8 elnikams- /dūs am=||ina ifchganima.||Ant Treczio.|- |Ape Jalga tho [markiniko Herodo.||- POnas Diewas teifufis fudzia » 1790 alga alga 0 BP1208,17 spiktuiu kencs||tarp geruiu.||- Ant Penkto. Ape pagaliaufe [falga teip geruiu /||kaip piktuiu.|- Ant Pirma.|Kaip iffimana 0 [5 »1791 alga Alga BPI215,2 Bet Diewui ral kalchifdikem.|-215- -|Ant Schefchto.|| JAlga teip geruiu kaip piktuiu.|- KAc3ei pikti fmones [u gerais ikki »1792 1 alga (atlygis) s f sg n alga BP1229,17V wa [cheforaulp /pawa=||- dink darbinikus /ir ufmokek ghiems [alga /|pradeies nog pafkucziaufiu /iki pirmuiu.||- -230-|| »1793 6 alga (zapłata) s f sg a alga BP I235,25 ieib anis io butu darbinikais alba Bafznic3e /||bet ghis ir Jalga iemus gera ufymeka. O ne del dar=|bu /bet ifch [awa Ge »1794 alga alga BP1236,13 [chilfai wiena]tiktai hadina dirbens /tacziau pilna atim [alga /bet|lifch Geribes pono. Teip ir mes tiktai ifchwien0 os »1795 0 alga alga BP1242,12 ilte [chwentuiu /kurei ghis bei [cheme [wiete ge=|ra dūft Jalga ir aname [wiete amfina ifchganima /|Bet ne iu dar » 1796 alga alga BP1375,19# ira |Ir [ulfikalbeie nupirka ufsu tus 0 [idabrinikus /Jufsu Jalga neteilibes /dirwa podsiaus ant [chwenta=|[riaus pilgrin »1797 alga alga BP II 164,20 m tokie|negeri kolnadieiei/[wieto lobi /atimda0 mi nūg iti Jalgaldide /0 ana ne gerai nei tikrai mokindami. Bedaljiums »1798 0 alga alga BPII241,14 loia iemus /[Newienam newalios ir netiefos ne dariket /ir falgallawa palfikakdinkite.|- Teipo Schwentas Ianas fmones i » 1799 1 alga (užmokestis) s f sg i alga BP II 241,24 [fi fmones buk giwi buk numirre [ulfieiti /ir taddalkofsna Jalga atgaufenti /kaip [cheme [wicte budams|- bus giwenens »1800 3 alga (atpildas) s f sg a alga BPI124221 [nu ant galo mokinkimes /kake ghif[ai ira palkui ga=|wens [alga ir Smerti.|- Ape gala ir [merti [cho Schwento ir brang »1801 alga alga BP II 243(259),21 rik[chtitoghi Sunaus||- Diewo /ufgu [awa geradeghifte /pikta [alga /ir biauru|fmerti [chicje ant 0 femes gawuli. Bet » 1802 80€ 9 paveikslas Baltramiejaus Vilento Enchiridiono atvirkštinės žodžių formų konkordancijos fragmentas palfifeminima nuliminima atminima atminima atminima atminima palligerinima paltiprinima paltiprinima paltiprinima palchwentinima palchlowinima ilchpafsinima ilchpafsinima palifsinima patepima gerima gerima perima Sutwerima Iftatima Chrikfchtima E 44,2 E 24,16 E339 E 33,17 E 68,155 E 68,215 E 75,19n E 67,235 E 69,23-245 E 75,17-18n E 46,23Q E 53,20-21Q E 30,2 E3211 E37 E 51,16Q E 32,21 E 34,15 E 60,13 + E 16,18 E 9,8 ES5,1+ podajcie bukiet Seniorom/ i [[pokażcie w tym [pal[ifeminima/Nie Bóg |wspaniałym sprzeciwia się/»615 aby nikogo nie oszukać /i nie wprowadzić w niewiarę /|| wspomnienia /i w inne wielkie pieśni i bluźnierstwa /»616 wszystko zostanie z was usunięte.|To czyńcie na moją pamiątkę. [W taki sposób wzięli Kielich po Wie=|czerzy /dziękując »617 mu /To czyńcie /jak często będziecie na moją pamiątkę.|Jaki pożytek daje takie jedzenie i picie?||Odpowiedź »618 wszystko z was zostanie usunięte. To czyńcie na moje||wspomnienie.||W ten sposób wziął Mistrz po wieczerzy, podziękował: »619 To czyńcie, jak często chcecie, na moje wspomnienie.- |Czwarte Pytanie.|Powiedz mi, po co ty potrzebujesz tego »620 wspomnienia mojego słabej wiary i nadziei, i dla utwierdzenia i pomocy Bożej mojej grzesznej duszy, wiary i testamentu ku odpuszczeniu moich grzechów, »621 pokrzepieniu mojej wiary i na moje zbawienie duszy, w Słowie i Sakramencie, chcę odpuszczenia moich grzechów, pokrzepienia »622 mojej wiary: Czy dlatego mam ci pomóc?||Odpowiedź.|Dla odpuszczenia moich grzechów, dla pokrzepienia mojej słabej wiary i »624 nadziei, i dlatego też słudzy i służebnice Kościoła, przyjmując poświęcenie i bardzo wielki pożytek przynosząc »625 Kto żonę swoją znajduje, ten znajduje dobrą rzecz i otrzyma błogosławieństwo od Boga.|-54-|Potem niech ksiądz tak »626 Błogosławiony, miły Księże, proszę ciebie, abyś moje wyznanie wysłuchał i odpuszczenie grzechów »627 i wiarę przywrócił. Ten sposób jest tylko prostym sposobem wyznania grzechów, ustanowionym dla prostych.|Sakramentu »628 szukać grzechów, nie wstydzić się i z tego uczynić wyznanie.|Lecz wybierz jeden albo dwa grzechy, które »629 sam dobrowolnie wyznałbyś przyjacielowi, nie mając żadnego nakazu ani przymusu, ani czegoś innego. Lecz aby było »630 wiadomo i pewne nam, chrześcijanom, ku jedzeniu i piciu, przez samego Chrystusa ustanowione. Gdzie o tym pisze »631 Ci, którzy są przeciwni duchowemu jedzeniu i piciu, jako głównej części Sakramentu, tym słowom tylko »632 długo wieczne błogosławieństwo w niebie otrzymają i w odziedziczonym królestwie twoim twoich darów dostąpią »633, powinieneś nauczać.|[Pierwszy artykuł, o] Stworzeniu.|- [Wierzę w Boga Ojca wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi »634 Sakramentu udzielić. Dlatego nie||musisz tu żadnego ustanowienia przedstawiać jak papież uczynił. Powiedz tylko ir p »635 Jezusa Chrystusa Wielmożny panie nasz, Amen.|-55-|| [Chrztu||Książeczki. [[Marcin Luter wszystkim||ochrzczonym »638 97 90 8661 einen Q + d n Umowne oznaczenia przy metryce formy wyrazowe- - j: forma iš rozdziału “Wenczawoghima Knigeles”; - forma iš rozdziału “Chrik[chtima Knigeles”; - forma iš rozdziału “Trumpas klaufimas...*'; - forma iš rozdziału “Palpalitas budas Spawedies”. Forma słowa iš B. Vilenta części Enchiridionu, przetłumaczonej przez iš M. Lutra Enchiridionu nie ma żadnego znaku. LITERATURA Aleknavičienė O. 1998: Autorstwo perykop Postylli Jonasa Bretkūnasa: źródła Mt 3,13-17. —Baltistica 5 dodatek. Bezzenberger A. 1877: Beitrūge zur Geschichte der litauischen Sprache auf Grund litauischer Texte des XVI. und des XVII. stulecia, Getynga: Wydawnictwo Roberta Peppmiillera. Dini P. U. (red.) 1993: Heinrich Johann Lysius. Mały katechizm, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Drotvinas V. (oprac.) 1987: Lexicon Lithuanicum, Wilno: Mokslas. Drotvinas V. (oprac.) 1995-1997: Clavis Germanico-- Lithvana 1-4, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Girdenis A.,Girdenienė D. 1997: Indeks „Ziwata“ z 1759 roku, Wilno: Instytut Wydawnictwa Nauki i Encyklopedii. Jakulis A. 1995: Leksyka „Knygos Nobajžnystės“ | oprac. D. Jakulytė 1, Kłajpeda: Wydawnictwo-drukarnia Sauliusa Jokužisa. Kabelka J. 1964: Leksyka Kristijonasa Donelaitisa, Wilno: Mintis. Karaciejus J. (oprac.) 1995: Postylla z Wolfenbüttel, Wilno: Baltos lankos. Karaciejus J. (oprac.) 1996: Kazania Kiprijonasa Lukauskasa. Kazania, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Kruopas J. 1970: Leksyka katechizmu Merkelisa Petkevičiusa z 1598 r. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 12, 83-155. Kudzinowski Cz 1964: Biblia Litewska Chyliniskiego. 3. Indeks, Poznan: Pafstwowe wydawnictwo naukowe. Kudzinowski Cz. 1977: Indeks-słownik do „Postylli Daukšy“ 1-2, Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Lebedys J. (oprac.) 1958: S. M. Slavocinskis. Giesmės tikėjimui katalickam priderancios, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Lučinskienė M. 1997: Komputeryzacja starych litewskich rękopisów z XVI—XVII wieku. — Różnorodność tekstu w świadkach tekstu średniowiecznego: studium z perspektywy pisarstwa kooperatywnego, Sofia: Institut po matematika i informatika VAN, 23-24. Luther M. Dzieła. Wydanie krytyczne. Biblia niemiecka. 1-12, Weimar, 1906-1961. Morkūnas K. 1980: Czasownik w „Punktach kazań” Konstantinasa Širvydasa (indeks). —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 20, 109-222. Pakalka K. (oprac.) 1979: Pierwszy słownik języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Pakalka K. (oprac.) 1997: Stary słownik Konstantinasa Sirvydasa, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Palionis J. 1967: Literacki język litewski w XVI-XVII w., Wilno: Mintis. Palionis J. (oprac.) 1983: J. Bretkūnas. Pisma wybrane, Wilno: Mokslas. Palionis J. (oprac.) 1995: Katechizm Mikołaja Daukszy z 1595 roku, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Range J.D. 1992: Bausteine zur Bretke-Forschung: Kommentarband zur Bretke-Edition (NT), Paderborn —Monachium —Wiedeń —Zurych: Ferdinand Schöningh. Subačius G. (oprac.) 1993-1996: Pisma Simonasa Daukantasa. Wielki słownik języków polskiego i litewskiego, 1-3, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Urbas D. 1996: Słownik pism Martynasa Mažvydasa, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zinkevičius V. 1996: Komputeryzacja badań nad dawnymi pismami litewskimi. —Język litewski: badacze i badania z okazji 450. rocznicy pierwszej litewskiej książki —Katechizmu Martynasa Mažvydasa. Tezy referatów konferencyjnych 23–24 października 1996 r., Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 36-37. 209 Zinkevičius Z. 1971: O genezie i języku „Punktów kazań” K. Sirvydasa. —Baltistica 7(2), Zinkevičius Z. 1992: Historia 153-167. języka litewskiego 5, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Zulys V. 1970: Leksyka Jonasa Rėzy: Filol. praca doktorska kandydata nauk 1—2, Wilno. SŁOWNIK HISTORYCZNY JĘZYKA LITEWSKIEGO I KOMPUTERYZACJA STARYCH TEKSTÓW Streszczenie Artykuł dotyczy problemu komputeryzacji starych tekstów litewskich oraz przygotowania do nich indeksów słów, czym zajmuje się w Instytucie Języka Litewskiego grupa naukowców (kierowana przez Sauliusa Ambrazasa, a programy komputerowe stworzył Vytautas Zinkevičius), w 4 głównych etapach: 1. sam określony tekst zostaje wprowadzony do komputera w autentycznej ortografii, ze wszystkimi znakami diakrytycznymi i komentarzami tekstologicznymi (ponieważ znaczna część starych tekstów litewskich to dzieła zbiorowe, a zwykle jedna część tekstu jest tłumaczeniem, a druga oryginałem, stworzonym przez samego autora lub mającym charakter kompilacyjny, zaczerpniętym z wcześniejszych dzieł innych autorów- ); 2. za pomocą określonego oprogramowania komputer sam sporządza konkordancję form wyrazów: układa formy wprowadzonego do niego tekstu w porządku alfabetycznym, wskazując ich miejsce w tekście (tom, strona, wiersz), i podaje fragment tekstu, w którym dana forma jest użyta; 3. badacz charakteryzuje formy przedstawione w konkordancji i odtwarza podstawowe formy wyrazów hasłowych; 4. inne oprogramowanie będzie w stanie sporządzić indeks wyrazów określonego starolitewskiego tekstu. W przyszłości na podstawie takich indeksów wyrazów można będzie przygotować Historyczny słownik języka litewskiego, w którym przedstawione zostaną nie tylko formy, lecz także znaczenia wyrazów istotne z historycznego punktu widzenia oraz oryginalne formy przekładów. 210