Mikalojaus Daukšos raštų germanizmai

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIX (1998) Nijolė ČĖPIENĖ Instituto da Língua Lituana, Vilnius GERMANISMOS NOS ESCRITOS DE MIKALOJUS DAUKŠA Nos escritos de M. Daukša traduzidos do polaco, como em outros trabalhos de conteúdo religioso do século XVI, há poucos germanismos. A maior parte encontra-se na «Bíblia» de Jonas Bretkūnas. Os germanismos são especialmente escassos no «Catecismo» de Daukša (1595), de pequena dimensão. Nele há seis germanismos e sete derivados formados a partir deles: kunigas, vertas, kuoras «coro», mirra «resina aromática», šarvas, skyda1; kunigystė, kunigiškas, hevertas, vertai, nevertai, nevertybė, išliuosuoti. Na «Postila» de M. Daukša (1599) foram encontrados 21 germanismos e 19 derivados — 18 palavras derivadas e uma composta: penigmainys. Além dos já mencionados, destacam-se: penigas (peringas, pinningas, pinigas), budelis, ola, stalda «estábulo», šilingas, entre outros; ver Tabela 1. A grafia e as formas de alguns empréstimos nos escritos de Daukša, tal como as das palavras autóctones, variam, por exemplo: kunigáikszts, kunigáigszts, kunigáistis; kunigákzts; pęnigas, pęni-gas, penigas, pęnigas, peningas. Ao determinar a origem dos germanismos, surge a questão de saber se a palavra foi tomada diretamente do alemão ou se chegou através das línguas eslavas, sobretudo do polaco ou do bielorrusso. Há opiniões divergentes sobre a origem de alguns empréstimos, por exemplo, falšus K. Alminauskis deriva do alemão, enquanto E. Fraenkel a deriva do polaco; Pr. Skardžius não inclui esta palavra no seu livro «Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen»; lampa, mirra Alminauskis considera-as empréstimos alemães, enquanto Skardžius (no original mira) as considera empréstimos polacos. Muitas vezes, a fonte do empréstimo não ajuda a esclarecer a sua origem, pois a estrutura fonética e morfológica das formas alemãs e eslavas coincide total ou parcialmente, por exemplo: gruntac, cf. al. Grunt, pol. grunt; handlius «comércio», cf. al. Handel, pol. Handel; jarmarkas «feira, mercado», cf. al. Jahrmarkt, pol. jarmark; laterna «lanterna», cf. al. Laterne, pol. laterna; pancierius «armadura», cf. al. Panzer, pol. pancerz; šturmas «tempestade, vendaval», cf. al. Sturm, pol. szturm; šniūras «corda», cf. al. Schnur, pol. sznur; tancius «dança», cf. al. Tanz, pol. taniez. Muitos investigadores consideram que estes germanismos da «Postila» entraram através das línguas eslavas. É sabido que a Polónia e a Alemanha mantinham há muito contactos nos domínios económico e cultural. Os cavaleiros alemães deslocavam-se às cortes polacas desde o século XI, e entre os séculos XIII e XVII ocorreu a maior migração. Os cavaleiros das cortes casavam-se com mulheres alemãs, e os nobres polacos visitavam as cortes alemãs. Foi daí que se difundiram as modas, os costu- 1 S. Karaliūnas considera esta palavra de origem báltica. – Baltistica 30(1), 1995, 29–39. 31 … contatos. Também houve contatos no campo da ciência. Em 1364, a universidade fundada em Cracóvia promovia intercâmbios de estudantes. Nos primeiros trinta anos, 12 dos 19 professores eram alemães. No entanto, alguns germanismos não são empréstimos antigos nas línguas eslavas, por exemplo, em polonês jarmark, lampa, laterna são usados desde o século XV, e handel, szturm, taniec, grunt, «fundamento, base», desde o século XVI (como também em lituano). Alguns desses empréstimos, como pinigas, kunigas, que entraram no lituano, segundo K. Būga, por volta dos séculos XII–XIII — isto é, são conhecidos desde antes de Daukša —, podem ter chegado ao lituano diretamente do alemão. As vias de entrada podem ter sido diversas: a Lituânia Menor, a região norte da Lituânia (a língua dos samogícios alemães da Livônia) e, por fim, também o alemão usado no Grão-Ducado da Lituânia. Já no século XIV havia alemães na Lituânia; eles construíram a igreja de São Nicolau em Vilnius. Alguns empréstimos também podem ter entrado pela via livresca, na tradução de textos do alemão (izopas, mirra). Alguns dos empréstimos usados nos escritos de M. Daukša não têm equivalentes ou substitutos em lituano. Foram introduzidos com novas realidades para expressar conceitos desconhecidos e para nomear objetos e pessoas. Todos os germanismos diretos do «Catecismo», com exceção da forma derivada išliuossuoti (em vez de skyda, a língua-padrão tem skydas, e em vez de kuoras – choras), são usados na língua-padrão. Na «Postila», assim como em outros escritos antigos, encontram-se empréstimos que hoje não são usados, por exemplo, cieks, «sinal, mancha», liuosas, stalda. A comparação dos germanismos da «Postila» de Daukša com os empréstimos dos escritos de Mažvydas e da «Postila» de Bretkūnas mostra que a «Postila» de Daukša contém o maior número de germanismos, incluindo formas derivadas (40); a «Postila» de Bretkūnas contém 39, e os escritos de M. Mažvydas, o menor número (25, dos quais cinco são sobrenomes). Nas três obras mencionadas, foram usados apenas 10 vocábulos iguais: kunigas, penigas, mûras, hûkis, izapas (izopas), kaplanas (kaplonas), kunigaikštis, mirra (myrha, mirrhas), skyda, hûkinykas (hukenykas); DP e BP têm 19 em comum, Mž e BP, 13, e DP e Mž, apenas 11. Dos 65 germanismos presentes no conjunto dos escritos de Daukša, dos escritos de Mažvydas e da «Postila» de Bretkūnas (sem contar os sobrenomes), apenas 20 são usados na língua-padrão; além disso, alguns empréstimos aparecem sob outras formas: por exemplo, em vez de hercekis, usa-se hercogas. Observou-se que DP contém muitas formas derivadas de empréstimos, sobretudo palavras derivadas, por exemplo: išliuosuoti, išliuosavimas: liuosuoti; peniguojas, «que tem dinheiro», penigėlis: penigas; kunigystė, kunigiškas, kunigaikštis: kunigas; šarvuotas, šarvinukas, «homem encouraçado», pašarvinti, «armar»: šarvas; vertumas, never- tumas /DK nevertybė/; vertas. No total, a «Postila» de Daukša contém 19 formas derivadas de germanismos; o «Catecismo» de Daukša, 7; a «Postila» de Bretkūnas, 9; e os escritos de Mažvydas, 7. 32 Germanismos em textos do século XVI (Mž, BP, DK, DP) Tabela 1 Empréstimos Formas derivadas Palavras de base Fontes brantai, «doença sifilítica» v.v.ž.brant BP carrasco Pr.v. v.v. ž. budel DP ciekas, «sinal» pabugruoti, «emprestar» v.borgen Mž Daubmanas, «sobrenome assim» Pr.v. žeken DP farba, «tinta» v. Daubmann Mž gasas, «rua, caminho» v. Farbe BP grabė, «vala» Pr.v. gas, gass BP hereckis (herčiks), «duque» Pr.v.grobė, v.Graben BP heubtmonas (hotimanas) „superior, chefe“ hereckystė „ducado“ v. Hertzig Mž, BP hūkis alto-alemão antigo houbetman Mž, BP hūkinykas, -ė (hūkenykas) prussiano antigo Huck, Hucke Mž, BP, DP ūkinykas DP hūkenystė BP 33 Empréstimos Derivados Palavras fundamentais Šaltiniai Hulrichas „tokia pavardė“ hūkinykavimas v. Hulrich DP ižapas (izopas) „vaistinio juozapo (Hyssopus officinalis) sultys“ kunigė „kunigo žmona; kunigaikštienė“ v. Isop Mž juozapo (Hyssopus officinalis) sultys“ kunigystė (kunigysta) „kunigo pareigos, kunigavimas; viešpatystė“ v. Kaplan Mž, BP, DP kaplanas (kaplonas) „kunigas“ kunigiškas „dvasininkiškas“ s.s. kelik, v.ž. kelik, s.v.a. kelich Mž, BP, DP kylikas „taurė“ kunigauti, būti kunigu; viešpatauti“ s.v.a., v.a.a., v.v.ž. kuning Mž, BP, DK, DP kunigas kunigaikštis „karo vadas ir srities valdovas“ Mž DK, DP, BP kuoras (choras) kunigaikštė „kunigaikštytė“ Pr.v. kor, v.v.a. kor,v.Chor Mž kvieys gout hwaities, s.gem. xweitiz, DK, DP, Mž BP, DP 34 Skoliniai | Dariniai | Pamatiniai žodžiai | Šaltiniai lampa (liampa) | | isl. hweite | DP, BP liuossa „laisvas“ | | v. Lampe | DP | išsiuosti | v. los | DK, DP | išluosiavimas | | DP Lutheras „tokia pavardė“ | | v. Luther | Mž malkas „gurkšnis; gėrimas“ | | Pr.v. malche „viena karta“ | DP midus | | gotų *midus | BP, DP Mikielės menuo „Mikėles (Mykolo) mėnuo“ | | Pr.v. Michėl | BP mirra (myrrha, mirrhas) „kvapus sakai“ | | v. Myrrhe | BP, Mž, DK, DP mūras | | v.v.ž. mūre, v.v.a. mûre Pr.v. mûr | Mž, BP, DP ola | | v.v.ž. hol | BP,DP Osterbegeras „tokia pavardė“ | | v.Osterberger | BP pantas „dovana“ | | Pr.v.pant | Mž pेंिगas | | v.ž. pennig, penning, s.ž. grem. penning, Pr.v. fenning, pfennig | Mž,BP, DP (peningas, pinigas, pinigas) | | | BP,DP | | pengėlis | DP | | penguojas „piningas“ | DP 35 Skoliniai Dariniai Pamatiniai žodžiai Šaltiniai Perbant „tokia pavardė“ penigmainys v. Perbant DP ratūžė „rotušė“ Pr.v. rūthús Mž skıda „skydas“ s.frizu skid, s.v.a. scit BP spykerė „javų sandėlis, klėtis“ v.v. ž. spiker, Pr.v. špiker Mž, DK, DP, BP stalda „vartas“ danu stald, v.v. ž. stal(l-) BP (staldas) DP stukis „gaballas, liūtas“ Pr.v. stuk, v.v. ž. stukke BP šarvas (Šarvai) šarvinykas „šarvuotas žmogus“ gotu sarva DP šarvuotas BP, DK, DP BP, DP šarvuotas DP pasārvinti „apginkluoti“ DP šilingas v. Schilling DP Šiparus „irkluotojas, laivininkas“ Pr.v. Schipper BP šūrčės „prijuostė“ v. Schürze BP vertas v. wert BP, DK, DP nevertas BP, DK, DP 36 Školiniai Dariniai Pamatiniai žodžiai Šaltiniai Weinreichas „tokia pavardė“ vertai v. Weinreich DK, DP žėgplis „purė“ neverta(i) v. Segel DK, DP vertumas DP nevertumas DP nevertėbė DK vertingas BP vertingai BP Mž BP Gauta 1998 02 25 37 ABREVIATURAS isl. – língua islandesa. Pr.v. – língua alemã da Prússia. s. s. – saxão antigo. s. v. a. – alto-alemão antigo. š. germ. – língua germânica setentrional. v. – língua alemã. v. v. a. – alto-alemão médio. v. v. ž. – baixo-alemão médio. v. ž. – baixo-alemão. As demais abreviaturas são as mesmas do Grande Dicionário da Língua Lituana. LITERATŪRA Alminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, Teil 1, Kaunas, /1934/. Brückner A. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974. Būga K. Rinktiniai raštai, V: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1959. T. 1–2. Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2, Göttingen: Vandenhoeck&Ruprecht, 1955–1965. Karaliūnas S. Dėl baltų kalbų šaukšto ir skydo pavadinimų kilmės – Baltistica 30(1), 1995, 29–39. Karszniewicz-Masur A. Zapożyczenia leksykalne ze źródła niemieckiego w współczesnej polszczyźnie, Wrocław, 1986. Skardžius Pr. Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen, Kaunas, 1931. DIE GERMANISMEN IN SCHRIFTEN DES MIKALOJUS DAUKŠA Zusammenfassung Die Übersetzungen von M. Daukša, wie überhaupt die litauischen Religionsschriften des 16. Jhs., enthalten nicht viel Germanismen. Im „Katekizmas“ (1595) sind sechs Germanismen und sieben von ihnen gebildete Ableitungen, in „Postilė“ – einundzwanzig Germanismen, achtzehn Ableitungen und eine hybride Zusammensetzung. Bei der Bestimmung des Ursprungs der Germanismen entsteht eine Frage – das Wort ist gerade aus dem Deutschen oder durch die Vermittlung der slawischen Sprachen ins Litauische gelangt. Manche deutsche Lehnwörter konnten ohne Vermittlung der slawischen Sprachen ins Litauische gelangen, z. B.: šturmas (Sturm), gruntās (Grant), tancius (Tanz). Aus 65 in den Schriften von Daukša, Mažvydas und Bretkūnas „Postilė“ vorliegenden Germanismen werden nur 20 in der litauischen Gegenwartssprache gebraucht. Die Übersetzungen des M. Daukša unterscheiden sich von den Schriften der anderen oben genannten Autoren des 16. Jhs. durch die Mehrheit der aus den Lehnwörtern gebildeten Ableitungen. 38