Dėl tarmybių reikšmių pateikimo „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE PYTANIA XL (1998) Vilija LAZAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno O PREZENTACJI DIALEKTYZMÓW W „SŁOWNIKU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO“ Rozważając problemy normalizacji leksyki ogólnej, ir czasami wspomina się o niedociągnięciach w objaśnianiu znaczeń słów dialektalnych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. We wszystkich trzech wydaniach słownika zasady doboru i prezentacji dialektyzmów są zróżnicowane (Morkūnas 1997: 43), wiele znaczeń dialektalnych w języku ogólnym należy uznać za książkowe (Klimavičius 1997: 22). Aby bardziej szczegółowo omówić sposoby i problemy objaśniania znaczeń dialektyzmów, oparto się na całym ich DZ; wykazie". Znaczenia słów dialektalnych w DZ; podawane są zgodnie ze sposobami objaśniania znaczeń słów przedstawionymi we Wstępie (s. XII-XIII) do trzeciego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego“: odsyłającym, definicyjnym — opisowym oraz synonimicznym. Przy objaśnianiu znaczeń dialektyzmów sposobem odsyłającym stosuje się wyłącznie odsyłacz žr. Odsyła się za jego pomocą „słowa rzadziej używane, dialektalne, przestarzałe, zapożyczone oraz inne podobne słowa lub warianty słowotwórcze do słów szerzej używanych w języku ogólnym“ (DZ; XII). W rzeczywistości zasada ta bez wyjątków obowiązuje przy objaśnianiu znaczeń czasowników — zazwyczaj słowo dialektalne odsyłane jest do słowa języka ogólnego, np. kvaštelėti, ~ja, ~jo wak. zob. kvaištelėti, stelgtis, ~iasi ~ési żm. zob. s t e n gtis, 2 sukifpti, ~sta, ~o dial. zob.sugižtiir i in. Analiza przedstawiania znaczeń rzeczowników i przymiotników pokazuje, że w jednych przypadkach stosuje się odsyłacz zob., a w innych nie, np., sparas (4) 2. wsch., Żm. Zob. s py ry s i por. spanda (4), spdnda (1) wsch., dz. “podpora, spyrys’; senagalys (3*, 3") dial. zob. d e 1 & i a, sliditkas (2) zach. Zob. k az 1¢é k a s ir plg. gydudleé (2) dz. ‘vaistazol¢’, spurgas (3) 3. wsch. ‘kutas’ itd. ir Czasami odsyłacz Zob. nieużywana, chociaż znaczenia słów się nie pokrywają, np., kūltuvas (3%) wsch. ‘spragilas’. Por. znaczenia słów podane w akademickim „Słowniku języka litewskiego” oraz w trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego”: "Do słownika języka ogólnego według proponowanych kryteriów selekcji dialektyzmów trafiłoby zaledwie mniej niż połowa DZ; podanych słów gwarowych (szerzej zob. Lazauskaitė 1997: 14; 1998: 21). 233 kūltuvas (3%) sprūgilas (3°) 1. “staroświeckie narzędzie do młócenia 1. zboża etnogr. narzędzie do młócenia — zboża przy (buława przywiązana do kija) ; sprakoto przywiązana buława' gilas' 2. *drewniane urządzen2. ie do młócenia kłosów zbóż wsch. “buława tego narzędzia do młócenia” 3. ‘buława cepa’ 3. ‘podłużny pręt bębna młocarni’ LKZ VI 859 DZ; 725 Porównując znaczenia odnotowane w słownikach, można stwierdzić, że pole semantyczne omawianych słów różni się dwoma znaczeniami. W słowniku języka ogólnego należy wskazywać jedynie utrwalone znaczenia słów, dlatego w pierwszej kolejności należałoby uwzględnić rozpowszechnienie znaczeń w języku ogólnym i w dialektach. W takim przypadku możliwe są dwa sposoby przedstawienia słowa kūltuvas. Jeśli słowo kūltuvas należy włączyć do słownika języka ogólnego tylko w znaczeniach pokrywających się ze znaczeniami słowa spragilas: kūltuvas (3%) 1. zob. spragilas 1,2.ryt. zob. spragilas 2. Uwzględniając DZ; wskazane przy omawianych słowach odsyłacze, możliwy jest również taki sposób objaśnienia: kūltuvas (3*) ryt. ‘buława cepa’. W tym ostatnim przypadku zachowuje się zasadę systemowości, por. kermušė (3") tarm. “buława cepa’, spragiliné (2) 2. ryt. ‘buława cepa’. Przy podawaniu słów gwarowych odsyłacz Zr. nie powinien być używany, jeśli jedno słowo gwarowe odsyła do innego, np. škūlas, ~a (4) żm. zob. baužas, škūlis, —ė rzecz. (2) żm. Zr. ba u zis i por. baūžas, ~a (4) wsch. 1. ‘bezrog’, 2. ‘łysy’. Takie przedstawienie wskazuje, że DZ; znaczenia tych słów są jednakowe. Por. także znaczenia podane w akademickim „Słowniku języka litewskiego” dla hasła škūlas, ~a: 1. ‘bezrogie zwierzę’, 2. ‘gładki’, 3. ‘bardzo krótko, niemal do skóry ostrzyżony’, 4. ‘o równych krawędziach, bez zadziorów’ (LKŽ XIV 991). Przy objaśnianiu żmudzianizmu šmūlas, ~a (4) podaje się tylko pierwsze znaczenie słowa baūžas, ~a. Zatem należałoby kierować się zasadą systemowości — wybrać najczęściej używane znaczenia słów i objaśniać je analogicznie. Wątpliwe, czy omówiony sposób objaśniania znaczeń jest odpowiedni dla słownika języka ogólnego również w przypadkach, gdy wskazuje się na wyraz gwarowy o wspólnym rdzeniu, np. ndudas (1) ryt. zob. 2 korzyść i por. 2 korzyść b. (1) zach., pd. żelazo. „dobry, godny pochwały człowiek” Należy rozważyć, czy w ogóle w słowniku języka ogólnego powinny znaleźć się pierwsze dialektyzmy — formy substantivum commune mające końcówkę —as, używane rzadziej. Tych ostatnich, tj. tarmybię pochodzenia rzeczownikowego z końcówką ~as, DZ; podano tylko parę, a form mających końcówkę ~a jest więcej niż dziesięć. Odsyłacza zob. należy zaniechać wtedy, gdy słowo, do którego odsyła wyraz gwarowy, jest szeroko używane w języku ogólnym, np. draba (4), drabna (4) gw. zob. šlapdrib a, kūlis (2) żm. zob. a kmu o, lytūs (3) gw. zob. lie t us, siaustuvė (3°) 2.żm. zob. vystyklas i in. W istocie DZ; nierzadko w podobnych przypadkach odsyłacz zob. nie jest używany, np. atara (3") żm. “skerslysvė', birulys (3") dz. “trupinys', dvarysta (2) tarm. 234 ‘baudziava’, 1 skarinis dz., (2) ryt. “rankšluostis*, stdibis žem. (1) ‘blauzda’ ir kt. Be W słowniku nie powinno być żadnych wątpliwości dotyczących tak zwanych podwójnych odsyłaczy, np. pėrlaidas (1) żm. 2.zob. įšautys, įšautys (3*) zob. pertraukas i in. DZ; Analiza znaczeń gwarowych pokazuje, że w pewnych przypadkach odsyłacz zob. jest konieczny. Przede wszystkim skrót zob. stosuje się, gdy przy wyjaśnianiu znaczenia wyrazu gwarowego wskazuje się wyraz języka ogólnego o tym samym rdzeniu (w tym przypadku mowa o wariantach słowotwórczych), np., krūvinė (2) dz. Zr. kruvino ji, nėšliava (1) żem. żr.ne š ulys, pažinė (3") żem. żrrpažintis, pleiškas (2) wak. żr.pleištas,ponybė (1) 2. tarm. żr.ponij a, sparūs, —i (4) tarm. zob. spartus, šeimyniėtis, ~é dkt. (2) wsch. zob.Ššeimynykštisir in. Odsyłacz zob. jest konieczny, gdy ogólnoliteracki wyraz, do którego się odsyła, jest rzadko używany i wymaga dokładniejszego objaśnienia (najczęściej nazwy roślin, zwierząt, narzędzi, chorób itp.), np. bamblys (4) zach. zob. tr a n as, blusinės lm. (2) żmudz. zob. tymai, bruišė (2) dial. zob. kuoja, kertėklė (2), kertėklis (2) żmudz. por. v edega,šarkakėjis (2) gwar. 1.por. pentinius, 2.por. pataisas, I trilapis (2) zach. por. pupalaiškis i in. Jest ona uzasadniona także w przypadkach, gdy słowo objaśniane uznaje się za etnografizm, np. plūktuvė (3°) gwar. por. b r u ktuvė, sparas (4) 1.zach., żmudz. Zr. ge gnė, žiūbčius (2) ryt. zob.-Žibikas i in. Uwaga zob. jest szczególnie wskazana wtedy, gdy wyraz języka ogólnego, do którego się odsyła, ma kilka znaczeń, a wyraz gwarowy jest używany lub powinien być umieszczony w słowniku tylko w jednym z jego znaczeń, np., kasnirikas (2) gwar. Zob. kaspinas 1, mėdė (2) żmudz. Zob. miSkas 1, nešėnė (2) gwar. 1.zob.apdaras1, padis (2) żmudz. zob. padėlys4,- raugiėnė (2) ryt. Zrr rau galas 4,slanktas (2) ryt. zob. sloga lirkt. Osobnego omówienia wymaga relacja synonimicznego objaśniania znaczeń, która, jak pokazuje DZ; analiza terminów rzemieślniczych nie zawsze jest jasna, np. duonkepė (3*) 2. ryt. zob. duonkubilis, minkytuvis (1) žem. ‘duonkubilis’ i por. diionkubilis (1) “kubilas do wyrabiania chleba, minkytuvis’ itd. Objaśniając znaczenie wyrazu, czasami należy rozważyć, który z wymienionych sposobów jest bardziej zalecany. Nie powinno budzić wątpliwości, że objaśnianie znaczeń za pomocą odsyłaczy stosuje się wtedy, gdy dialektyzm odsyła się do bardziej zwyczajnego, silniej utrwalonego wyrazu języka ogólnego, zaś objaśnianie synonimiczne — gdy dialektyzm definiuje się innymi wyrazami języka ogólnego o takim samym lub zbliżonym znaczeniu, np., ištekuolė (2) ryt. 2.zob.nuotaka1l1l i por. mdcia (1) ryt. rodz. ‘matka’, mote (1) 2. dial. ‘matka’; kaciulti, ~a, ~ozem. 1. Zob. ku te nti ir plg. glamzioti, ~tioja, ~avo 2. zem. ‘mylioti, apkabinti’ ir kt. Dažniausiai DZ; Tarmiškų reikšmių paaiškinimas pateikiamas apibrėžiamuoju aprašomuoju arba sinoniminiu būdu. Pasitaiko nemažai atvejų, kai reikšmė apibrėžiama bendrakamieniais žodžiais, pateikiamos žodžių darybos reikšmės ir dar papildomai aiškinama tos pačios arba artimos reikšmės bendrinės kalbos ir tarmių žodžiais. Todėl abu minėti reikšmių aiškinimo būdai aptartini kartu, nes, pateikiant tarmybes, paprastai sinoniminis būdas papildo apibrėžiamąjį aprašomąjį, pvz., beržytė tarm. 235 — (1) “jaunų berželių miškas, beržynėlis', éska (4) žem. „chęć jedzenia, apetyt”, akcentowanie (2) 4. dial. „objęcie, plama” i in. Jednak także w tym przypadku w objaśnianiu znaczeń dialektyzmów obok słów języka ogólnego używa się również dialektalnych, np. avitkas (2) 2. dial. „wybuchający pąk wierzb, pączek”, avilé (3”) żm. „pąk wierzby, krzewu lub wierzby iwy”, piipuolė (1) wsch. „pąk większej rośliny” (dialektyzmy avilé i pūpuolė należy zastąpić w języku ogólnym używanymi słowami purūpuras i spūrgana). Zdarzają się przypadki, gdy znaczenia dialektyzmów objaśnia się słowami rzadko używanymi w języku ogólnym, przy których podaniu w wielu przypadkach konieczne jest oznaczenie šnek., np. gvizdė (2) żm. „niepoważna kobieta, papla”, pliovoti, ~ja, ~jo dial. „tauzyti, blevyzgoti” ir kt. ir Atlikus DZ; Išanalizavus tarmybių, pavadinančių įvairius valgius, reikšmes (plačiau žr. 1 lentelę), paaiškėjo skirtingas apibrėžiamojo — aprašomojo ir sinoniminio aiškinimo santykis, pvz., burgė (2) vak. „prasta sriuba, buza; tiršta nevykusi košė’, kliurkė (2) vak. „prasta sriuba, kliurkalas- ’, skinkis (2) vak. 2. „prasta sriuba”, veršputrė (1) žem. „prastas viralas, buiza” ir kt. Z przedstawionego materiału wynika, że wyrazy objaśniające synonimicznie oznaczają to, co zostało powiedziane w sposób definicyjno-opisowy, np. miešimas, troškė, albo objaśniają szerzej, np. kliurkalas, ragaisis. Takie objaśnianie za pomocą synonimów, jak wskazał A. Gudavičius (1997: 34), niweluje różnice znaczeniowe bliskich sememów, podkreślając jedynie ich wspólnotę. Wskazuje to, że nie zawsze uwzględnia się systemowe relacje między wyrazami gwarowymi a ich znaczeniami oraz strukturę systemu leksykalnego (Lazauskaitė 1998: 22). Ponadto należy zauważyć, że wyrazy należące do synonimicznego objaśnienia znaczenia zazwyczaj wymagają bardziej szczegółowego doprecyzowania. Czasami takie wyrazy należą do języka potocznego, np. kliurkalas, troškė itd. (zob. tabelę 1). A zatem gwaryzmy powinny być definiowane możliwie najprościej, tzn. za pomocą semantycznie i stylistycznie neutralnych wyrazów. Jeśli wyraz gwarowy jest powszechnie znany i używany w języku ogólnym, należałoby podać również jego synonimy, wyraźnie pokazując, że nie definiują one gwaryzmu. J. Paulauskas (1974: 47) proponował za pomocą pewnych szablonowych formuł objaśniać znaczenia wyrazów tworzących poszczególne grupy, np. nazw młodych zwierząt gospodarskich. Z DZ; do analizy wykazu dialektyzmów wybrano dialektalne czasowniki określające mówienie oraz ich zakończone na —a derywaty oznaczające wykonawcę czynności wyrażonej przez wyraz podstawowy. Ściślej mówiąc, derywaty tego typu występują jako nazwy nosicieli cechy czasownikowej o znaczeniu pejoratywnym i są rzeczownikami rodzaju wspólnego (substantivum commune) (zob. tabela 2). 236 Tabela 1 Znaczenia dialektyzmów DŽ3 nazywających potrawy Sposoby objaśniania znaczenia wyrazu Dialektyzm Oznaczenie Definicyjno-opisowy Synonimiczny Słowami języka ogólnego | Słowami wymagającymi bardziej szczegółowego objaśnienia | Słowami języka ogólnego | Słowami wymagającymi bardziej szczegółowego objaśnienia 1 2 3 4 S 6 darytinis (1) | etnogr. | “twaróg, sumaidz. Syta ze słodkim kwaśnym mlekiem ar lub śmietaną’ su burokiéne (2) | ryt. ‘sałatka z buraków' sausiéne (2) vak. “gotowane na sucho, duszone’ (='duszone ziemniaki tłuczone') Ves, stok ziem. (2) *duszone ziemniaki (zwykle z mięsem)’ grudiéne (2) | rys. ‘potrawa z gotowanych ziaren’ krustiéne (2) | dial. 1. „mieziy kruopos- ”, 2. „ju sriuba“ šaūtas (2) żm. „zupa z liści, lapienė” plikbarščiai dial. „prymitywne, niedokonywane | dokonywać” (1) barszcz (='poprawiać potrawę zamkniętą") burgė (2) wiecz. „zła zupa, | buza (=3. zob. buza; gęsta, nie-| wodnista 2) udana zupa’ kliurkė (2) zach. “kiepska zupa, kliurka’ (=pot. "kiepska zupa, kiepski napój’) verSpute (1) żm. “kiepski wywar, buza’ (=zob. buza) jūodikis (1) wsch. ‘zupa z krwi, | kwaśnik gotowany w kwaśniku’ | (= “kwaśny płyn, kwas’) skinkis (2) zach. 1. “słabe piwo, kwas chlebowy’, 2. ‘podła zupa’ 237 sklindis' 1 2 3 4 5 6 brzeczka (4) jutro. *duoninė ar rūgštymas'(= jakiś tam kwas chlebowy, "kwaśna ciecz, kwas’) salymas jutro. (37) 1. 'salintų rugių putra | miešimas' (=1. kasza z (=2. mąki', ‘zupa z mąki ‘słodzony van2. ‘słodzony albo z kaszy’) duo’) woda, pamentalas jutro. 1. 'kasza z mąki | żytniej (=1. (34) kasza, mentalas | „zupa z iš mąki z liśćmi buraków, z kaszą”)rai fermentowana”, mentalas (=1. 2. „kwas, kwaśna substancja, da-| ‘mąka żytnia mieszana; mąka wymieszana z gotowaną potrawą; zaczyn słodowy’) kiukis (2) vak. | ar 2. „zlepiony chleb” saldabandėc vak. „słodka, niefermento-| 2 banda (=1. ragaisis’ (="ru- (2) iš ta banda, | „bochenek”) piu chleb z mąki pszennej lub jęczmiennej”) 1 miežainis žem. „jęczmienne ciasto, ragaisis’ („—“) gas, 1 miežičėnis ryt. „jęczmienne ciasto, ragaišis’ („—*“) gas, laistytinis (1) | tarm. „jęczmienne ciasteczko polane tłuszczem” pyragaitis (1) | tarm.2024-- 06-24T00:00- :00Z SKIP to=final codeETwitter ¼jsonөй (correct channel) (2) ￣奇米影视final (translation_batch) 早餐加盟({ translations 2. ‘knydel, didzkukuli- (2) s’ płomienis (2) | wschód. “bułeczka pieczona przed płomieniem pieca” parpelis (1) wschód. ‘knydel z mąki lub ziemniaków’ świlpikas (2) | wschód. “knydel formowany z mąki lub ziemniaków na rzeszocie lub tarce” 1 verstinis (2) | dial. “gruby ziemniaczany 238 Tabela 2 Czasowniki gwarowe DZ, opisujące mówienie, derywaty z ir jų końcówkami -a Objaśnienie znaczenia derywatu czasownikowego Czasownik używany jako wyraz podstawowy Objaśnienie znaczenia wyrazu podstawowego powtórzone Używane ir synonimy itd. smarkać nosem ~ja, ~jo czas teraźn. *mówić niewyraźnie przez nos' sniaukra b. (4) czas teraźn. “kto sniaukroja' paplać, ~auja, ~avo dial. ‘18 mówić powoli głupstwa, pleść' szvena b. (1) dial. ‘kto szvėnuoja, mówi głupstwa' pleść, ~ja, ~jo dial. varėzga b. (2) dial. „mówić głupstwa, paplać” „ten, kto paple, gaduła” trailinti, ~a, ~o, trailūoti, traila b. (1) dz. -tioja, -avo dz. „mówić głupstwa — ten, kto mówi głupstwa, | gaduła” béti, tauksti, tauzyti” Svotrdti, ~ja, ~jo ryt. „nieSvotra b. (1), Svotra «tauzyti, plepeti» b. (2) ryt. ‘nicky tauzytojas, plepys’ réntuoti, ~auja, ~avo ryt., 1 renta (1) ryt. 3. b. dz. ‘tusciakalbis 3. „niekus kalbėti, plepėti“ /žmogus’ Iš pateiktos medžiagos matyti, kad bendrinės kalbos žodyne būtina, kiek įmanoma, formalizuoti reikšmes. Suprantama, aiškinant tarminių žodžių ir jų vedinių reikšmes, nereikėtų pereiti vien tik į formalųjį lygmenį. Kalbant apie vedinius, atkreiptinas dėmesys į dar vieną dalyką — pamatinio žodžio ir vedinio santykį. Pavyzdžiui, DZ, veiksmažodinių vedinių analizė rodo, kad, aiškinant reikšmes, nutolta nuo pamatinių žodžių: kvėkšti, —čia, ~té dz. jų „płakać cichym głosem” kripkti, ~ia, ~é 5. Zem. „płakać głosem” kvekslys, ~é rzecz. (4) dz. „płaczek, krzykacz, maruda” DZ; 316 pugzlinti, ~a, dz. ~o „brudząc, chlapać, polewać” krioklys, ~é rzecz. (4) żem. słaby. ‘ten, kto ryczy, krzykacz, płaksa’ DZ; 334 répeZioti, ~ja, ~jo żm. “chodzić na czworakach, pełzać’ purzla b. (4) dz. ‘niechlujny, brudny człowiek’ DZ; 631 repéza b. (1) żm. Z omówionego materiału DZ3654 dotyczącego ‘kogoś 239 Iš rozsiadłego, niezgrabnego, idącego niezdarnie’ wynika, że przy opisywaniu semantycznie analogicznych rzeczy należy ustalić stosunek oraz kolejność przedstawienia znaczenia słowotwórczego derywatu podanego w definicji, objaśnienia definicyjno- -opisowego i synonimicznego. Z problemem doboru znaczeń często spotykamy się przy objaśnianiu wieloznacznych słów gwarowych. Rozstrzygając kwestie przedstawiania słów mających więcej niż jedno znaczenie, należy kierować się tymi samymi kryteriami doboru dialektyzmów: rozpowszechnieniem w literaturze i słownikach, systemowością; szczególnie należy podkreślić utrwalenie się znaczenia w języku ogólnym i gwarach. Najczęściej DZ; dobór znaczeń dialektyzmów spełnia te kryteria, np. réti, ~ja, ~jo dz. “zdążyć razem coś zrobić, pospieszyć się", por. także znaczenia podane w „Słowniku języka litewskiego”: 1. “zdążyć razem coś zrobić, pospieszyć się' LKŽ XI 841 (Drsk, Švn, Lš, Lp, Srj, Smn, Mrk; J. Jabl, V. Krėv), 2. “lubić, bardzo chcieć' LKŽ XI 841 (Gmž, Sv) i in. Jednak czasami pojawiają się wątpliwości, dlaczego dialektyzm w ogóle podano w DZ tylko w jednym znaczeniu, chociaż materiał słownika akademickiego wskazuje, że znaczeń jest więcej, np. ūžmainas (1) tarm. ‘uzvadas’ i por. znaczenia odnotowane w słowniku akademickim: 1. ‘wymiana, zamiana’ LKŽ XVII 656 (Sut; MP 203), 2. “zastępstwo, substytut’ LKZ XVII 656 (NdZ), 3.2.1 uzvadas 1 LKŽ XVII 656 (DZ; Prng)’ itd. To samo można powiedzieć o dialektyzmach, których znaczenia są jednakowo rozpowszechnione w dialektach, np. tuntūoti, ~tioja, ~avo ryt. “chodzić bez celu, kręcić się, dreptać w miejscu” i por. znaczenia wskazane w słowniku akademickim: 1. “chodzić bez celu, próżnować, kręcić się, dreptać’ LKŽ XVII 25 (Ds, Lkm, Dbk, Krd, Švd, Sug, Ant, Sk, Lb, Rk, Kzt, Klt, Dglš, NdZ), 2. ‘powoli pracować, krzątać się’ LKZ XVII 25 (Dkst, Sid, Zr, Vzns, Dgl, Sdk, Ktk, An, Tr, Mlt, Antr, Milk, Vj, Ktk, Lb, SIk, Lel, Dglš), 3. “prižiūrėti, liuobti’ LKZ XVII 25 (Ktz, Trgn, SIk)* ir kt. Czasami niejasna jest zasada wyjaśniania znaczenia dialektyzmu, np. tūmpis, ~é rzecz. (1) dial. ‘gruby, mały, niezgrabny człowiek lub zwierzę’ i por. znaczenia podane w akademickim „Słowniku języka litewskiego”: 1. ‘niezgrabny koń’ LKZ XVII 18 (Uzv, LK, DZ"), 2. “nieudacznik, niedojda’ LKZ XVII 18 (Plt, Zr, DZ')’ itd. W rzeczywistości rozróżnianie i dobór znaczeń jest jednym z najtrudniejszych zadań, ponieważ w wyrazie można wyróżnić więcej znaczeń bardziej wyspecjalizowanych albo mniej, lecz bardziej ogólnych i abstrakcyjnych (Gudavičius 1997: 35). Wyjaśniając dialektyczne wy- * Czasami DZ; znaczenie słowa określa się, łącząc kilka wariantów metody definicyjno-opisowej, np. vyvėklis, ~¢é rzecz. (2) dół „kto nieustannie marudzi, płaksa, zrzęda, proszący“ i in. * Na podstawie danych akademickiego „Słownika języka litewskiego” dialektyzm ūžmainas ze względu na rzadkość użycia w ogóle nie nadaje się do słownika języka ogólnego. * Ze względu na wąski zakres użycia trzecie znaczenie czasownika tuntūoti, ~ioja, ~avo nie jest zalecane w słowniku języka ogólnego. i W drugim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” podane znaczenia słowa tūmpis, —ė są zgodne ze znaczeniami wskazanymi w akademickim „Słowniku języka litewskiego”. 240 džius, dobierając ich znaczenia, najważniejsze jest uwzględnienie systemu słownika i sposobów przedstawiania znaczeń. Otrzymano w 1998 r. 12.01 LITERATURA. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Wilno: Mintis, 1972. DZ; —Słownik współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1993. Gudavičius A. 1997: Słownik współczesnego języka litewskiego z punktu widzenia systemowości leksyki. — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 33-39. Klimavičius J. 1997: Czym jest leksyka języka ogólnego? Pojęcia, opinie i przesądy. Praktyka i teoria słownika. Potrzeby i problemy użycia. —Kwestie językoznawstwa litewskiego 37, 20-32. Lazauskaitė V. O przedstawianiu dzikyb w „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. —Konferencja młodych językoznawców. Tezy konferen13-15. cji. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Lazauskaitė V. 1998: O przedstawianiu dialektyzmów i ich znaczeń w „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. —Seminarium naukowe poświęcone 70. rocznicy urodzin językoznawczyni i dialektolożki A. Jonaitytė. Tezy referatów. Szawle: Uniwersytet Szawelski, 21-24. Lyberis A. 1983: Problem selekcji słów w „Słowniku współczesnego języka litewskiego“. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 22, 147-154. LKŽ Il —Słownik języka litewskiego 2, Wilno: Mintis, 1969. LKŽ VI —Słownik języka litewskiego 6, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej, 1962. LKŽ VIII —Słownik języka litewskiego 8, Wilno: Mintis, 1970. LKŽ XI —Słownik języka litewskiego 11, Wilno: Mokslas, 1978. LKŽ XIV -Słownik języka litewskiego 14, Wilno: Mokslas, 1986. LKŽ XVII —Słownik języka litewskiego 17, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996. Morkūnas K. 1997: Słownik normatywny a geografia lingwistyczna. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 40-45. Paulauskas J. 1974: Aktualne problemy normalizacji leksyki i słownik. —Kultura języka 27, 40-49. Paulauskas J. 1985: Redagowanie słownika według grup wyrazów. —Kultura języka 49, 6. „O PODAWANIU ZNACZEŃ DIALEKTYZMÓW W „SŁOWNIKU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO“ (,DABARTINĖS LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS*) Streszczenie Badanie objaśnień znaczeń dialektalnego zasobu leksykalnego zawartego w trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego“ („Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“. —Wilno, 1993) wykazało, że przy charakterystyce semantycznej takich wyrazów nie zawsze przestrzega się zasad ustalonych we „Wstępie“ do tego słownika. Należy wyróżnić następujące niedociągnięcia: 1. Analogiczne jednostki leksykalne są wyjaśniane w różny sposób; 241