Dėl tarmybių reikšmių pateikimo „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XL (1998) Vilija LAZAUSKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno O SPOSOBIE PRZEDSTAWIANIA GWARYZMÓW W „SŁOWNIKU WSPÓŁCZESNEGO JĘZYKA LITEWSKIEGO” Omawiając problemy normowania leksyki języka ogólnego, czasami wspomina się również o niedostatkach objaśniania znaczeń wyrazów gwarowych w „Słowniku współczesnego języka litewskiego”. We wszystkich trzech wydaniach słownika różnią się zasady doboru i prezentacji gwarizmów (Morkūnas 1997: 43), a wiele znaczeń gwarowych należy w języku ogólnym uznać za książkowe (Klimavičius 1997: 22). Aby szerzej omówić sposoby objaśniania znaczeń gwarowych i związane z nimi problemy, oparto się na pełnym ich wykazie w DŽ31. Znaczenia wyrazów gwarowych przedstawiono w DŽ3 zgodnie ze sposobami objaśniania znaczeń wyrazów omówionymi we wstępie do trzeciego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego” (s. XII–XIII): odsyłającym, definicyjnym – opisowym oraz synonimicznym. Przy objaśnianiu znaczeń gwarowych metodą odsyłającą stosuje się wyłącznie odsyłacz žr. (zob.). Odsyła on „wyrazy używane w węższym zakresie, gwarowe, przestarzałe, zapożyczone oraz inne podobne wyrazy lub warianty słowotwórcze do wyrazów szerzej używanych w języku ogólnym” (DŽ3 XII). W rzeczywistości zasada ta bez wyjątków obowiązuje przy objaśnianiu znaczeń czasowników – zazwyczaj wyraz gwarowy odsyła do wyrazu języka ogólnego, np. kvãštelėti, ~ja, ~jo vak. žr. k v a i š t e l ė t i, stẽlgtis, ~iasi –ėsi žem. žr. s t e n g-t i s, 2 sukirpti, ~sta, ~o tarm. žr. s u g i ž t i i in. Analiza prezentacji znaczeń rzeczowników i przymiotników pokazuje, że w niektórych przypadkach stosuje się odsyłacz žr., a w innych nie, np. spãras (4) 2. ryt., žem. žr. s p y r y s oraz por. spandà (4), spánda (1) ryt., dz. ‘podpora, wspornik’; senagalys (3b, 3b) tarm. žr. d e l č i a, slidūkas (2) vak. žr. k a z l ė k a s oraz por. gydūolė (2) dz. ‘roślina lecznicza’, spúrgas (3) 3. ryt. ‘chwost’ itd. Czasami nie stosuje się odsyłacza žr., choć znaczenia wyrazów nie są zgodne, np. káltuvas (3a) ryt. ‘cep’. Por. znaczenia wyrazów podane w akademickim „Słowniku języka litewskiego” oraz w trzecim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego”: 1 Do słownika języka ogólnego, zgodnie z proponowanymi kryteriami doboru gwarizmów, trafiłaby mniej niż połowa wyrazów gwarowych podanych w DŽ3 (szerzej zob. Lazauskaitė 1997: 14; 1998: 21). 233 kūltuvas (3a) 1. ‘dawne narzędzie do młócenia zboża (bijak przymocowany do kija); cep’ 2. ‘drewniane urządzenie do oddzielania ziaren od kłosów’ 3. ‘bijak cepa’ LKŽ VI 859 spragilas (3b) 1. etnogr. ‘narzędzie do młócenia zboża – bijak przymocowany do drążka’ 2. ryt. ‘bijak tego narzędzia’ 3. ‘podłużny pręt bębna młocarni’ DŽ₃ 725 Porównanie znaczeń odnotowanych w słownikach pokazuje, że pole semantyczne omawianych wyrazów różni się pod dwoma względami. W słowniku języka ogólnego należy podawać jedynie znaczenia, które się w nim utrwaliły, dlatego przede wszystkim trzeba uwzględnić rozpowszechnienie znaczeń w języku ogólnym i gwarach. W takim przypadku możliwe są dwa sposoby przedstawienia wyrazu kūltuvas. Jeśli wyraz kūltuvas ma być umieszczony w słowniku języka ogólnego tylko w znaczeniach pokrywających się ze znaczeniami wyrazu spragilas: kūltuvas (3a) 1. zob. c e p 1, 2. ryt. zob. c e p 2. Uwzględniając odsyłacze podane w DŽ₃ przy omawianych wyrazach, możliwy jest też następujący sposób objaśnienia: kūltuvas (3a) ryt. ‘bijak cepa’. W tym drugim przypadku przestrzega się zasady systemowości, por. kermušė (3b) gwar. ‘bijak cepa’, spragilinė (2) 2. ryt. ‘bijak cepa’. Przy podawaniu wyrazów gwarowych nie należałoby używać odsyłacza zob., jeśli jeden wyraz gwarowy odsyła do innego, np. škūlas, ~à (4) żem. zob. b a u ž a s, škūlis, ~ė dkt. (2) żem. zob. b a u ž i s oraz por. baužas, ~à (4) ryt. 1. ‘bez rogów’, 2. ‘łysy’. Taki sposób zapisu wskazuje, że w DŽ₃ znaczenia tych wyrazów są jednakowe. Por. też znaczenia podane dla wyrazu škūlas, ~à w akademickim „Słowniku języka litewskiego”: 1. ‘baužas, bez rogów’, 2. ‘gładki’, 3. ‘ostrzyżony bardzo krótko, niemal do skóry’, 4. ‘równy na brzegach, bez wystających części’ (LKŽ XIV 991). Objaśniając żmudzkie šmùlas, ~à (4), podaje się tylko pierwsze znaczenie wyrazu baužas, ~à. Należy zatem kierować się zasadą systemowości – wybierać najczęściej używane znaczenia wyrazów i objaśniać je analogicznie. Wątpliwe, czy omawiany sposób objaśniania znaczeń jest właściwy dla słownika języka ogólnego także w przypadkach, gdy odsyła się do gwarowego wyrazu o tym samym rdzeniu, np. náudas (1) ryt. zob. 2 n a u d a oraz por. 2 náuda b. (1) vak., dz. iron. ‘dobry, godny pochwały człowiek’. Należy się zastanowić, czy w ogóle powinno się umieszczać w słowniku języka ogólnego pierwsze wyrazy gwarowe – formy substantivum commune z końcówką ~as są używane rzadziej. Spośród tych ostatnich, tj. wyrazów gwarowych pochodzenia rzeczownikowego z końcówką ~as, w DŽ₃ podano zaledwie parę, podczas gdy form z końcówką ~a jest ponad dziesięć. Z odsyłacza zob. należy zrezygnować, gdy wyraz, do którego odsyła się wyraz gwarowy, jest szeroko używany w języku ogólnym, np. drabà (4), drabnà (4) gwar. zob. š l a p d r i b a, kūlis (2) żem. zob. a k m u o, lytùs (3) gwar. zob. l i e t u s, siaustuvė (3b) 2. żem. zob. v y s t y k l a s itp. W istocie DŽ₃ w podobnych przypadkach często nie używa odsyłacza zob., np. atarà (3b) żem. ‘skerslysve’, birulỹs (3b) dz. ‘okruch’, dvarystà (2) gwar. 234 ‘pańszczyzna’, 1 skarinis (2) dz., ryt. ‘ręcznik’, staibis (1) żem. ‘łydka’ itp. Bez wątpienia w słowniku nie powinny się znaleźć tak zwane podwójne odsyłacze, np. pėrlaidas (1) żem. 2. zob. į šautys, išautys (3ª) zob. pertraukas itp. Analiza znaczeń wyrazów gwarowych w DŽ₃ pokazuje, że w niektórych przypadkach odsyłacz žr. jest niezbędny. Przede wszystkim skrót žr. należy stosować, gdy przy objaśnianiu znaczenia wyrazu gwarowego odsyła się do wyrazu języka ogólnego o tym samym rdzeniu (chodzi tu o warianty słowotwórcze), np. ładunek (2) dz. žr. kruvinoji, ciężar (1) żem. žr. nešulys, znajomość (3ᵇ) żem. žr. pažintis, klin (2) vak. žr. pleištas, pańskość (1) 2. tarm. žr. ponija, szybki, ~i (4) tarm. žr. spartus, członek rodziny, ~ė dkt. (2) ryt. žr. šeiminykštis i in. Odsyłacz žr. jest niezbędny, gdy wyraz języka ogólnego, do którego się odsyła, jest rzadko używany i wymaga dokładniejszego objaśnienia (najczęściej są to nazwy roślin, zwierząt, narzędzi, chorób itp.), np. truteń (4) vak. žr. tranas, odra l.mn. (2) żem. žr. tymai, płoć (2) tarm. žr. kuoja, ryba (2), ryba (2) żem. žr. vėdega, sroka (2) tarm. 1. žr. pentinius, 2. žr. pataisas, 1 trilapis (2) ryt. žr. pupalaiškis i in. Jest ona uzasadniona także w przypadkach, gdy wyraz objaśniający należy uznać za etnografizm, np. stępa (3ᵇ) tarm. žr. bruk­tuvė, krokiew (4) 1. vak., żem. žr. gegnė, żurawiec (2) ryt. žr. žibikas i in. Oznaczenie žr. należy podawać szczególnie wtedy, gdy wyraz języka ogólnego, do którego się odsyła, ma kilka znaczeń, a wyraz gwarowy jest używany lub powinien zostać umieszczony w słowniku tylko w jednym z nich, np. wstążka (2) tarm. žr. kaspinas 1, las (2) żem. žr. miškas 1, ubranie (2) tarm. 1. žr. apdaras 1, podkład (2) żem. žr. padėlys 4, zakwas (2) ryt. žr. raugalas 4, katar (2) ryt. žr. sloga 1 i in. Osobno należy omówić relację między synonimicznym sposobem objaśniania znaczeń, która – jak pokazuje analiza wyrazów gwarowych w DŽ₃ – nie zawsze jest jasna, np. duonkepė (3ª) 2. ryt. zob. duonkubilis, minkytuvis (1) żem. ‘duonkubilis’ oraz por. dūonkubilis (1) ‘kubał do wyrabiania ciasta chlebowego, minkytuvis’ itp. Objaśniając znaczenie wyrazu, należy niekiedy rozważyć, który z wymienionych sposobów jest bardziej odpowiedni. Nie powinno budzić wątpliwości, że objaśnianie odsyłaczowe należy stosować wtedy, gdy wyraz gwarowy odsyła do bardziej zwyczajnego, silniej utrwalonego wyrazu języka ogólnego; objaśnianie synonimiczne – gdy wyraz gwarowy definiuje się za pomocą innych wyrazów języka ogólnego o takim samym lub zbliżonym znaczeniu, np. ištekūolė (2) ryt. 2. zob. nuotaka 1 oraz por. mōčia (1) ryt. fam. ‘motina’, mōtė (1) 2. gwar. ‘motina’; kačiulti, ~a, ~o żem. 1. zob. kutenti oraz por. glamžuoti, ~ūoja, ~āvo 2. żem. ‘miziać, obejmować’ itp. Najczęściej znaczenia wyrazów gwarowych w DŽ₃ objaśnia się metodą definicyjną – opisową albo synonimiczną. Dość często znaczenie definiuje się za pomocą wyrazów o tym samym rdzeniu, podaje się znaczenia słowotwórcze, a ponadto wyjaśnia się je wyrazami języka ogólnego i gwar o takim samym lub zbliżonym znaczeniu. Dlatego oba wspomniane sposoby objaśniania znaczeń należy omawiać łącznie, ponieważ przy podawaniu wyrazów gwarowych sposób synonimiczny zazwyczaj uzupełnia definicyjny 235 – opisowy, np., beržytė (1) tarm. ‘las młodych brzózek, brzezina’, ėskà (4) žem. ‘chęć jedzenia, apetyt’, kirtimas (2) 4. tarm. ‘naręcze, pęk’ itd. Jednak również w tym przypadku w objaśnieniach znaczeń dialektyzmów obok wyrazów języka ogólnego używa się także dialektyzmów, np., avìkas (2) 2. tarm. ‘kotka kwitnącej wierzby, bazianka’ i por. avilė (3b) žem. ‘kotka wierzby, łozy lub iwy’, pūpuolė (1) ryt. ‘pąk większej rośliny’ (dialektyzmy avilė i pūpuolė należy zastąpić zwyczajowymi w języku ogólnym wyrazami pumpuras i spurgana). Zdarzają się przypadki, gdy znaczenia dialektyzmów objaśniane są wyrazami rzadko używanymi w języku ogólnym, których prezentacja w większości przypadków wymaga oznaczenia šnek., np., gvìzdė (2) žem. ‘niepoważna kobieta, trzpiotka’, pliovóti, ~ja, ~jo tarm. ‘paplać, pleść bzdury’ itd. Po przeanalizowaniu znaczeń dialektyzmów nazywających różne potrawy w DŽ₃ (szerzej zob. tabelę 1) ujawniły się różnice w relacji między definicyjnym a opisowym i synonimicznym sposobem objaśniania, np., bùrgė (2) vak. ‘kiepska zupa, buza; gęsta, nieudana kasza’, kliùrkė (2) vak. ‘kiepska zupa, kliurkalas’, skiñkis (2) vak. 2. ‘kiepska zupa’, veršputrė (1) žem. ‘kiepska polewka, buiza’ itd. Z przedstawionego materiału wynika, że wyrazy podane w objaśnieniu synonimicznym znaczą to, co zostało wyrażone w sposób definicyjno-opisowy, np., miešimas, troškė, albo objaśniają szerzej, np., kliurkalas, ragaišis. Jak wskazał A. Gudavičius (1997: 34), takie objaśnianie za pomocą synonimów niweluje różnice znaczeniowe między bliskimi sememami i podkreśla jedynie ich wspólne cechy. Świadczy to o tym, że nie zawsze uwzględnia się systemowe relacje między wyrazami dialektalnymi i ich znaczeniami oraz strukturę systemu leksykalnego (Lazauskaitė 1998: 22). Ponadto warto zauważyć, że wyrazy należące do synonimicznego sposobu objaśniania znaczenia zazwyczaj wymagają bardziej szczegółowego objaśnienia. Niekiedy takie wyrazy zalicza się do języka potocznego, np., kliurkalas, troškė itd. (zob. tabelę 1). Wynika z tego, że dialektyzmy należy definiować możliwie najprościej, tj. za pomocą wyrazów neutralnych semantycznie i stylistycznie. Jeśli wyraz dialektalny jest powszechnie znany i używany w języku ogólnym, należy podać także jego synonimy, wyraźnie zaznaczając, że nie definiują one dialektyzmu. J. Paulauskas (1974: 47) yra siūlęs tam tikromis trafaretinėmis formulėmis aiškinti atskiras grupes sudarančių žodžių reikšmes, pvz., gyvulių jauniklių pavadinimus. Iš DŽ₃ tarmybių sąrašo analizei parinkti tarminiai veiksmažodžiai, nusakantys kalbėjimą, ir jų galūnės ~a vediniai, žymintys pamatiniu žodžiu pasakyto veiksmo atlikėją. Tiksliau sakant, šio darybos tipo vediniai eina menkinamosios reikšmės veiksmažodinės ypatybės turėtojų pavadinimais ir yra bendrosios giminės (substantivum commune) daiktavardžiai (žr. 2 lentelę). 236 1 lentelė Znaczenia dialektyzmów nazywających potrawy w DŽS Dialektyzm Oznaczenie Sposoby objaśniania znaczenia wyrazu Definicyjno-opisowy Synonimiczny Za pomocą wyrazów języka ogólnego Za pomocą wyrazów wymagających bardziej szczegółowego objaśnienia Za pomocą wyrazów języka ogólnego Za pomocą wyrazów wymagających bardziej szczegółowego objaśnienia 1 2 3 4 5 6 pochodny (1) etnogr. dz. ‘twaróg zmieszany ze słodkim lub kwaśnym mlekiem albo ze śmietaną’ burokienė (2) wsch. ‘sałatka z buraków’ potrawa z suszu (2) zach. ‘suche gotowane, duszone ziemniaki, duszonka’ (=‘duszone ziemniaki’) slōpė (2) połud. ‘duszone ziemniaki (zazwyczaj z mięsem)’ grūdėnė (2) połud. ‘potrawa z gotowanych ziaren’ kruštienė (2) dial. 1. ‘kasza jęczmienna’, 2. ‘zupa z niej’ šautas (2) dial. ‘zupa z liści, zupa liściowa’ barszcz bez zasmażki (1) reg. ‘kiepski, niezaprawiany barszcz’ robić (=‘ulepszać potrawę zasmażką’) burgė (2) zach. ‘kiepska zupa, buza; gęsta, nieudana kasza’ buza (=3. zob. pliurza 2) kliurkė (2) zach. ‘kiepska zupa, kliurkals’ (=pot. ‘kiepska zupa, kiepski napój’) zupa cielęca (1) ziem. ‘kiepski napój, kwaśne piwo’ ‘podłe piwo, buza’ (=patrz buza) juōdikis (1) wsch. ‘zupa z krwi, gotowana ze szczawiem’ rūgštymas (= ‘kwaśny płyn, kwas’) skiṅkis (2) zach. 1. ‘słabe piwo, kwas chlebowy’, 2. ‘kiepska zupa’ 237 1 2 3 4 5 6 misà (4) wsch. ‘napój zbożowy lub jakiś inny kwas, fermentowany napój’ (= ‘kwaśny płyn, kwas’) sālymas (3b) wsch. 1. ‘kleik z solonych mącznych otrąb żytnich’, 2. ‘osłodzona woda, kleik (=1. ‘zupa z mąki lub kaszy’)’ (=2. ‘osłodzona woda’) pāmentalas (34b) wsch. 1. ‘kleik z mąki żytniej, kleik do botwiny, do zakwaszania napoju’, 2. ‘zakwas z mąki żytniej’ putra (=1. ‘zupa z mąki lub kaszy’) mentalas (=1. ‘mieszanie mąki; wrzucony kleik; zalany słód’) kiūkis (2) zach. 2. ‘zbrylony chleb’ saldabandė (2) zach. ‘słodka, niekwaszona bułka, 2 bochenek (=1. ‘bochenek’) ragaišis’ (=‘chleb z grubo mielonej mąki pszennej lub jęczmiennej’) 1 miežainis (2) żmudz. ‘placek jęczmienny, ragaišis’ („ – “) 1 miežienis (2) wsch. ‘placek jęczmienny, ragaišis’ („ – “) lāistytinis (1) dial. ‘mały placek jęczmienny polany tłuszczem’ pyragaitis (1) dial. 2. ‘pyza, cepelin’ paliēpsnis (2) wsch. ‘bułeczka, placek pieczone przed płomieniem pieca’ pārpelis (1) wsch. ‘kluska z mąki lub ziemniaków’ švilpikas (2) wsch. ‘kluska z mąki lub ziemniaków zawijana na sicie albo tarce’ 1 verštinis (2) dial. ‘gruby placek ziemniaczany’ 238 2 lentelė DŽ₃ gwarowe czasowniki opisujące mówienie oraz ich derywaty na -a Czasownik | Objaśnienie znaczenia derywatu odczasownikowego | Używany wyraz podstawowy | Powtórzone objaśnienie znaczenia wyrazu podstawowego | Używane synonimy itp. | sniaukróti ~ja, ~jo wsch. ‘mówić niewyraźnie przez nos’ | sniaukrà b. (4) wsch. ‘ten, kto sniaukroja’ | švėnauti, ~auja, ~avo dial. ‘powoli mówić bzdury, paplać’ | švėna b. (1) dial. ‘ten, kto švėnuoja, | mówi bzdury’ | varėzgoti, ~ja, ~jo dial. ‘mówić bzdury, pleść’ | varėzgà b. (2) dial. ‘ten, kto varėzgoja, | gaduła’ | trailinti, ~a, ~o, trailúoti, -úoja, -ávo dz. ‘mówić bzdury, pleść, paplać’ | tráila b. (1) dz. ‘ten, kto mówi bzdury, | gaduła’ | švotróti, ~ja, ~jo wsch. ‘gadać bzdury, paplać’ | švótra b. (1), švótrà b. (2) wsch. ‘gaduła, papla’ | réntuoti, ~auja, ~avo wsch., dz. 3. ‘mówić bzdury, paplać’ | 1 rénta (1) wsch. 3. b. ‘człowiek mówiący bez sensu’ Z przedstawionego materiału wynika, że w słowniku języka ogólnego należy w miarę możliwości formalizować znaczenia. Oczywiście, objaśniając znaczenia wyrazów gwarowych i ich derywatów, nie należy ograniczać się wyłącznie do poziomu formalnego. W odniesieniu do derywatów warto zwrócić uwagę na jeszcze jedną kwestię – relację między wyrazem podstawowym a derywatem. Na przykład analiza derywatów odczasownikowych w DŽ₃ pokazuje, że przy objaśnianiu ich znaczeń oddalono się od wyrazów podstawowych: 239 Z omówionego materiału wynika, że przy opisywaniu zjawisk analogicznych semantycznie należy ustalić relację między znaczeniem słowotwórczym derywatu podanym w definicji, objaśnieniem definiującym – opisowym i synonimicznym, a także kolejność ich przedstawienia.2 Problem selekcji znaczeń pojawia się często przy objaśnianiu wieloznacznych wyrazów gwarowych. Rozstrzygając kwestie prezentacji wyrazów mających więcej niż jedno znaczenie, należy kierować się tymi samymi kryteriami selekcji słownictwa: występowaniem w literaturze i słownikach oraz systemowością; szczególnie warto podkreślić utrwalenie się danego znaczenia w języku ogólnym i gwarach. Najczęściej selekcja znaczeń gwarowych w DŽ₃ spełnia te kryteria, np. róti, ~ja, ~jo dz. ‘zdążyć zrobić coś razem, pospieszyć się’, por. także znaczenia podane w „Słowniku języka litewskiego”: 1. ‘zdążyć zrobić coś razem, pospieszyć się’ LKŽ XI 841 (Drsk, Svn, Lš, Lp, Srj, Smn, Mrk; J. Jabl, V. Krėv), 2. ‘lubić, bardzo pragnąć’ LKŽ XI 841 (Gmž, Sv) itd. Czasami jednak pojawiają się wątpliwości, dlaczego hasło gwarowe podano w DŽ₃ tylko w jednym znaczeniu, choć materiał słownika akademickiego wskazuje, że jest ich więcej, np. užmainas (1) dial. ‘zastępstwo’ i por. znaczenia odnotowane w słowniku akademickim: 1. ‘wymiana, zamiana’ LKŽ XVII 656 (Sut; MP 203), 2. ‘zmiana, substytut’ LKŽ XVII 656 (NdŽ), 3. zob. 1 užvadas 1 LKŽ XVII 656 (DŽ; Prng)3 itd. Dotyczy to także wyrazów gwarowych, których znaczenia są jednakowo rozpowszechnione w gwarach, np. tuntuoti, ~úoja, ~ávo wsch. ‘chodzić bez celu, kręcić się, dreptać w miejscu’ i por. znaczenia podane w słowniku akademickim: 1. ‘chodzić bez celu, próżnować, kręcić się, dreptać’ LKŽ XVII 25 (Ds, Lkm, Dbk, Krd, Švd, Sug, Ant, Slk, Lb, Rk, Kzt, Klt, Dglš, NdŽ), 2. ‘powoli coś robić, krzątać się’ LKŽ XVII 25 (Dkšt, Sld, Zr, Vžns, Dgl, Sdk, Ktk, An, Tr, Mlt, Antr, Mlk, Vj, Ktk, Lb, Slk, Lcl, Dglš), 3. ‘doglądać, oporządzać’ LKŽ XVII 25 (Ktz, Trgn, Slk)4 itd. Czasami niejasna jest zasada objaśniania znaczenia wyrazu gwarowego, np. tùmpis, ~ė rzecz. (1) dial. ‘krępy, mały, nieudany człowiek lub zwierzę’ i por. znaczenia podane w akademickim „Słowniku języka litewskiego”: 1. ‘krępy koń’ LKŽ XVII 18 (Užv, LK, DŽ¹), 2. ‘nieudacznik, niezdara’ LKŽ XVII 18 (Plt, Žr, DŽ¹)5 itd. W rzeczywistości rozróżnianie i selekcja znaczeń należą do najtrudniejszych zadań, ponieważ w wyrazie można wyróżnić więcej znaczeń bardziej wyspecjalizowanych albo mniej, lecz ogólniejszych i bardziej abstrakcyjnych (Gudavičius 1997: 35). Objaśniając wyrazy gwarowe— 2 Czasami w DŽ₃ znaczenie wyrazu określa się, łącząc kilka wariantów objaśnienia definiującego – opisowego, np. vvėklis, ~ė rzecz. (2) żmudz. ‘ten, kto ciągle popłakuje, płaczek, zrzęda, natręt proszący o coś’ itd. 3 Na podstawie danych akademickiego „Słownika języka litewskiego” wyraz gwarowy užmainas ze względu na rzadkość użycia nie powinien być w ogóle uwzględniany w słowniku języka ogólnego. 4 Ze względu na ograniczony zasięg użycia trzecie znaczenie czasownika tuntuoti, ~úoja, ~ávo nie powinno być uwzględniane w słowniku języka ogólnego. 5 W drugim wydaniu „Słownika współczesnego języka litewskiego” znaczenia wyrazu tùmpis, ~ė pokrywają się ze znaczeniami podanymi w akademickim „Słowniku języka litewskiego”. 240 Przy doborze ich znaczeń najważniejsze jest uwzględnienie systemu słownika i sposobów przedstawiania znaczeń. Otrzymano 1998 12 01 LITERATŪRA Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mintis, 1972. DŽ₃ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. G u d a v i č i u s A. 1997: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas leksikos sistemiškumo požiūriu. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 33–39. K l i m a v i č i u s J. 1997: Kas yra bendrinės kalbos leksika? Sampratos, nuomonės ir prietarai. Žodyno praktika ir teorija. Vartojimo reikmės ir problemos. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 20–32. L a z a u s k a i t ė V. Dėl dzūk ybių pateikimo „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Jaunųjų kalbininkų konferencija. Konferencijos tezės. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 13–15. L a z a u s k a i t ė V. 1998: Dėl tarmybių ir jų reikšmių pateikimo „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Mokslinis seminaras, skirtas kalbininkės dialektologės A. Jonait ytės 70-mečiui. Pranešimų tezės. Šiauliai: Šiaulių universitetas, 21–24. L y b e r i s A. 1983: Žodžių atrankos problema „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne“. – Lietuvių kalbotyros klausimai 22, 147–154. LKŽ II₂ – Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius: Mintis, 1969. LKŽ VI – Lietuvių kalbos žodynas 6, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1962. LKŽ VIII – Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius: Mintis, 1970. LKŽ XI – Lietuvių kalbos žodynas 11, Vilnius: Mokslas, 1978. LKŽ XIV – Lietuvių kalbos žodynas 14, Vilnius: Mokslas, 1986. LKŽ XVII – Lietuvių kalbos žodynas 17, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1996. M o r k ū n a s K. 1997: Norminamasis žodynas ir lingvistinė geografija. – Lietuvių kalbotyros klausimai 37, 40–45. P a u l a u s k a s J. 1974: Aktualios leksikos norminimo problemos ir žodynas. – Kalbos kultūra 27, 40–49. P a u l a u s k a s J. 1985: Žodyno redagavimas žodžių grupėmis. – Kalbos kultūra 49, 6. ZUR BEDEUTUNGSANGABE DER DIALEKTISMEN IM „WÖRTERBUCH DER LITAUISCHEN GEGENWARTSSPRACHE“ („DABARTINĖS LIETUVIŲ KALBOS ŽODYNAS“) Zusammenfassung Die Untersuchung der Bedeutungsangaben des in der dritten Auflage des „Wörterbuches der litauischen Gegenwartssprache“ („Dabartinės lietuvių kalbos žodynas“. – Vilnius, 1993) enthaltenen dialektalen Wortschatzes hat erwiesen, daß bei der semantischen Charakterisierung solcher Wörter nicht immer die in der „Einführung“ dieses Wörterbuches festgelegten Grundsätze eingehalten werden. Hervorzuheben sind folgende Unzulänglichkeiten: 1. Analoge lexikalische Einheiten werden unterschiedlich erklärt; 241 2. Bei den zu derselben semantischen Gruppe gehörenden Dialektismen differiert das Verhältnis der umschreibenden und der synonymischen Deutung: Zum einen haben die sinnverwandten Wörter dieselbe Bedeutung, die die Definition angibt, zum anderen wirkt sie in Richtung der Einengung bzw. Erweiterung der Bedeutung des zu erklärenden Wortes. Solch ein Vorgehen verwischt die semantischen Unterschiede der nahverwandten lexikalischen Einheiten. Dadurch wird lediglich das Gemeinsame unterstrichen. Das zeugt wiederum davon, daß nicht immer auf die systembedingten Verhältnisse der Dialektismen und ihrer Bedeutungen sowie auf die semantische Struktur der dialektalen Lexeme entsprechenderweise Rücksicht genommen wird. Bei der Bedeutungsangabe der Dialektismen ist es deshalb unumgänglich, 1. ihre Bedeutungen mit semantisch und stilistisch neutraler Lexik zu definieren, 2. die Bedeutungen zu formalisieren und die analogen lexikalischen Einheiten auf dieselbe Art und Weise zu charakterisieren, 3. die Bedeutungsunterschiede der sinnverwandten Lexeme nicht zu nivellieren, 4. das Hauptprinzip des Aufbaus des Wörterbuches nach semantischen Gruppen konsequent durchzuführen. 242